Lingua guaraní

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Guaraní
Avañe'ẽ
Pronuncia: ʔãʋ̃ãɲẽˈʔẽ
Falado en: Arxentina, Brasil, Paraguai e Bolivia
Total de falantes: 4 800 000 (1995)
Familia: Tupí
 Tupí-guaraní
  Guaraní
   Guaraní
Escrita: Latino
Estatuto oficial
Lingua oficial de: Flag of Paraguay.svg Paraguai[1]
Códigos de lingua
ISO 639-1: gn
ISO 639-2: grn
ISO 639-3: gug
Map-Guaraniphone Southamerica.svg

O guaraní, facendo referencia exclusiva á variedade coñecida como guaraní paraguaio (avañe'ẽ 'a lingua da xente), é unha lingua indíxena de América do Sur que pertence á subfamilia Tupí-guaraní das linguas tupís. É unha das linguas oficiais de Paraguai (xunto co español), onde é falada pola maioría da poboación, e onde a metade da poboación rural é monolingüe.[2][3] É falada por outras comunidades en países veciños, incluíndo partes do noroeste da Arxentina, sueste de Bolivia e suroeste do Brasil, e é a segunda lingua oficial da provincia arxentina de Corrientes dende 2004;[4] tamén é lingua oficial de Mercosur.[5]

O guaraní é unha das linguas máis faladas entre as linguas amerindias e a única entre cuxos falantes hai unha gran cantidade de non indíxenas. É un caso insólito en America, onde a substitución lingüística cara as linguas coloniais europeas (neste caso o español) non se produciu, e foi acollida como un elemento máis da cultura e da identidade dos "mestizos" (xente de antergos españois e amerindios).

O sacerdote xesuíta Antonio Ruiz de Montoya, quen publicou en 1639 a primeira gramática do guaraní nun libro chamado Tesoro de la lengua guaraní, describiuna como unha lingua "tan completa e elegante que pode competir coa máis famosa [das linguas]."

O nome "guaraní" adoita empregarse para a lingua oficial do Paraguai. Porén, é parte dun continuo dialectal, a maioría dos cales tamén son chamados guaraní.

Fonoloxía[editar | editar a fonte]

O guaraní ten 33 fonemas, dos que 12 son vogais e 21 consonantes.

Vogais[editar | editar a fonte]

Das 12 vogais (pu'ae) guaranís, 5 son orais (pu'ae jurugua), 5 nasais (pu'ae tĩgua), 1 gutural (pu'ae ahy'ogua) (y = /ɨ/) e unha guturonasal (pu'ae ahy'otĩgua) ( = /ɨ̃/).

Orais Nasais
anterior central posterior anterior central posterior
pechadas (débiles) i ɨ u ĩ ɨ̃ ũ
abertas (fortes) e a o ã õ

Consonantes[editar | editar a fonte]

Das 21 consonantes (pundie) guaranís, 8 son plosivas, 5 fricativas, unha africada, unha aproximante, 2 vibrantes e unha sibilante. O seguinte cadro amosa os fonemas segundo o xeito de articulación, o punto de articulación e a grafía usual para cada un deles:

bilabial alveolar alveo-
palatal
velar glotal
Fricativa / β /
v
/ s /
s
/ ʃ, ʒ /
ch, j
/ ɣ, ɣ̃/
g, g̃
Oclusiva sorda / p /
p
/ t /
t
/ k /
k
/ ʔ /
'
sonora / /
mb
/ /
nd
/ /
ng
Sonorante nasal / m /
m
/ n /
n
non-nasal / ɾ, l /
r, l>
/ j /
i

Nos préstamos léxicos do español tamén intervén a vibrante múltiple /r/. As oclusivas sonoras poden emitirse como propiamente oclusivas en contextos non-nasais ou como nasais en contextos nasais. O fonema /t/ pode sonar como [t] ou como [ɾ]. Os fonemas oclusivos /b̃, d̃, g̃/ teñen tanto alófonos prenasalizados [ⁿb, ⁿd, ⁿg] como alófonos totalmente nasais [m, n, ŋ], o fonema /ʒ/ posúe dous alófonos, un non-nasal [ʒ] e outro nasal [ɲ].

Observacións[editar | editar a fonte]

Palabras nasais[editar | editar a fonte]

O guaraní distingue entre fonemas nasais e orais. A nasalidade de calquera fonema aplícase toda a palabra, por razóns de eufonía, e provoca fenómenos de sandhi nos sufixos que se engaden. Polo tanto, son só orais as palabras en que ningún dos fonemas que a conforman teñen carácter nasal.

Nasais: akã («testa»), porã («fermoso»), kuñataĩ («rapaciña»), tembireko («esposa»)
Orais: rajy («filla»), túva («pai»), sy («nai»), arapoty («primavera»)

Puso[editar | editar a fonte]

O puso ou oclusiva glotal aparece só en posición intervocálica e interrompe momentaneamente a emisión. Aínda que semelle unha ausencia de son, é un fonema por dereito propio, pois entra en oposición fonolóxica co son seguinte. O seu nome ven do propio guaraní pu («son») + so («soltar», «separar»). No silabeo acompaña á vocal que o segue.

Acentuación[editar | editar a fonte]

En guaraní ningunha palabra remata en consonante. Case todas levan acento (muanduhe) na derradeira vogal. O til emprégase só cando a vogal acentuada non é a final.

Por exemplo, a verba tape («camiño») lese [ta'pe] e tata («lume») lese [ta'ta]. Por outra banda, áva («cabelo»), que se le ['a.va] ou tái («picante») ['tⁿaj], levan a marca gráfica da súa acentuación.

Notas[editar | editar a fonte]

  1. "Constitución Nacional de la República del Paraguay". Asunción, Paraguai. 20 de xuño de 1992. http://www.tsje.gov.py/constitucion-nacional.php. Consultado o 2 de marzo de 2011. "Art. 140°" [Ligazón morta]
  2. Mortimer, K 2006 "Guaraní Académico or Jopará? Educator Perspectives and Ideological Debate in Paraguayan Bilingual Education" Working Papers in Educational Linguistics 21/2: 45-71, 2006
  3. "In Paraguay, Indigenous Language With Unique Staying Power". The New York Times. 12 de marzo de 2012. http://www.nytimes.com/2012/03/12/world/americas/in-paraguay-indigenous-language-with-unique-staying-power.html?ref=global-home&pagewanted=all.
  4. Website of Indigenous Peoples' Affairs which contains this information (en castelán) [Ligazón morta]
  5. Incorporación do Guaraní como Lingua de Mercosur MERCOSUR official page (en castelán)

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Wikipedia
Existe unha versión da Wikipedia en Lingua guaraní.
Commons
Commons ten máis contidos multimedia na categoría: Lingua guaraní

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]