América do Sur

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Este é un dos 1000 artigos que toda Wikipedia debería ter.
América do Sur
South America (orthographic projection).svg
Área 17 891 900 2
Poboación 390 000 000
Densidade poboacional 20.3
Xentilicio Suramericano[1] Americano
Países
Dependencias
linguas
Fusos horarios UTC+2
UTC-6
Cidades máis grandes 1.Flag of Brazil.svg São Paulo
2.Flag of Argentina.svg Bos Aires
3.Flag of Brazil.svg Río de Xaneiro
4.Flag of Colombia.svg Bogotá
5.Flag of Peru.svg Lima
6.Flag of Chile.svg Santiago
7.Flag of Venezuela.svg Caracas
8.Flag of Brazil.svg Belo Horizonte
9.Flag of Brazil.svg Salvador de Baía
10.Flag of Brazil.svg Porto Alegre
América do Sur

América do Sur tamén chamada Sudamérica,[4] anteriormente coñecida simplemente como América (1507–1538),[5] é o subcontinente austral de América. Está atravesada pola liña ecuatorial no seu extremo norte, quedando así coa maior parte do seu territorio comprendida dentro do Hemisferio Sur. Está situada entre o océano Atlántico e o océano Pacífico quen delimitan os extremos leste e oeste respectivamente, mentres que o Mar Caribe delimita polo norte e o Océano Antártico o seu extremo sur. Ocupa unha superficie de 17,8 millóns de km², o que representa un 42% do continente americano e un 12% das terras emerxidas,[6] e está habitada polo 6% da poboación mundial.[7]

Inclúe actualmente doce países: Arxentina, Bolivia, Brasil, Chile, Colombia, Ecuador, Güiana, Paraguay, Perú, Suriname, Uruguay e Venezuela, aínda que hai libros que inclúen á nación caribeña de Trinidad e Tobago por atoparse sobre a plataforma continental de Venezuela. Os países que bordean o Mar Caribe -Colombia, Venezuela, Güiana, Suriname e Trinidad e Tobago e tamén a Güiana Francesa, que é un departamento de ultramar de Francia, e Aruba, Curazao e o estado de Bonaire pertencentes ao Reino dos Países Baixos- coñécense en conxunto como o Caribe Suramericano, mentres que Arxentina, Chile, Uruguay e o sur de Brasil, forman o Cono Sur, unha rexión do subcontinente que se caracteriza polos máis altos estándares de calidade de vida e desenvolvemento en relación ao resto de Latinoamérica.[8][9][10][11] Colombia e Venezuela, ademais de estar na rexión Caribe, pertencen tamén xunto a Bolivia, Ecuador e Perú á zona andina e aos países da conca do Amazonas.

Desde o século XVI ata principios do século XIX a maior parte de América do Sur estaba dividida en colonias gobernadas, maioritariamente, por España e Portugal, seguidas por unha colonia do Reino Unido, unha de Francia e outra dos Países Baixos as cales fóronse convertendo en repúblicas, coa excepción da Güiana Francesa convertida en Departamento de Ultramar francés (Rexión Ultraperiférica europea) e as Illas Malvinas e illas veciñas. Aínda que, o límite actual de América do Sur con América Central sitúase nunha liña imaxinaria na selva do Darién, foi a partir da construción do Canle de Panamá que se empeza a asociar a este país con América Central en medios anglosaxóns. Finalmente no ano 1955, Panamá pasa a formar parte de América Central xeográficamente, pero mantén lazos históricos e culturais con América do Sur.[12][13]


Historia[editar | editar a fonte]

Pinturas rupestres da Cueva de las Manos, Santa Cruz, Arxentina. Estas pinturas rupestres datadas no 7350 a. C., atópanse entre as expresións artísticas máis antigas dos pobos suramericanos
Artigo principal: Historia de América do Sur.

Época precolombina[editar | editar a fonte]

Os asentamentos posteriores en Tiwanaku, construído nas ribeiras do lago Titicaca, e San Agustín, en Colombia, convertéronse en grandes misterios da arqueoloxía.[14]

A reiteración de sitios arqueolóxicos de gran antigüidade en América do Sur e a escasa cantidade dos mesmos no norte do continente, sumado ás diferenzas de consideración en xenes e fenotipos entre os paleoindios suramericanos e norteamericanos, causaron a adhesión dalgúns investigadores á hipótese dun poboamento autónomo de América do Sur, non proveniente do norte.

Esta hipótese relaciónase coa teoría do ingreso po la Antártida desde Oceanía.,[15] e parecen confirmala os hachados dos asentamentos de tribos costeiras duns 14.800 anos de antigüidade no sitio de Monte Verde, Chile.[16]

Durante a súa migración e especialmente despois do descubrimento da agricultura, os antigos poboadores americanos foron establecéndose nas áreas e sectores que consideraban máis propicias para o seu desenvolvemento e modos de vida. En Ayacucho, Perú, xa se domesticaban llamas 5.000 anos antes de Cristo.[14] Nos séculos posteriores, tamén se desenvolveron en diferentes rexións do subcontinente, áreas para a semente de arracacha, batata, cabaza, ananás, feixón, pataca, tapioca, quinoa, mandioca, e ñame, que son orixinarios de América do Sur. En situación de illamento durante milenios con respecto ás sociedades do Vello Mundo, os pobos suramericanos conformaron culturas autónomas orixinais ata o punto de producir dúas revolucións neolíticas separadas, nos Andes que deron orixe por centos de civilizacións agrocerámicas, varias das cales consideraban á ola de barro un símbolo de gran valor espiritual xa que representaba o universo dos deuses, o lugar dos enterros, o depósito para fermentar a chicha e o utensilio para preparar alimentos.[14]

Nos Andes de Colombia e na costa do Ecuador, atopáronse as primeiras cerámicas de América, realizadas entre os anos 3.600 e 3.000 antes de Cristo. A metalurxia suramericana precolombina tivo un desenvolvemento considerable. Os chibchas en Colombia alcanzaron métodos de fundición, soldadura oxiacetilénica, laminación, filigrana, cera fundida e baleirado simple. Na ourivaría da rexión atópase á orixe do mito de El Dourado.

A Cultura Chinchorro, situada na costa norte de Chile (Atacama) e sur de Perú, desenvolveu técnicas de momificación case 2 mil anos antes que os exipcios, e as súas momias son consideradas as máis antigas do mundo.[17]

Cara ao século XII, a influencia inca chegou a ocupar os actuais territorios do Perú, Bolivia e Ecuador, ademais do norte de Chile, o noroeste da Arxentina, e a zona sur de Colombia.[18]Desde o Cuzco, o Imperio Inca consolidou un estado que logrou sintetizar e difundir os múltiples coñecementos artísticos, científicos e tecnolóxicos dos seus antecesores. Devanditos coñecementos, con todo non incluían a escritura, xa que esta era descoñecida en América do Sur antes da chegada dos europeos. Actualmente, algúns costumes e tradicións da desaparecida civilización inca prevalecen en etnias andinas como os quechuas e aimaras. O territorio de Brasil estivo habitado desde fai polo menos 8.000 anos.[19]

Machu Picchu (Perú) é o Icono da arquitectura inca.

As civilizacións antes da conquista[editar | editar a fonte]

Pirámide e praza de Caral un dos exemplos máis representativos da civilización caral. (do 3000 a.C o 1800 a.C.)
  • Cultura Paracas, ou cultura de Paracas é unha cultura arqueolóxica do Antigo Perú orixinada a finais do periodo formativo superior, ao redor do 500 a. C. ao redor da península de Paracas. A península en cuestión sitúase entre os ríos Ica e Pisco no actual departamento de Ica. Desde aquel punto de partida, os paracas lograron dominar aproximadamente desde o río Cañete, ao norte ata Yauca, ao sur, tendo como centro á cidade de Ica.
  • A Cultura Mollo, foi unha civilización preincaica que habitou a zona occidental da cordillera Real no actual departamento da Paz en Bolivia. Esta civilización apareceu aproximadamente no ano 700 d. C. e esténdese ata o 1300 ou 1400 d.C, o seu decaemento confúndese co arribo dos Incas á zona, polo cal crese que estes absorberon aos mollo aprendendo algunhas técnicas constructivas deles.

Epoca colonial[editar | editar a fonte]

O Imperio Español e o Imperio Portugués foron os primeiros en realizar a conquista do Novo Mundo, e asentáronse principalmente no sur de América do Norte, América Central e na área andina de Suramérica (imperios Azteca e Inca, respectivamente). España foi a potencia que maior presenza colonial impuxo en América. No Caribe, dominou sobre todo Cuba, A Española, Porto Rico, Xamaica, incluíndo á península de Florida dentro das súas posesións caribeñas. Desde os asentamentos antillanos, tomou posesión pola forza dos grandes estados existentes en América nese momento: en América do Norte chegou a apropiarse do Imperio azteca, no actual México, establecéndose nas súas cidades, ademais de dominar a tlaxcaltecas, tarascos, mixtecas e zapotecas. A partir de aí controlou unha gran parte de América Central, dominando ás poboacións de lingua maia, aos pipiles, os chorotegas e os pobos de fala ngäbe de Veragua (Panamá). Desde Panamá emprendeuse a conquista da zona andina de América do Sur ata a zona central do actual Chile, controlada polo Imperio incaico no actual Perú. Ao mesmo tempo, en busca da Sierra de la Prata e as terras do Rey Blanco, fundáronse cidades no estuario do Prata e sobre as marxes dos ríos Paraná e Paraguai, sendo a máis importante delas; Asunción.

O Tratado de Tordesillas subscrito en 1494 entre os reis de Castilla e Aragón, e Xoán II rei de Portugal, estableceu un reparto das zonas de anexión do novo mundo. A parte oriental de América do Sur, o extremo leste de Brasil, quedaba adscrito ao área de acción de Portugal, o que posibilitou o sometemento á súa soberanía cando en 1500 Pedro Álvares Cabral arribou a costas brasileras.

O 5 de agosto de 1498 verificouse o primeiro desembarco europeo en América do Sur. A partir do 13 de agosto, Cristovo Colón navegou pola costa oriental da actual Venezuela ata a península de Paria, Illa de Margarita e Cubagua antes de regresar a A Española. Na illa de Cubagua fundouse o primeiro asentamento europeo en Suramérica: Nueva Cádiz (1500). Mentres que en Cumaná (actual Venezuela) fundouse o primeiro asentamento en terra firme (1515).

O conquistador español Francisco Pizarro chegou a Cajamarca en 1532, tomando prisioneiro ao monarca inca, Atahualpa. Posteriormente deu orde de executalo e aliouse coa nobreza do Cuzco, o cal permitiulle completar a conquista do Imperio incaico.[22]

Portugal apropiouse da maior parte da franxa costeira atlántica da parte norte de América do Sur, que máis tarde orixinaría o Estado do Brasil.

Inglaterra estableceu trece colonias na franxa costera atlántica norteamericana, ademais de en algunhas illas caribeñas.

Francia ocupou a actual Güiana Francesa en Suramérica (aínda baixo o seu dominio), Luisiana no Golfo de México (desde os Grandes Lagos), algunhas illas do Caribe, e a rexión canadiense de Quebec.

Holanda estableceu colonias en Norteamérica (Nova Ámsterdan que logo sería Nova York), norte de América do Sur (Güiana holandesa hoxe Suriname) e algúns asentamentos nas illas caribeñas (Antillas Neerlandesas e Aruba).

Evolución territorial dos países sudamericanos desde o ano 1700 ata hoxe.

Emancipación[editar | editar a fonte]

Antonio Nariño, prócer da Independencia de Colombia.
Francisco de Miranda, prócer da Independencia de Venezuela.

Ao longo de 1808, as presións do Emperador Francés Napoleón Bonaparte desencadearon unha serie de acontecementos que empeoraron aínda máis a xa comprometida situación española. O rei Carlos IV de España abdicou o trono a favor do seu fillo Fernando VII o 19 de marzo de 1808 logo dos sucesos do Motín de Aranjuez, e máis tarde, o 5 de maio de 1808 terminouse de consumar o desastre para España cando Carlos IV e o seu fillo foron obrigados a ceder o trono a Napoleón para designar ao seu irmán, Xosé I, como novo Rei de España. Isto provocou unha reacción popular en España que desencadeou o que hoxe se coñece como a Guerra da Independencia Española e tanto en América como en España, formáronse xuntas rexionais que fomentaron a loita contra os invasores franceses para restablecer no trono ao monarca lexítimo. Con todo, nas xuntas americanas só se falaba con entusiasmo da Xunta popular de Cádiz e moitas delas eran vistas con receo polas autoridades españolas, que as supoñían sospeitosas de ser favorables aos franceses e que non se esqueceron de accións como a de Antonio Nariño en Bogotá, que publicara a Declaración dos Dereitos do Home e do Cidadán, o movemento de Juan Picornell, a Conspiración de Manuel Gual e José María España, ou das fracasadas expedicións militares de Francisco de Miranda en Venezuela.

O xeneral arxentinoJosé de San Martín, liberador de Arxentina, Chile e Perú, no Cruzamento dos Andes, xunto a Bernardo O'Higgins.

O proceso das Guerras de Independencia Hispanoamericanas iniciouse coa Revolución de Chuquisaca (Actual Sucre) o 25 de maio 1809 no Alto Perú e culminou coa ocupación das fortalezas do Callao en 1826. No ano 1817, o xeneral libertador José de San Martín realiza o Cruzamento dos Andes e en conxunto co exército de Bernardo O'Higgins derrota aos realistas en Chile. Finalmente diríxese a Lima co fin de impactar no centro do poder español. A altura promedio de 3.000 metros e os picos de 4.800 metros, provocaron o mal de montaña no exército. O camiño promediaba os 30 cm de ancho e era irregular. A temperatura descendía entre -15 e -20 grados centígrados durante a noite. Dos 5.400 homes que compoñían o exército, 300 morreron no camiño. Só chegaron 5.000 mulas das 9.200 que partiron e 500 cabalos dos 1.500 iniciais. Ao mesmo tempo, San Martín dirixía as 6 columnas que cruzaban a cordillera por distintos puntos, co obxectivo de confundir e dispersar as forzas realistas que os esperaban para enfrontalos. Ao arribar a Chile, o exército patriota ao mando de San Martín, logra un triunfo crave na batalla de Chacabuco. A historia da emancipación suramericana comezaba a escribirse. Logo, complementariase coas accións militares iniciadas polo libertador Simón Bolívar ao norte do continente, dando o seu primeiro gran golpe na batalla de Boyacá, onde consegue unha decisiva vitoria patriota.

Do período poscolonial ao proceso de integración[editar | editar a fonte]

Pedro I do Brasil (Coñecido como O Rei Soldado) foi un emperador de Portugal ata que proclamou a independencia de Brasil en 1822 e se converteu no seu primeiro emperador.
San Martín e Bolívar durante a Entrevista de Guayaquil. (1822)

Un feito crucial para o xurdimento do Brasil como estado nación foi o traslado, a raíz das Guerras Napoleónicas, da capital portuguesa desde Lisboa a Río de Xaneiro implicándose con iso a asignación da categoría de reino ao Brasil, un reino dentro do Reino Unido de Portugal, Brasil e o Algarve (1807-1821), ao disolverse pacíficamente tal reino xurdiu o Imperio do Brasil. A independencia foi proclamada en 1822 polo fillo do rei de Portugal. Don Pedro I estableceu unha monarquía constitucional que reino ata a Proclamación da República do Brasil en 1889.

Trala súa independencia, América do Sur sufriu nalgúns dos seus países diversos tipos de ditaduras e homes fortes. Con todo a finais do século XX a maior parte do subcontinente logrou facerse de gobernantes elixidos democráticamente, aínda que non en todas as circunstancias establecéronse institucións duradeiras. O desenvolvemento económico de Arxentina e Uruguay desde principios de século faría que se transformasen na meca da inmigración, sobre todo desde Europa e Asia. Durante a Primeira e Segunda Guerra Mundial, o continente mantívose a salvo da ola destrutiva que arrasou Europa, Asia e África e volveuse unha vez máis receptor natural de miles de refuxiados. No entanto entre 1941 e 1942 desenvolveuse a Guerra peruano-ecuatoriana.

Na década de 1960 iniciouse unha serie de réximes ditatoriais favorecidos polas aristocracias locais con apoio dos Estados Unidos co obxectivo de neutralizar a gobernos de tendencia socialista en diversos países de América do Sur: Brasil, Arxentina, Uruguay, Paraguay, Chile e Bolivia.

Desde 1999, excepto Colombia, varios países de América do Sur elixiron gobernos de centro esquerda como Arxentina, Brasil, Chile, Uruguay, Paraguay e recientemente Perú, ou de esquerda como Bolivia, Ecuador e Venezuela, aínda que a maioría destes gobernos abrazan o libre mercado.

En 2008 dáse a creación da Unión de Nacións Suramericanas (Unasur) e o Banco do Sur que busca políticas de integración económica, políticas e culturais entre os países membros, tamén busca defender as democracias da rexión dos golpes de estado. Un exemplos disto é a reacción de países suramericanos e especialmente do Unasur no intento de golpe de estado en Ecuador de 2010, ou na crise política en Bolivia de 2008.

En canto ao orde pública, o conflito armado en Colombia levou a que outros estados do subcontinente se impliquen no desenvolvemento do mesmo. O chamado Acordo humanitario contou coa participación activa de varios gobernos suramericanos, en especial a participación da administración de Hugo Chávez. A situación deu lugar á Crise diplomática de Colombia con Ecuador e Venezuela de 2008 que finalizou na XX Reunión Cume do Grupo de Río, en 2010 produciuse unha nova crise diplomática entre Colombia e Venezuela que finalizaría coa mediación do Unasur.

Política[editar | editar a fonte]

Mapa político de América do Sur
O Consello de Xefes de Estado e de Goberno de Unasur que inclúe a todos os países de América do Sur excepto o territorio da Güiana Francesa e as Illas do Atlántico Sur.
Cristina Fernández de Kirchner e Dilma Rousseff, representantes das dúas economías máis grandes de Sudamérica, reunidas no CELAC.
Visión dende o espazo do subcontinente suramericano
Países Superficie en km² Poboación
[nota 1]
IDH[nota 2] Mandatario (2013)
Flag of Brazil.svg Brasil 8.547.406 206,5 (22) 0,730 Dilma Rousseff
Flag of Argentina.svg Arxentina 2.791.508[nota 3] 42,1 (15) 0,811 Cristina Fernández de Kirchner
Flag of Peru.svg Perú 1.285.240 31,3 (28) 0,741 Ollanta Humala
Flag of Colombia.svg Colombia 1.141.748 48,7 (36) 0,719 Juan Manuel Santos
Flag of Bolivia.svg Bolivia 1.098.581 10,4 (8) 0,675 Evo Morales
Flag of Venezuela.svg Venezuela 916.445[nota 4] 30,9 (27) 0,748 Nicolás Maduro
Flag of Chile.svg Chile 756.948[nota 5] 17,5 (24) 0,819 Sebastián Piñera
Flag of Paraguay.svg Paraguai 406.755 6,8 (14) 0,669 Horacio Cartes
Flag of Ecuador.svg Ecuador 283.560 15,4 (47) 0,724 Rafael Correa
Flag of Guyana.svg Güiana 215.096 0,7 (3) 0,636 Donald Ramotar
Flag of Uruguay.svg Uruguai 189.928 3,4 (19) 0,792 José Alberto Mujica
Flag of Suriname.svg Suriname 163.458 0,5 (3) 0,684 Dési Bouterse
Flag of Trinidad and Tobago.svg Trinidad e Tobago 5.128 1,2 (254) 0,760 Anthony Carmona

Dependencias e outros territorios
Flag of Aruba.svg Aruba [nota 6] 193 534 0.895 Mike Eman[nota 7]
S.M. Guillerme Alexandre[nota 8]
Flag of Bonaire.svg Bonaire[nota 9] 282 35 Mark Rutte[nota 10]
S.M. Guillerme Alexandre[nota 11]
Flag of Curaçao.svg Curazao[nota 12] 444 319 0.890 Stanley Betrian[nota 13]
S.M. Guillerme Alexandre[nota 14]
Flag of France.svg Güiana Francesa [nota 15] 91.300 0,22 (2) (10) François Hollande[nota 16]
Flag of the Falkland Islands.svg Illas Malvinas[nota 17] 12.718 0,003 (0,2) Nigel Haywood
Flag of South Georgia and the South Sandwich Islands.svg Xeorxia do Sur[nota 17] 17.282 (>1)
Total 17.891.900

  1. Poboación = Número de habitantes en millóns (densidade, habitantes/km²), según estimacións do 1 de xullo de 2002.
  2. Índice de Desenvolvemento Humano.
  3. Corresponde á superficie continental americana sen incluír a superficie continental antártica (Antártida Arxentina e as restantes illas das Illas do Atlántico Sur segundo datos do Instituto Xeográfico Nacional da República Arxentina).
  4. o Goberno venezolano mantén un reclamación polo Territorio do Esequibo sobre un área de 159.542 km² (Segundo Acordo de Xenebra (1966)).
  5. Corresponde á superficie continental americana sen incluír o Territorio Antártico Chileno, que corresponde a 1.250.258 km², que elevarían a superficie total aos 2.006.361 km² (Segundo datos do Instituto Xeográfico Militar de Chile).
  6. País Autónomo do Reino dos Países Baixos.
  7. Primeiro Ministro de Aruba.
  8. Xefe de Estado do Reino dos Países Baixos.
  9. Rexión ultraperiférica da Unión Europea.
  10. Primeiro ministro dos Países Baixos.
  11. Xefe de Estado del Reino dos Países Baixos.
  12. País Autónomo do Reino dos Países Baixos.
  13. Primeiro Ministro de Curazao.
  14. Xefe de Estado del Reino dos Países Baixos.
  15. Departamento francés, Rexión ultraperiférica de la Unión Europea.
  16. Presidente de Francia.
  17. 17,0 17,1 En disputa entre Arxentina e ol Reino Unido. Hoxe en día é un Territorio Británico de Ultramar.


Xeografia[editar | editar a fonte]

Récords mundiais da xeografía suramericana
Miscanti Lagoon near San Pedro de Atacama Chile Luca Galuzzi 2006.jpg Lugar máis seco: Des. Atacama[23] < 15 mm/ano, Chile.
Región Darién.png
Maior pluviosidade: Darién,[24] Colombia e Panamá.
Mouths of amazon geocover 1990.png
Río máis longo: Amazonas[25] 6.788 km, Perú, Colombia e Brasil.
Ojos del Salado summit.jpg
Volcán máis alto: Nevado Ojos del Salado[26] 6.893 msnm, Chile.
River Plate.jpg
Río máis ancho: Río de la Plata,[27] 220 km², Arxentina e Uruguay.
Lake Titicaca on the Andes from Bolivia.jpg
Lago navegable máis alto: Titicaca,[28] 3.800 msnm, Perú e Bolivia.
SaltoAngel1.jpg
Catarata máis alta: Salto Ángel,[29] 979 m, Venezuela.*
Piles of Salt Salar de Uyuni Bolivia Luca Galuzzi 2006 a.jpg
Salar máis extenso: Salar de Uyuni,[30] 12.000 km², Bolivia.
Chocomap.jpg
Maior biodiversidade: Chocó bioxeográfico,[31] Colombia, Ecuador, Perú e Panamá.
Amazon rainforest.jpg
Selva máis extensa: Amazonia.[32]
Notas: * Forma parte dos tepuies, as estructuras emerxidas máis antigas do mundo,[33] Güiana.
Artigo principal: Xeografía de América do Sur.

O territorio de América do Sur ten unha superficie de 17.819.100 km². As súas costas teñen unha lonxitude de 34.500 km (25.432 km as da masa continental). O 75% do seu territorio atópase nas rexións tropicais -está atravesado polo ecuador terrestre-.

Xeoloxía e relevo[editar | editar a fonte]

Topográficamente, América do Sur divídese en tres seccións: a cordillera, as terras baixas do interior, e o escudo continental.[34] A cordilleira dos Andes destaca por ser a cadea montañosa máis longa e nova do mundo, así como a máis alta logo dos Himalaias. Nacendo nas profundidades oceánicas, érguese desde o sueste do arquipélago de TTerra do Lume, seguindo un trazo paralelo á costa do Pacífico, para diversificarse no norte, abríndose en dous brazos, un cara ao istmo de Panamá e outro bordeando a costa caribeña. A orixe da cordillera é o resultado da subducción da placa de Nazca baixo a placa suramericana a unha velocidade próxima aos 9 cm/ano. Pasa por Arxentina, Chile, Bolivia, Perú, Ecuador, Colombia e Venezuela. Varios dos seus picos máis altos superan os 6000 msnm, como o Aconcagua (6960,8 msnm),[35] o Nevado Ojos del Salado (6893 msnm), o Nevado Huascarán (6768 msnm), o Nevado Saxama (6542 msnm) e o Volcán Chimborazo (6310 msnm).

No entanto, en Colombia, o outro extremo do subcontinente, aínda é posible rexistrar alturas maiores aos 5300 msnm na Serra Nevada do Cocuy, ou no Nevado del Ruiz. Ao longo do seu percorrido, ramificase en diversos ramais ou cordilleiras que encerran vals como a Depresión intermedia e o Val do Cauca, en Colombia, e altiplanos como o Altiplano andino, unha meseta de aproximadamente 3000 msnm que cobre unha rexión seca entre Bolivia, Perú, Arxentina e Chile.

Os países situados no chamado "cinto de lume do Pacífico" presentan un dos maiores niveis de sismicidade e vulcanismo do mundo, fenómenos relacionados entre si, e efectos secundarios da subducción da Placa de Nazca baixo a placa Continental. Chile ten a maior cadea de volcans do mundo logo de Indonesia, cuns 2000 volcans identificados, 500 potencialmente activos, e varias erupcions recentes.[36]

As terras baixas adóitanse clasificar en tres sistemas:[37] as chairas do Orinoco, a chaira do Amazonas e a chaira chacopampeana ou do Prata, formadas pola sedimentación producida polos ríos que as atravesan e o depósito de partículas producidas pola erosión eólica. Atópanse ademais, pequenas llanuras costeras ao longo do océano Pacífico en Colombia, Ecuador e Perú e sobre o Atlántico en Guyana, Surinam, Guayana Francesa e Brasil. A maior depresión do subcontinente atópase a 105 m baixo o nivel do mar en Laguna del Carbón, (provincia de Santa Cruz) Arxentina.

O escudo continental sepárase en tres seccións desiguais:[38] o macizo de Brasilia, o macizo Güianes, e o macizo Patagónico, os dous primeiros entre os máis antigos do planeta. A dureza das rochas cristalinas que os conforman, outórganlles gran estabilidade e é a razón de que non se produzan terremotos nas enormes rexións que ocupan, así como os puntos de contacto entre estas (as rexións sedimentarias da Amazonia e a chaira chaco-pampeana). O Macizo de Brasilia ocupa o leste, centro e sur de Brasil, gran parte de Uruguay, o leste de Paraguay e o noreste da Arxentina. O macizo Güianes comprende gran parte de Güiana, Suriname e a Güiana Francesa; o sur de Venezuela, unha parte do norte de Brasil e do oriente colombiano. O Macizo Patagónico abarca case toda a Patagonia arxentina e o extremo sur da parte chilena.

Tamén se atopan outros sistemas orográficos importantes rexuvenecidos polo plegamento andino, dispersos entre as rexións chairas do subcontinente, como as serras Macarena e Chiribiquete en Colombia, a serranía de Santiago en Bolivia, a Sierra do Divisor en Brasil e Perú, e as sierras Pampeanas, Ventania e Tandilia en Arxentina.

No zócolo continental de América do Sur están situadas varias illas, sendo as maiores Terra do Lume (Arxentina e Chile), Marajó (Brasil), a |Illa Grande de Chiloé (Chile), as illas Malvinas (Territorio Británico de Ultramar), Trinidad (Trinidad e Tobago), Puná (Ecuador) e illa Margarita (Venezuela). O sur do continente mostra a súa característica ex-glaciar cos numerosos fiordos e illas no sur de Chile. Hai algúns grupos de illas fora do zócolo continental, pero próximas ás costas suramericanas: as Illas Galápagos (Ecuador), a Illa de Pascua (Chile), Illa de Aves (Venezuela), Illa Sala e Gómez (Chile), Malpelo, Gorgona (Colombia), e os arquipélagos das Xeorxia do Sur e as Sandwich do Sur (Territorio Británico de Ultramar).

Clima[editar | editar a fonte]

América do Sur alberga unha gran variedade de climas: a humidade cálida da Selva Amazónica, o frío seco da Patagonia, a aridez do Deserto do Atacama, os ventos da Terra do Lume. A explicación reside en:

  • A amplitude de latitudes que ocupa o continente. A maior parte do subcontinente atópase dentro das zonas tropicais, o Ecuador terrestre atravésao pola parte norte, o trópico de Capricornio pasa preto da súa latitude media. Por baixo deste predomina o clima temperado en Uruguay, o centro de Arxentina, o sur de Brasil e no sur de Chile, e o clima mediterráneo no centro de Chile. Finalmente na Patagonia atópanse climas fríos (húmido na zona cordilleirana e a zona occidental, e seco na zona oriental). O extremo sur penetra na zona subantártica.
  • A diferenza de temperaturas entre os océanos colindantes. Xeralmente o do lado atlántico é máis cálido e o do pacífico é máis frío pola presenza da corrente de Humboldt, procedente do antártico.
  • A presenza dos Andes, que presenta grandes diferenzas térmicas segundo a altitude (conta con xeos eternos ata na zona ecuatorial), e que actúa como biombo climático.

Na rexión occidental, entre os Andes e o océano Pacífico, atópanse as zonas máis húmidas do planeta: El Choco (Colombia, Ecuador, Perú, Panamá), tamén as máis secas do globo, no Deserto do Atacama (Chile), que nalgunhas áreas non ten rexistros de precipitacións desde fai máis de 100 anos.

Hidrografía[editar | editar a fonte]

O 26% do auga doce da Terra atópase en América do Sur, onde destacan pola súa enorme extensión as cuncas dos ríos Amazonas (a maior do planeta), Orinoco e Paraná. Debido á presenza paralela ao océano Pacífico da cordillera dos Andes, os ríos de maior canle e cunca son aqueles que verten as súas augas no océano Atlántico.

Pola súa estrutura xeolóxica, presenta dous grandes tipos de ríos:

  • Os que desembocan no océano Atlántico, que son longos, caudalosos e torrenciales.
  • Os que desembocan no océano Pacífico. que son curtos e torrenciales, debido a que no seu percorrido desde a cordillera dos Andes ata o océano deben salvar un gran desnivel.

Interesante resulta a semellanza entre os ríos que desembocan no océano Pacífico e os que o fan no mar Caribe, polos seus caudales e torrentes.

Tamén se destaca o acuífero Guaraní, como o máis grande do mundo, capaz de abastecer á poboación mundial por 200 anos. Este é compartido por Arxentina, Brasil, Paraguay e Uruguay.

Nos Andes Patagónicos atópase o Campo de xeo Patagónico Norte e o Campo de xeo Patagónico Sur, este último é a terceira maior extensión glaciar no mundo logo da Antártida e Groenlandia.

O lago de Maracaibo en Venezuela é o máis grande do subcontinente con 13.000 km2, mentres que o Lago Titicaca, situado entre Perú e Bolivia, é o lago navegable máis grande e o máis alto do mundo, con 8.300 km2 e 3.821 m. sobre o nivel do mar respectivamente.

Flora e fauna[editar | editar a fonte]

Flora[editar | editar a fonte]

América do Sur abarca gran variedade de rexións bioxeográficas, a maior extensión de selvas e bosques chuviosos do mundo, debido a que dúas terceiras partes da súa superficie áchanse entre os trópicos. Alcanza a súa máxima anchura cerca do ecuador, onde reina a Selva amazónica ou Amazonia nos territorios de Ecuador, Bolivia, Perú, Colombia, Venezuela, Brasil e Güiana.

Nos pantanos litorales das rexións de baixa latitude crecen mangles. Nas chairas do Amazonas, situada nas proximidades do Ecuador, a calor intensa e as choivas copiosas dan lugar á selva, ou bosque húmido tropical. As selvas do Amazonas son as máis extensas do mundo.

As sabanas preséntanse no Mato Grosso, os Llanos de Colombia e Venezuela. O deserto case absoluto, o máis árido do mundo preséntase en Atacama, costa do Pacífico entre os 21 e 27 grados de latitud.

Sobre a cordilleira dos Andes a vegetación vai variando segundo a altitude e a latitude, predominando a vexetación de páramo sobre os 3.000 m de altitude nas baixas latitudes, como no altiplano. A partir do paralelo 35 aprox. a ladeira occidental está cuberta de bosques temperados. Ao sur do paralelo 38 ambas ladeiras presentan tupidos bosques temperados e subantárticos.

A zona temperada inclúe as pampas, onde predominan as gramíneas; matorrales e bosque esclerófilo no centro norte de Chile, a partir do centro sur de Chile predominan os bosques temperados.

As plantas crecen con profusíon no terreo fértil. América do Sur é o fogar do espiñento pino araucaria, da siringa ou árbore do caucho e da pataca. Outras moitas plantas domésticas comúns son de orixe suramericano. A árbore máis grande é a Bertholletia excelsa ou castiñeiro de Pará.

Fauna[editar | editar a fonte]

América do Sur (xunto con Centroamérica, as terras baixas de México e as Antillas) pertence a unha soa rexión zooxeográfica ou ecozona coñecida como zona neotropical. A fauna caracterízase pola súa variedade e a falta de afinidade coa doutros continentes (ata con aquela do resto de América), xa que as 4/5 partes das especies animais coñecidas que a habitan son orixinarias desta rexión. Así, por exemplo, atopamos dúas clases de monos totalmente diferentes dos do Vello Mundo, morcegos chupadores de sangue, unha gran variedade de roedores (Rodentia), a vicuña (Vicugna vicugna), a alpaca (Vicugna pacos), o xaguar (Panthera onca), o pecarí (Tayassu sp.), o oso de anteollos (Ursus ornatus), o coatí (Nasua nasua), etc.[39]

A variedade de aves é aínda maior debido ao seu relativo illamento e singularidade: atópanse ao redor de 23 familias e 600 especies exclusivas desta zona, 500 especies de colibríes, unha gran variedade de aves mariñas e grandes aves como o cóndor dos Andes (Vultur gryphus), o flamengo de Andes e o ñandú (Rhea americana). [40]

En canto aos réptiles, atopamos anacondas, iguanas, caimáns e crocodilos.[41] Os peixes de auga doce,[42] os insectos si outros invertebrados tamén son moi variados e abundantes.[43]

O arquipélago das Illas Galápagos, o Amazonia, a Terra do Lume e o Deserto do Atacama constitúen os hábitats máis excepcionais en en canto á biodiversidade.[44]

Economía[editar | editar a fonte]

Grans de café torrados
Venda de verduras nun mercado da cidade de Sucre (Bolivia)

América do Sur experimentou, a partir de 1930, un notábel crecemento e diversificación na maioría dos sectores económicos. gran parte dos produtos agrícolas e pecuários son destinados ao consumo local e ao mercado interno. No entanto, a exportación de bens e recursos naturais é fundamental para o equilibrio da balanza comercial da maioría dos países.[45]

Os principais cultivos agrarios son xustamente os de exportación, como a soia e o trigo. A produción de alimentos básicos como as hortalizas, o millo ou o feixón é grande, cultivanse sobre todo para o consumo interno. A creación de gando destinada á exportación de carne é importante na Arxentina, no Paraguai, no Uruguai e en Colombia. Nas rexións tropicais os cultivos máis importantes son o café, o cacao e as bananas, principalmente no Brasil, en Colombia e no Ecuador. Por tradición, os países produtores de azucre para a exportación son: Perú, Güiana e Suriname, sendo que no Brasil, a cana de azucre tamén é utilizada para a fabricación de alcol combustíbel. Na costa do Perú, nordeste e sur do Brasil cultivase o algodón. O cincuenta por cento da superficie suramericana está cuberta por bosques, mais as industrias madeireiras son pequenas e dirixidas para os mercados internos. Nos últimos anos, no entanto, empresas transnacionais veñense instalando na Amazonia para explotar madeiras nobres destinadas á exportación. As augas costeiras do Pacífico da América do Sur, son as máis importantes para a pesca comercial. A captura de anchoa chega a miles de toneladas, e tamén é abondoso o atún, dos cales o Perú é un gran exportador. A captura de crustáceos é notábel, particularmente no nordeste do Brasil e no Chile.[45]

No sector de turismo, iniciaronse no 2005 unha serie de negociacións con obxectivo de promover o turismo e aumentar as conexións aéreas dentro da rexión.[46] Punta del Este, Florianópolis e Mar del Plata encontranse entre os principais balnearios da América do Sur.[45]

Brasil (a sétima maior economía do planeta e a cuarta de todo América) é o país líder en exportacións (200.000 millóns de dólares estadounidenses no ano 2008), seguido da Arxentina (73.000 millóns de $), Chile (69.100 millóns de $), Colombia (41080 millóns de $) e Perú ( 33.270 millóns de $), entre outros. [47]

A brecha económica entre ricos e pobres na maioría dos estados sudamericanos é máis ampla que nos outros continentes. En Venezuela, Paraguay, Bolivia e moitos outros países do subcontinente, o 20% da sociedade máis rica pode posuír máis do 60% da riqueza nacional , mentres que o 20% máis pobre pode posuír menos do 5%. Esta gran diferenza pódese ver en moitas grandes cidades de América do Sur, onde as chozas improvisadas e os barrios marxinais atópanse xunto aos rañaceos e os apartamentos de luxo da clase alta.

Países independentes[editar | editar a fonte]

Territorios dependentes[editar | editar a fonte]

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Dicionario da Real Academia Galega. "suramericano". http://www.realacademiagalega.org/dicionario#loadNoun.do?current_page=1&id=301496. Consultado o 14/02/2014.
  2. En disputa
  3. En disputa
  4. Diccionario panhispánico de dudas. "Sudamérica". http://lema.rae.es/dpd/?key=Sudamérica.
  5. The Naming of America: Fragments We've Shored Against Ourselves. By Jonathan Cohen
  6. "The Continents: Land Area" (en inglés). EnchantedLearning.com. 2008. http://www.enchantedlearning.com/geography/continents/Land.shtml. Consultado o 15/02/2014.
  7. "South America" (en inglés). Global Water Partnership. http://web.archive.org/web/http://www.gwpforum.org/servlet/PSP?iNodeID=130. Consultado o 15/02/2014.
  8. Montevideo y Buenos Aires, entre las mejores ciudades de la región para vivir
  9. http://www.noruega.org.ar/ARKIV/Old_web/policy/organizations/IDH04/
  10. http://web.archive.org/web/20111111223055/http://www.undp.org.ar/docs/prensa/IDH2011-Argentina.pdf
  11. http://www.ellitoral.com/index.php/id_um/69358
  12. http://books.google.es/books?hl=es&id=IF4RAAAAIAAJ&q=am%C3%A9rica+del+sur
  13. http://books.google.es/books?id=qL_rAAAAMAAJ&q=l%C3%ADmite+norte+de+am%C3%A9rica+del+sur+costa+rica&dq=l%C3%ADmite+norte+de+am%C3%A9rica+del+sur+costa+rica&hl=es&ei=J43mTojgA4m1hAfJptWDAg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CEEQ6AEwAjgU
  14. 14,0 14,1 14,2 "Amerindia, pasado y futuro de una raza" (en castelán). Fundación Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes. http://web.archive.org/web/http://www.cervantesvirtual.com/escaparate/amerindiacapitulo4.jsp. Consultado o 14/02/2014.
  15. MANN, Charles C. (2006) (en castelán). 1491: una nueva historia de las Américas antes de Colón. Madrid:Taurus. pp. 232-234. ISBN 84-306-0611-4.
  16. Monte Verde: Seaweed, Food, Medicine, and the Peopling of South America (en inglés)
  17. Arriaza T., B. (2003). "La Cultura Chinchorro". Cultura Chinchorro: Las Momias más antiguas del Mundo. Editorial Universitaria.
  18. "Descubren una ciudad de los Incas" (en español). BBC 19.03.2002. http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/science/newsid_1880000/1880564.stm. Consultado o 25 de julio de 2008.
  19. "Historia de Brasil". Crusemar. http://www.brasilalacarta.com/historia_de_brasil.html.
  20. Perú Bicentenario 2021
  21. Mapa de la Cordillera Blanca
  22. "Francisco Pizarro: La conquista de Perú" (en castelán). 2007. p. Icarito.cl. http://www.francisco-pizarro.com/pizarro_conquista.php. Consultado o 16/02/2014.
  23. "A sobra de sol, buena es el agua" (en castelán). Deutsche Welle 27.11.2006. 2006. http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,2250165,00.html. Consultado o 18 de julio de 2007.
  24. "Choco Darien moist forest" (en inglés). Encyclopedia of the earth April 3, 2007. 2007. http://www.eoearth.org/article/Choc%C3%B3-Dari%C3%A9n_moist_forests. Consultado o 31 de mayo de 2007.
  25. "El río Amazonas es "el más largo"" (en caastelán). BBC 16.06.2007. 2007. http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/science/newsid_6759000/6759433.stm. Consultado o 18 de julio de 2007.
  26. http://desnivel.com/alpinismo/ojos-del-salado-el-volcan-mas-alto-del-mundo
  27. "El Río de la Plata, cada vez más contaminado" (en castelán). clavenoticias.com. 2008. http://www.clavenoticias.com.ar/spip.php?article1274. Consultado o 1 de septiembre de 2008.
  28. "Los incas vuelven a navegar" (en castelán). BBC 05.11.2006. http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/photo_galleries/newsid_6119000/6119600.stm. Consultado o 25 de julio de 2008.
  29. "Angel Falls" (en castelán). Encyclopædía Britannica. 2008. http://www.britannica.com/EBchecked/topic/24481/Angel-Falls. Consultado o 1 de septiembre de 2008.
  30. "El extenso Salar de Uyuni" (en castelán). http://sitiosturisticos.com/el-extenso-salar-de-uyuni/. Consultado o 1 de septiembre de 2011.
  31. "Chocó biogeográfico" (en castelán). Universidad Tecnológica del Chocó. 2002. http://www.utchvirtual.net/centroafro/documentos/choco_biogeografico.pdf. Consultado o 1 de septiembre de 2008.
  32. "Amazonas: más deforestación" (en castelán). BBC 08.04.2004. http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/latin_america/newsid_3609000/3609935.stm. Consultado o 1 de septiembre de 2008.
  33. "Canaima". Infoaquí. 2006. http://www.infoaqui.com/turismo/canaima.asp?city=1&tip=geografia. Consultado o 30 de agosto de 2007.
  34. "South America: Topography and Geology" (en inglés). Columbia Electronic Encyclopedia. 2007. http://www.infoplease.com/ce6/world/A0861195.html. Consultado o 27 de diciembre de 2008.
  35. "Se dio a conocer la nueva altura oficial del Cerro Aconcagua: 6.960,8 metros" (en castelán). Instituto Geográfico Nacional (Argentina). http://www.ign.gob.ar/node/479. Consultado o 3 de septiembre de 2012.
  36. Volcans de Chile
  37. "Espacios naturales de Latinoamérica" (en castelán). Institut für Geographie der Universität Innsbruck. http://www.lateinamerika-studien.at/content/natur/naturesp/natur-192.html. Consultado o 27 de diciembre de 2008.
  38. "Espacios naturales de Latinoamérica" (en castelán). Institut für Geographie der Universität Innsbruck. 2005. http://www.lateinamerika-studien.at/content/natur/naturesp/natur-815.html. Consultado o 3/03/2014.
  39. The Free Dictionary (en inglés)
  40. Birds of South America (en inglés)
  41. Encyclopaedia Britannica (en inglés)
  42. Fishing and Hunting in South America (en inglés)
  43. South American Insects (en inglés)
  44. Nature South América Fauna and Flora South América (en inglés)
  45. 45,0 45,1 45,2 São Paulo: Cia. (1999,). "Melhoramentos de São Paulo". O SISTEMA ECONÔMICO / AMÉRICA DO SUL.. Atlas Mundial Melhoramentos. pp. 26-27, 88-107. ISBN 85-06-02889-2.
  46. "Brasil: Ministros de turismo de la Comunidad Suramericana de Naciones promoverán turismo interno y mayores conexiones aéreas dentro de esta región" (en castelán). Caribeinside.com 28-10-2005. 2005. http://www.caribbeannewsdigital.com/noticia/brasil-ministros-de-turismo-de-la-comunidad-suramericana-de-naciones-promoveran-turismo-inte. Consultado o 30/08/2014.
  47. The World FactBook - CIA (en inglés)

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Outros artigos[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]

Commons
Commons ten máis contidos multimedia sobre: América do Sur


Países do mundo | América do Sur
Arxentina - Bolivia - Brasil - Colombia - Chile - Ecuador - Güiana - Paraguai - Perú - Suriname - Uruguai - Venezuela
Países con parte do seu territorio en América do Sur

Francia (Güiana francesa) - Reino Unido (Illas Malvinas)