Asia

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Este é un dos 1000 artigos que toda Wikipedia debería ter.
Asia
Asia (orthographic projection).svg
Área 44.579.000 km2
Poboación 4.140.000.000
Densidade poboacional 92
Xentilicio asiatico
Países
Dependencias
Estados non recoñecidos
linguas Mandarín, hindi, árabe, hebreo, bengalí, ruso, xaponés, coreano, xavanés, telugú, maratí, vietnamita, támil, turco, indoarias, persa; birmano; malaio; tagalo
Fusos horarios UTC+2
UTC+12
Internet TLD .asia
Cidades máis grandes Flag of Japan.svg Xapón Tokio
Flag of South Korea.svg Corea do Sur Seúl
India India Bombai
India India Nova Delhi
Flag of the People's Republic of China.svg China Shanghai
Flag of the Philippines.svg Filipinas Manila
Flag of Japan.svg Xapón Osaka
India India Calcuta
Flag of Pakistan.svg Paquistán Karachi
Flag of Indonesia.svg Indonesia Iacarta
Flag of the People's Republic of China.svg China Pequín
Flag of the People's Republic of China.svg China Cantón
Flag of Bangladesh.svg Bangladesh Dacca
Flag of Hong Kong.svg Hong Kong Hong Kong
Flag of Iran.svg Irán Teherán
India India Bangalore
Flag of the People's Republic of China.svg China Shenzhen
Flag of Thailand.svg Tailandia Bangkok
Flag of the People's Republic of China.svg China Nanjing
Flag of the People's Republic of China.svg China Tianjin
Flag of Vietnam.svg Vietnam Cidade Ho Chi Minh
Mapa físico-político. Clica nel para amplialo.

Asia é o maior dos cinco continentes do planeta Terra. Limita ó norte a (Rusia) co océano Glaciar Ártico, ó leste co océano Pacífico e ó sur co océano Índico, ó oeste co mar Vermello, onde se xunta coa África pola canle de Suez. Tamén ó oeste limita co mar Exeo (Asia Menor), Cordilleira do Cáucaso, mar Caspio, río Ural e os Montes Urais. Ademais do teritorio continental, tamén ten territorios insulares: as Kuriles, Sakhalin, as illas xaponesas, a illa de Formosa (Taiwán), as Filipinas, as Illas de Sonda, Sri Lanka e milleiros de illas menores. Cobre o 8,6% da superficie da Terra, o 29,4% sen contar os mares e nel habita máis do 60% da poboación mundial, uns 4.000 millóns de persoas.

Na división convencional de continentes, de orixe europea, Asia e Europa aparecen como dúas entidades diferentes por razóns culturais e históricas, mais en termos xeográficos, forman realmente un único continente, Eurasia. Tamén África está unida a Eurasia polo istmo de Suez polo que tamén se pode considerar Europa, Asia e África como un único supercontinente, Eurafrasia.

Etimoloxía[editar | editar a fonte]

A palabra Asia provén do grego; Ἀσία, atribuída por primeira vez a Heródoto (cara ao 440 a.C.) e facía referencia á rexión de Anatolia ou, co propósito de describir as guerras persas, no imperio Persa, en contraste con Grecia e Exipto. Heródoto comenta que está desconcertado polo feito de que tres nomes de muller se utilicen para describir unha masa enorme e substancial da terra (Europa, Asia, e Libia, referida a África), indicando que a maioría dos gregos asumiron que Asia foi chamada en referencia á esposa de Prometeo pero que os lidios dicían que foi chamada en referencia a Asia, fillo de Cotys e que pasou á tribo de Sardes.

Ata antes de Heródoto, Homero fala dun aliado de Troia chamado Asios e tamén describe unha marisma como ασιος (Ilíada 2, 461 ). Na lingua grega o término pode derivar de Assuwa, unha confederación de estados de Anatolia occidental do século XIV a.C. que foi derrotado por Hititas.

Alternativamente, o etimoloxía do termo pode provir da palabra da lingua acadia (w)aṣû(m) que significa ascender, referida á dirección da saída do sol polo Oriente Medio, conectada tamén coa palabra fenicia asa, que significa leste.

Definición e límites xeográficos[editar | editar a fonte]

Xeografía física[editar | editar a fonte]

O concepto europeo de tres continentes no vello mundo remóntase á antigüidade clásica, pero durante a idade media foi especialmente defendido debido aos estudos do erudito do século VII Isidoro de Sevilla (véxase Mapa de T en O). A delimitación entre Asia e África (no sueste) forma o istmo de Suez e o mar Vermello. Os límites entre Asia e Europa, convencionalmente, considérase que discorren entre os Dardanelos, o mar de Mármara, o Bósforo, o mar Negro, o Cáucaso, o mar Caspio, o río Ural e os montes Urais ata o mar de Kara (Rusia).

No Afastado Oriente de Asia, Siberia está separada de Norteamérica polo estreito de Bering. Asia está rodeada no sur polo océano Índico (específicamente, de oeste a leste, o golfo de Adén, o mar Arábigo e a baía de Bengala), ao leste polas augas do océano Pacífico (incluíndo, en contra das agullas do reloxo, o mar de China, o mar da China Oriental, o mar Amarelo, o mar de Xapón, o mar de Okhotsk e o mar de Bering) e polo norte polo océano Ártico. Australia (ou Oceanía) permanece no sueste.

Algúns xeógrafos non consideran que Asia e Europa sexan continentes separados,"[1] xa que non existe unha separación física lóxica entre ambas.[2] Por exemplo, Barry Cunliffe, o profesor emérito de arqueoloxía europea de Oxford, sostén que Europa foi xeográficamente e culturalmente a "excrecencia occidental do continente asiático".[3] Xeográficamente, Asia é a maior parte oriental do continente denominado Eurasia con Europa constituíndo unha península noroccidental da masa continental denominada Eurafrasia: xeológicamente, Asia, Europa e África constitúen un territorio único e continuo (salvo o artificial Canle de Suez) e comparten unha plataforma continental común. A maior parte de Europa e Asia asíntanse na placa tectónica euroasiática, que bordea á placa arábiga e a placa indica polo sur; a parte máis nororiental de Siberia (ao leste dos Montes Cherski) forma parte da placa norteamericana.

En xeografía, existen dúas escolas de pensamento principais. Unha escola obedece ás convencións históricas e trata Europa e Asia como continentes diferentes, categorizando subrexións dentro deles para unha análise máis detallada. A outra escola compara a palabra "continente" cunha rexión xeográfica cando se refire a Europa, e utiliza o termo "rexión" para describir a Asia en termos da fisiografía. Dado que, en termos lingüísticos, "continente" implica unha masa distinta, cada vez é máis común substituír o termo "rexión" polo de "continente" para evitar o problema da desambiguación.

Dado o alcance e diversidad da masa de terra, ás veces non está sequera claro en que consiste "Asia" exactamente. Algunhas definicións exclúen Turquía, Oriente Medio, Asia Central e Rusia, e só consideran que compoñen Asia o Afastado Oriente, o Sureste Asiático e o subcontinente indio,[4][5] especialmente en Estados Unidos logo da Segunda Guerra Mundial.[6] O término ás veces redúcese de forma máis estreita para referirse á rexión Asia-Pacífico, que non inclúe Oriente Medio, o Sureste Asiático nin Rusia,[7] pero si inclúe as illas do océano Pacífico e pode incluír partes de Australasia ou Oceanía, malia que os isleños do Pacífico non son considerados asiáticos.[8]

Relevo[editar | editar a fonte]

Mapa físico de Asia, excluindo o Sudeste asiático.

O relevo de Asia está esencialmente constituído por unha dilatada meseta, en cuxos bordos erguense potentes cordilleiras e a cuxo pé setentrional esténdense as chairas que alcanzan o océano Ártico, en tanto que na vertente sur dispóñense, como en Europa, tres dilatadas penínsulas. No núcleo central de todo o sistema orográfico é a meseta de Pamir ou teito do mundo (3.600m de altura media), da que en direccións oeste, noreste e sureste arrincan amplas cordilleiras. Ao sueste do Pamir esténdese outra meseta excelsa, que é o Tibet, de maior extensión e altura (5.000m) que o propio Pamir. Cadeas do sudoeste do Pamir e do Tíbet: do leste da meseta nace a cadea dos Kuen-Lun que, cos Tian Shan, encerra a depresión de Tarim; máis ao sur, as formacións de Hedin (7.000m) e do Karakorum (8.611); nos bordos do suroeste e sur do Tíbet levántanse as alturas máis importantes e excelsas da Terra: Himalaya (Everest 8.848; Kachenjunga, 8.585). A zona montañosa central é, pois, un extenso país de mesetas de gran altura en cuxos bordos elevase a imponente crestería montañosa. Deste xeito as mesetas quedan confinadas, a xeito de depresións, no cerco das súas montañas limitantes, polo que son desérticas ou subdesérticas (Faixa de desertos: Arabia, Persia, Turquestán, deserto de Gobi).


Hidrografía[editar | editar a fonte]

Pola vertente septentrional corren cara ao océano Glacial, entre outros, os ríos Obi (4 100 km) Ienissei (4 750 km) e Lena (4 270 km). É moi interesante o réxime peculiar destes ríos siberianos: como as súas fontes están a milleiros de quilómetros. Máis ao sur que a súa desembocadura, ao sobrevenir afluxos de auga no curso alto, aínda permanece xeado o tramo inferior, o que é causa de grandes inundacións. No Pacífico desemboca o Amur (no golfo de Okhotsk), procedentes dos Kuen-lun, verten as súas augas no golfo de Pechili e no mar da China, respectivamente; o Sikiang e o Song-ka, que desaugan por Cantón e Hanoi. Na meseta do Tíbet ten a súa orixe o Mekong (4 200 km), que rega Indochina e desemboca no extremo sur da Península, formando un amplo delta. Da vertente meridional do Himalaia descenden ata o golfo de Bengala e o mar Arábigo, dependencias do Océano Índico, o Ganxes e o Indo: ambos dunha lonxitude aproximada duns 3 000 km. Que constrúen amplos deltas. En Asia occidental, os ríos máis notables son o Éufrates(2 700 km) e o Tigris (2 000 km) que teñen o seu arranque na meseta de Armenia, e fundidos nun só río ao final do seu curso, desaugan no golfo Pérsico, ao que aos poucos van colmando cos seus aluvións. Nas estepas centrais son numerosas as concas interiores, pechadas, que desembocan en lagos. Así por exemplo ocorre cos ríos Sir Daria e Amu Daria, que verten no mar de Aral, que, malia o seu nome, é un lago. Posúe Asia moitos lagos de augas salobres nas zonas esteparias, cuxo réxime depende da cantidade de precipitacións. Os máis importantes son: o Caspio, o Aral, xa citado, o Balkhash e o lago Baikal.

Xeografía política[editar | editar a fonte]

As circunstancias históricas e humanas marcaron a verdadeira división entre o Asia Occidental desde a India cara ao oeste e o Asia Oriental coñecida como o Afastado Oriente, desde a India cara ao leste.


Historia de Asia[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Historia de Asia.
Asia cara ao 1200.
Mapa de Asia, 1892.

A gran dimensión do continente asiático fai que a súa historia non se poida ver desde un punto de vista global, senón que cada unha das súas rexións (Extremo Oriente, Asia Meridional, Asia Sur-oriental, Oriente Medio e Asia Central) teña unha historia propia, non necesariamente ligada á do resto de rexións.

Asia foi un dos continentes onde se desenvolveron as primeiras civilizacións nos vales dos principais ríos do continente, a de Mesopotamia, a do río Indo, e a do val do Río Amarelo (Huang He). De entre as civilizacións máis destacadas podemos mencionar Sumeria, Acad, Asiria, Babilonia, Fenicia (un dos primeiros grandes pobos mariñeiros que estableceron colonias en todo o Mar Mediterráneo, entre elas Cartago), todas elas no Oriente Próximo e Medio, ou a civilización china no Afastado Oriente. Estas civilizacións compartiron moitas similitudes. É posible que intercambiasen tecnoloxía e ideas. A escritura, en cambio, parece que se desenvolveu de forma individual a cada unha das rexións. A zona de Asia Central foi habitada desde tempo afastado por tribos nómadas que montaban dacabalo, que realizaban incursións periódicas tanto en China, como en Europa ou Asia Meridional.

Ciro o Grande conformou o Imperio Persa no século VI a.C. que se estendía desde o Indo ata a fronteira grega. O macedonio Alexandre o Grande conquistou todo este vasto imperio no século IV a.C., pero coa súa morte, o imperio desmembrouse. A maior parte foi ocupada sucesivamente polo Imperio Seléucida, o imperio do Partos e a Imperio Sasánida. O Imperio Romano controlou a parte de Asia Occidental, chegando a Mesopotamia. Moitas destas culturas foron influenciadas pola ruta da Seda, que conectou China, India, o Oriente Medio e Europa. As relixións budista e hinduísta alcanzaron gran influencia en Asia do sur, do leste e do sueste .

Na Idade Media o Islam, procedente de Arabia, invadiu gran parte do continente, desde o Oriente Medio e Próximo, pasando polo Cáucaso ata Asia Central. Creouse a Dinastía Omeia con sé en Damasco, máis tarde substituída pola Abbásida con sé en Bagdad. Tribos turcas procedentes de Asia Central, que adoptaron a Islamismo, chegaron á zona no século X e crearon o Imperio Selxúcidas. No século XIII creouse o Imperio Mongol que se estendeu desde China ata Europa, un dos maiores imperios da historia.

Na Idade Moderna unha nova tribo turca formou o Imperio Otomán que existiu desde o século XVI ata o século XX. O Imperio Ruso empezou a expandirse desde o século XVII. Tamén neste século, os manchúes invadiron a China e derribaron a dinastía Ming, establecendo a dinastía Qing, que gobernou China ata a súa abolición en 1911, logo da Revolución Xinhai. Os Europeos tomaron o control en numerosas zonas do continente, os portugueses en Macau e Goa, os españois en Filipinas, e cara aos séculos XIX e XX, os británicos na India, os neerlandeses en Indonesia e os franceses en Indochina. Ingleses e rusos mantiveron unha forte loita polas rexións de Asia Central no século XIX. Varias zonas mantivéronse fóra do control dos europeos durante estes anos, aínda que non fóra da súa influencia, como Persia, Tailandia e unha gran parte da China. No século XX o Imperio Xaponés invadiu China, Corea e o sueste asiático, durante a Segunda Guerra Mundial. Logo da guerra, a maioría de territorios convertéronse independentes. Durante a Guerra Fría, producíronse diversos conflitos como a Guerra de Corea, a Guerra do Vietnam ou a Guerra afgano-soviética. O Conflito árabe-israelí, as disputas entre India, China e Paquistán, a guerra de Afganistán ou a guerra de Irak son algúns das frontes abertas hoxe en día no continente.

Demografía[editar | editar a fonte]

Bailarina nun festival en Corea do Sur.

A poboación do continente asiático está preto dos 4 mil millóns de habitantes, concentrándose na costa do mar da China e na península indostánica, en rexións que chegan a alcanzar densidades de mil habitantes por quilómetro cadrado. Aínda que nos últimos lustros o seu crecemento diminuíu, en países do medio oriente mantéñense importantes taxas de crecemento demográfico; en xeral preto do 70% dos nacementos no mundo prodúcense en Asia de maneira que o envellecemento non é tan progresivo. Ademais, conta cunha alta proporción poblacional cuxa idade é inferior aos 30 anos e na que os anciáns son unha porcentaxe relativamente minoritaria.

Características da poboación[editar | editar a fonte]

A poboación asiática presenta diferentes características, non é homoxénea entre si; algúns trazos comúns en certas zonas de Asia son: pel amarela e de ollos rasgados (no Afastado Oriente desde Siberia, China, Vietnam, a península de Corea, as illas de Taiwán, Xapón, o arquipélago malaio e filipino). Dentro dese grupo étnico destácanse os nativos malaios, de pel morena ou escura que se dividen en diferentes ramas, xa que deles descenden os tagalos, visaios, iloacanes, polinesios, melanesios, micronesios, etc. As etnias de fenotipo branco comprenden o Medio e Próximo Oriente. Entre elas destácanse os árabes, armenios, xudeus, persas, asirios, turcos, rusos, etc. Existen tamén algunhas etnias de tipo negroide e inmigrantes de diferentes países europeos.

Poboación por sexo[editar | editar a fonte]

Na maior parte dos países do continente asiático tanto do Afastado Oriente como Oriente Medio, predominan os homes, excepto en Xapón, Vietnam, Laos, Camboia, Tailandia, Birmania, Líbano, Israel, Rusia, Casaquistán, Armenia, Sri Lanka entre outros, onde predominan as mulleres. Aínda que en Israel e Xapón, os homes menores de 65 anos son a maioría da poboación, non así en Filipinas, onde as mulleres entre 15 e 65 anos (e de aí en diante) son maioría. En Rusia o alto número de mulleres que ten débese ás guerras que atravesou o país, o que fixo que os varóns foran diminuíndo como noutros países de Europa Oriental, así como outros casos tamén en Europa e Asia.

O continente ten máis de 3.800 millóns de habitantes, que supoñen case o 61% da poboación mundial. É, ademais, o continente máis densamente poboado.

Lingua[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Linguas de Asia.

As linguas que se falan no continente asiático son numerosas. Entre elas a máis falada é o chinés ou mandarín, seguidas do hindi, o chinés cantonés, o urdu, o árabe, entre outras destacamos como linguas oficiais e nativas o xaponés, o bahasa indonesio, o coreano, turco, hebreo, persa, birmano, tailandés, tagalo, ruso, armenio, tibetano, etc. Debido á colonización europea en diferentes nacións asiáticas, algunhas linguas europeas son tamén de uso habitual. Por exemplo o inglés é utilizada como lingua asociada e comercial na India, Malasia, Filipinas, Singapur, Birmania, Sri Lanka, Paquistán, Líbano, Israel, Emiratos Árabes Unidos, etc. O francés úsase nas nacións da península de Indochina, parte da India e o Líbano. A lingua castelá en forma minoritaria no continente asiático, é falada por minorías nas Filipinas e nas comunidades sefardís de Oriente Próximo, principalmente nas nacións pertencentes á rexión de Israel e zonas de Turquía. Tamén se fala minoritariamente nas cidades taiwanesas de Ilan, Keelung e Tamsui. Ademais do castelá, nesta Rexión Oriental xurdiu unha lingua criolla coñecida como chabacano, que é falado en determinados sectores das Filipinas así como tamén ao norte de Sabah en Malaisia e a cidade de a[Ternate]] en Indonesia, todas elas tamén antiguamente posesións españolas. O grego é falado na illa de Chipre xunto co turco; e o portugués é oficial en Timor Oriental e fálase tamén nalgúns sectores da India (Dadra e Nagar Haveli, Daman e Diu, Goa), Malaisia (Malaca) e China (Macau).

Economia[editar | editar a fonte]

A Bolsa de Tokio é a segunda máis grande do mundo.

Asia é o terceiro continente, detrás de Norteamérica e de Europa, en PIB, pero o primeiro en paridade de poder adquisitivo. A data de 2007, o primeiro país asiático en PIB era a China, seguida da India, Xapón, Corea do Sur e Indonesia. En cambio, en términos nominales o ranking é: Xapón, China, India, Corea do Sur, Arabia Saudí, Taiwán e Indonesia.

O comercio entre os países asiáticos está aumentando en relación ás exportacións fora do continente; en 2003, o 44% das exportacións dos países asiáticos (sen incluír Xapón) destinábanse a outros países asiáticos, fronte ao 47,1% en 2010.[9] Con todo, a porcentaxe de exportacións aos Estados Unidos, a Unión Europea e Xapón baixou dun 43% a un 36,5% no mesmo período[9]

Asia posúe o 60 % da poboación do planeta e cerca do 30 % das terras emerxidas, é o maior productor global de alimentos, ademais de ser o maior consumidor ten as maiores reservas da maioría dos minerales. Asia é o continente que concentra o maior crecemento económico e consome a maioría do crédito global, cerca do 80% do crecemento económico mundial, o maior crecemento do investimento en ciencia e tecnoloxía, investimento en educación e o maior sector económico que podamos imaxinar. A cooperación entre o goberno, as industrias e o dominio da tecnoloxía levaron a Xapón ao éxito económico.

Pola súa banda desde 2004 a Unión Europea é o principal socio comercial de China, que á súa vez é o segundo socio comercial da organización europea. O 2005 China converteuse na sexta economía mundial. Cun crecemento oficial do 9,5 % anual, a economía chinesa está considerada como a de maior crecemento do planeta , mantendo unha taxa media superior ao 8 % desde os anos 1980. Tamén se destaca a Asia Meridional con crecementos anuais do 8 %.

Moitas zonas de Asia están económicamente subdesenvolvidas. Unha elevada porcentaxe da poboación do continente dedícase á agricultura, pese ao cal gran parte da actividade agrícola caracterízase por colleitas e productividade laboral relativamente baixas. En conxunto, unha minoría dos asiáticos está empregada en actividades de manufactura; en moitas ocasións os centros urbanos e as industrias non se integraron adecuadamente co sector rural. Os sistemas de transporte locais e internacionais dos países asiáticos aínda están pouco desenvolvidos en moitas zonas, pero melloraron notablemente nos últimos anos.

Con todo, hai un crecente número de excepcións. Xapón modernizou con éxito a súa economía, do mesmo xeito que Israel, Corea do Sur, Singapur, Hong Kong e, en menor grado, Indonesia, Malasia, Tailandia, Turquía e os estados petrolíferos da península Arábiga. En xeral conseguiron taxas de crecemento económico que superan o 5% anual, unha porcentaxe que se afasta das súas taxas de crecemento demográfico. En cambio, aínda que os países do suroeste de Asia fixeron progresos, a distribución dos ingresos quedou máis concentrada que noutros países. Estimulada polos investimentos estranxeiros a gran escala, a rápida privatización e a industrialización, a República Popular da China conseguiu o crecemento máis rápido de Asia a principios da década de 1990. Estímase que a economía chinesa creceu un 12% en 1992, aínda que os niveis de renda per cápita permaneceron relativamente baixos. Vietnam e Laos, dous dos países máis pobres de Asia, están empezando a conseguir un significativo crecemento económico e a captar un notable nivel de investimento estranxeiro.

Notas[editar | editar a fonte]

  1. "Asia." MSN Encarta Encyclopedia. 2007. Archived 2009-10-31. [Ligazón morta]
  2. "Asia". McGraw-Hill Encyclopedia of Science and Technology. 2006. New York: McGraw-Hill Inc.
  3. "Geography Is Destiny" (en inglés). The Atlantic. 01-12-2008. http://www.theatlantic.com/doc/200812/editors-choice. Consultado o 20-04-2009.
  4. Welty, Paul Thomas. The Asians Their Evolving Heritage, 6th ed., p. 21. New York: Harper & Row Publishers, 1984. ISBN 978-0-06-047001-2.
  5. World University Service of Canada. Asia-WUSC WorldWide. 2006. October 7, 2006. Asia - WUSC Worldwide.
  6. Menon, Sridevi. Duke University. Where is West Asia in Asian America?: "Asia" and the Politics of Space in Asian America. 2004. April 26, 2007. page 71
  7. http://www.bbc.co.uk/news/world/asia_pacific/
  8. American Heritage Book of English Usage Asian. 1996. September 29, 2006. [Ligazón morta]
  9. 9,0 9,1 TIME, Trade's New Direction, 15 de novembro del 2010, p. 56 da versión impresa (en inglés)

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Commons
Commons ten máis contidos multimedia sobre: Asia
N60-90, E30-60 N60-90, E60-90 N60-90, E90-120 N60-90, E120-150 N60-90, E150-180
N30-60, E30-60 N30-60, E60-90 N30-60, E90-120 N30-60, E120-150 N30-60, E150-180
N0-60, E30-60 N0-60, E60-90 N0-60, E90-120 N0-60, E120-150 N0-60, E120-150