Chile

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Este artigo trata sobre o país suramericano, para a planta/froito véxase pemento.
República de Chile
Bandeira de Chile Escudo de Chile
Bandeira Escudo
Lema: «Por la razón o la fuerza»
Himno nacional: Himno Nacional de Chile
 
Chile (orthographic projection).svg
 
Capital
 • Poboación
Santiago de Chile
Escudo de Armas de Santiago de Chile

5.428.590 (2002)
Cidade máis poboada Santiago de Chile
Linguas oficiais
castelán de facto
Forma de goberno República democrática presidencial
Michelle Bachelet
Independencia
 • Primeira Xunta
 • Declarada
De España
18 de setembro de 1810
12 de febreiro de 1818
Superficie
 • Total
 • % auga
Fronteiras
Costas
Posto 38º
756.950 [1] km²
1,07%
6.171 km
6.435 km
Poboación
 • Total
 • Densidade
Posto 60º
16.598.074 (2007 est.)[2]
21,31 hab./km²
PIB (nominal)
 • Total (2006)
 • PIB per cápita
Posto 40º
USD 145.845 mill.
USD 8.864
PIB (PPA)
 • Total (2006)
 • PIB per cápita
Posto 44º
USD 212.671 mill.
USD 12.983
IDH n/d
Moeda Peso chileno ($, CLP)
Xentilicio Chileno, -a
Fuso horario
 • en verán
UTC-4 3
UTC-3 3
Dominio de Internet .cl (nic-cl)
Prefixo telefónico +56
Prefixo radiofónico 3GA-3GZ, CAA-CEZ, XQA-XRZ
Código ISO 152 / CHL / CL
Membro de: ONU, OEA, APEC, Unasur, CAN, Mercosur

1 O Congreso Nacional ten a súa sede en Valparaíso
2 Inclúese a Illa de Pascua (Oceanía) e o Arquipélago Juan Fernández. Chile, además, reclama 1.250.000 km² da Antártida, entre os meridianos 53º e 90º.
3 A Illa de Pascua e a Illa Sala y Gómez teñen o fuso horario UTC-6 e, no verán, UTC-5.

Tódolos países do mundo

Chile é un país de América do Sur, limitado ó Norte polo Perú, ó Leste por Bolivia e Arxentina, totalizando 6.339 km de fronteras terrestres,[3] ó Sur polo Estreito de Drake e ó Oeste polo Océano Pacífico. O seu nome oficial é República de Chile e a sús capital é a cidade de Santiago de Chile.[4]

Chile descríbese normalmente como constituído de tres distintas zonas:

A primeira delas, situada na costa occidental do Cono Sur e coñecida como Chile continental, comprende unha longa e estreita franxa de terra que se estende, maiormente, entre a ribeira suroriental do océano Pacífico e a cordilleira de Andes, desde os 17º29'57'S ata os 56º32'S de latitude, ao longo de 4.270 km.[5] O seu ancho máximo alcanza os 445 km no paralelo 52º21'S e o seu ancho mínimo, os 90 km en 31º37'S.[2]

A segunda, denominada Chile insular, corresponde aos territorios insulares no océano Pacífico Sur: por unha banda, o arquipélago Juan Fernández e as illas Desventuradas, pertencentes a América do Sur; doutra banda, a illa Sala y Gómez e a illa de Pascua, situadas na Polinesia. Chile continental e Chile insular totalizan unha superficie de 756.096,3 km².

A terceira, chamada Territorio Chileno Antártico,[6] comprendida entre os meridianos 90º e 53º Oeste, é unha zona da Antártida de 1.250.257,6 km² sobre a cal Chile reclama soberanía, prolongando o seu límite meridional ata o Polo Sur. Esta reclamación está conxelada de acordo ao estipulado polo Tratado Antártico,[7] do que Chile é signatario, sen que a súa firma constitúa unha renuncia.

Localizase tamén en Chile a punta sur de América do Sur: o Cabo Horn, que é tamén o punto máis próximo da Antártida. Tamén en Chile está o lugar considerado como o máis seco do planeta: o Deserto do Atacama.

Debido á súa presenza en América, Oceanía e a Antártida, Chile defínese a si mesmo como un país tricontinental.[8]

Ademais, Chile exerce dereitos exclusivos, reclamacións de diverso grao e soberanía sobre o seu espazo marítimo, chamado Mar chileno.[9]Este comprende o mar territorial (120.827 km²), a zona contigua (131.669 km²), a zona económica exclusiva ou «mar patrimonial», cunha superficie total de 3.681.989 km²,[10]e a correspondente plataforma continental, cunha superficie de 145.194 km²,[10]que tamén forman parte do territorio chileno[11]Chile posúe un bordo costeiro de 6.435 km de lonxitude.[12]

Os seus máis de 17 millóns de habitantes promedian índices de calidade de vida,[13]e porcentaxe de globalización[14] que se atopan entre os máis altos de América Latina.

Toponimia[editar | editar a fonte]

Antes da chegada dos europeos ao continente, xa na tradición indíxena chamabase Chili as terras situadas ao sur do deserto do Atacama.[15] Unha vez instalados no Vicerreino do Perú, os conquistadores españois seguiron chamando desa forma á rexión do sur, ás veces tamén como «val de Chile», que máis tarde fariase extensiva a todo o país actual.[16]

Aínda que non se sabe con certeza a orixe do nome «Chile», existen varias hipótese.[17][18]

Os historiadores Agustín de Zárate e Jerónimo de Vivar afirmaron que o nome sería orixinario da palabra quechua chire (chiri), «frío».[19][20] De acordo aos cronistas Antonio de Herrera y Tordesillas e Vicente Carvallo y Goyeneche, derivaríase de Berre, antigo nome dun río no val do Aconcagua.[21][22] Para Diego de Rosales, cronista do século XVII, proviría do nome dun cacique picunche, Tili ou Trili, que gobernaba ese mesmo val á chegada dos incas, antes do arribo dos españois.[23] Segundo os xesuítas Miguel de Olivares e o abate Molina, orixinaríase en chili, onomatopeación mapuche[24] do son do ave trile, palabra usada para chamar a este paxaro de manchas amarelas nas ás.[25][26] O historiador Miguel Luís Amunátegui afirmou que a súa orixe proviría da voz aimara chilli, «onde se acaba a terra».[27][28] Segundo o antropólogo Ricardo E. Latcham, o vocábulo deberíase a un grupo de indios mitimaes, levado a Chile polos incas, que proviría dunha rexión de Perú onde existiría un río bautizado con ese nome.[18]

Baixo o goberno do director supremo Ramón Freire, un decreto estableceu oficialmente o nome «Chile» para designar ao país o 30 de xullo de 1824.[29]

Historia[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Historia de Chile.

Chile prehispánico[editar | editar a fonte]

Diversos estudos situaron os restos arqueolóxicos máis antigos do actual territorio continental chileno en Monte Verde,[30] Rexión dos Lagos, ao redor do ano 14.800 a. C.,[31] a finais do Paleolítico Superior, converténdoo no primeiro asentamento humano coñecido en América.[32] Á súa vez, outras investigacións determinaron que unha mina de óxido de ferro en Taltal, Rexión de Antofagasta, é a máis antiga do continente.[33][34] Así mesmo, neste período destaca a cultura Chinchorro, que se desenvolveu no extremo norte do país entre os anos 5.000 e 1.700 a. C.,[35] a primeira do mundo en momificar artificialmente aos seus mortos.[36]

A poboación de Chile prehispánico aumentou dalgúns miles de paleoindios existentes no sétimo milenio a. C. ata 1.200.000 indíxenas no século XVI da nosa era.[37] Nese entón, o actual país estaba habitado por unha diversidade de culturas aborixes que se situaban en franxas lonxitudinais, cruzando ata os Andes e chegando a territorios actualmente arxentinos no Atlántico. Na zona norte do país, a partir do século XI, os aimaras, atacameños e diaguitas estableceron culturas agrícolas fortemente influídas polo Imperio inca que, desde fins do século XV, dominou a metade norte do territorio actual de Chile ata o río Maule. Nas costas das zonas norte e central, habitou o pobo chango. Ao sur do río Aconcagua, establecéronse as distintas comunidades seminómades dos mapuches, a principal etnia aborixe do país. Nas canles austrais habitaron distintos grupos indíxenas como os tehuelches, caucahue, chonos, alacalufes, selknam e yagáns. Na illa de Pascua desenvolveuse unha avanzada e misteriosa cultura polinésica practicamente extinta na actualidade.

Dominio español[editar | editar a fonte]

En novembro de 1520, Fernão de Magalhães foi o primeiro explorador europeo en recoñecer o actual territorio chileno ao percorrer o estreito que hoxe leva o seu nome.

En 1535, os conquistadores españois intentaron facerse coas terras do «val de Chile» tras conquistar o Imperio inca. A primeira expedición, liderada por Diego de Almagro, fracasou. Pedro de Valdivia intentaría novamente conquistar as terras ao sur do continente, atravesando o deserto do Atacama.

Valdivia fundou unha serie de asentamentos. O primeiro, e máis importante, o 12 de febreiro de 1541, Santiago de Nova Estremadura. Posteriormente, Valdivia iniciou unha dura campaña militar cara aos territorios máis ao sur, enfrontándose ás tribos mapuches, iniciando a Guerra de Arauco, onde morreu capturado por unha emboscada iniciada polo toqui mapuche Lautaro. Alonso de Ercilla relatou por extenso esta primeira fase da guerra na súa obra La Araucana (1569). Este enfrontamento bélico estenderíase ao longo de tres séculos, aínda que con distintas etapas de paz grazas á realización de «parlamentos», como o de Quilín en 1641 que estableceu un límite entre o goberno colonial e as tribos indíxenas ao longo do río Biobío, dando nome á zona coñecida ata o día de hoxe como La Frontera.

A Capitanía Xeral de Chile, tamén chamada «Reino de Chile», sería unha das colonias máis austrais do Imperio español. Debido á súa posición afastada dos grandes centros e rutas comerciais imperiais e o conflito cos mapuches, Chile foi unha provincia pobre pertencente ao rico Vicerreino do Perú, cuxa economía estaba destinada só a sustentar ao Vicerreino con materias primas (coiro, sebo e trigo) e aos poucos habitantes españois do territorio chileno.

Formación e expansión da nación[editar | editar a fonte]

En 1810, comezou un proceso de procura da autodeterminación de Chile, co establecemento da Primeira Xunta de Goberno, iniciando un período coñecido como Patria Vieja, que duraría ata o desastre de Rancagua en 1814, cando as tropas realistas reconquistarían o territorio. As tropas independentistas, refuxiadas en Mendoza, formarían xunto ás tropas arxentinas o Exército dos Andes, comandado polo xeneral en Xefe José de San Martín, que liberaría Chile tras a batalla de Chacabuco, o 12 de febreiro de 1817. Ao ano seguinte, declararíase a Independencia de Chile, durante o goberno do director supremo Bernardo O'Higgins.

O'Higgins iniciou un período de reformas que provocou o descontento de gran parte da oligarquía, o que causou a súa abdicación en 1823. Durante os sete anos seguintes, Chile veríase sometido a unha serie de procesos que buscaban dar organización ao novo país. Tras unha serie de intentos errados e a vitoria conservadora na Revolución de 1829, deuse inicio a un período de estabilidade na chamada República Conservadora, cuxo máximo referente foi o ministro Diego Portales, que sentaría as bases da organización do país durante gran parte do século XIX, coa Constitución de 1833.

Chile lentamente comezou a expandir a súa influencia e a establecer as súas fronteiras. Mediante o Tratado de Tantauco, o arquipélago de Chiloé foi incorporado en 1826. A economía comezou a ter un gran auxe debido ao descubrimento do mineral de prata de Chañarcillo e ao crecente comercio do porto de Valparaíso, o que levou a un conflito pola supremacía marítima no Pacífico con Perú. A formación da Confederación Perú-Boliviana foi considerada como unha ameaza para a estabilidade do país e Portales declarou a guerra, que terminaría coa vitoria chilena na batalla de Yungay en 1839 e a disolución da Confederación. Ao mesmo tempo, intentouse afianzar a soberanía no sur de Chile intensificando a penetración en La Araucanía e a colonización de Llanquihue con inmigrantes alemáns. Por medio da fundación do Fuerte Bulnes, a rexión de Magallanes foi incorporada en 1843, mentres que a zona de Antofagasta, naquel entón territorio boliviano, comezou a ser poboada.

Tras trinta anos de goberno conservador, en 1861 iniciouse un período de dominio do partido Liberal que se caracterizaría pola riqueza económica obtida da explotación mineira do salitre na zona de Antofagasta, o que provocaría diferenzas limítrofes con Bolivia, país que reclamaba dito territorio como seu. En 1865, Chile entrou en guerra contra España, que recoñecera a independencia chilena o 24 de abril de 1844,[38] por unha serie de desafortunadas circunstancias. O 31 de marzo de 1866, a escuadra española, ao mando do almirante Casto Méndez Núñez, bombardeou por tres horas a cidade de Valparaíso. O conflito foi exclusivamente marítimo e terminou formalmente en 1883 coa firma do Tratado de Paz e Amizade entre ambas as nacións.

Aínda que Chile e Bolivia asinaron tratados de límites en 1866 e 1874, non lograron resolver as súas disputas e, o 14 de febreiro de 1879, Chile desembarcou as súas tropas no porto de Antofagasta, iniciando as accións militares contra Bolivia. Perú asinara previamente un pacto de alianza defensiva con Bolivia, polo que Chile declarou a guerra a ambos o 5 de abril daquel ano, dando inicio formal á Guerra do Pacífico, que finalizaría coas firmas do Tratado de Ancón co Perú e o Pacto de Tregua con Bolivia en 1884. Tras o conflito, Chile obtivo o dominio sobre o departamento boliviano de Antofagasta e as provincia peruanas de Tarapacá, Arica e Tacna, esta última en posesión ata 1929, e logrou resolver os seus asuntos limítrofes con Arxentina na Patagonia e a Puna de Atacama. Ao mesmo tempo, lográronse o fin da Guerra de Arauco coa Pacificación da Araucanía en 1881 e a incorporación da illa de Pascua en 1888.[39]

Século XX[editar | editar a fonte]

En 1891, o conflito entre o presidente José Manuel Balmaceda e o Congreso desencadeou a Guerra Civil na que os congresistas lograron a vitoria e implantaron a República Parlamentaria. A pesar do auxe económico, estes anos caracterizáronse por unha inestabilidade política e o inicio do movemento proletario da chamada «Cuestión Social». Isto porque existía unha desigual distribución da riqueza a cal foise facendo insostible a medida que pasaba o tempo.

Tras anos de dominio da oligarquía, foi electo Arturo Alessandri, quen se transformou nunha ponte provisoria entre a elite e a «querida chusma», como el chamaba ao pobo, o que se atopaba cada vez máis axitado. A crise agudizouse e levou á renuncia de Alessandri en dúas oportunidades logo de promulgar a Constitución de 1925, que deu orixe á República Presidencial.

Carlos Ibáñez del Campo asumiu o goberno en 1927 con gran respaldo popular, pero os estragos da Primeira Guerra Mundial, na que o país declarouse neutral, a mala política económica no uso dos recursos e a Gran Depresión acabaron coa riqueza creada pola extracción do salitre, producindo unha forte crise económica. En menos de tres anos, o produto interno bruto caeu a menos da metade e o país foi considerado pola Sociedade de Nacións como o máis afectado pola crise mundial.[40] Ibáñez renunciou en 1931 e a inestabilidade política acentuouse tras un golpe militar que deu orixe á República Socialista de Chile que duraría só doce días, antes de que Alessandri reasumira o poder e recuperase a economía, o que non aplacou a tensión entre os partidos políticos. A crise política tamén era social; novos actores sociais esixían transformacións ao xeito de pensar o país.

Nese escenario, Pedro Aguirre Cerda foi electo presidente en 1938 baixo unha alianza que se opuña aos tradicionais gobernos da elite chilena, dando inicio ao período de gobernos do partido Radical. O seu mandato logrou realizar diversos cambios, principalmente na área económica, promovendo a industrialización chilena e, tras o terremoto de 1939, a reconstrución da rexión sur a través da creación da Corporación de Fomento da Produción, CORFO.[41] Tamén puxo maior atención aos problemas sociais e estableceu a reclamación sobre o Territorio Chileno Antártico,[6] pero o seu goberno viuse truncado pola morte do mandatario.

Juan Antonio Ríos, o seu sucesor, tivo que enfrontarse á oposición e ás presións de Estados Unidos durante a Segunda Guerra Mundial para declarar a guerra ao Eixo, países cos que rompeu relacións diplomáticas en 1943. Posteriormente, Chile declarou a guerra a Xapón[42] e foi un dos cincuenta e un estados fundadores da Organización das Nacións Unidas, ONU,[43] en 1945.

Tras ser apoiado polo partido Comunista, o radical Gabriel González Videla foi electo presidente en 1946.[44] Con todo, ao comezo da Guerra Fría, o aliñamento do país ás potencias occidentais motivou a prohibición do comunismo a través da chamada «Lei Maldita».[45]

En 1952, Ibáñez regresou á política e foi electo co apoio cidadán,[46] pero o perdeu tras unha serie de medidas de estilo liberal para revitalizar a economía.

Tensións políticas[editar | editar a fonte]

En 1958, foi electo o independente de dereita Jorge Alessandri Rodríguez co 31,6%, sendo ratificado amplamente polo Congreso Pleno.[47] A pouco de exercer, debeu enfrontarse o caos producido polo terremoto de 1960, o maior rexistrado na historia da humanidade,[48] o que non impediu a realización da VII Copa Mundial de Fútbol en 1962.[49] Neste período, deuse inicio á Reforma agraria[50] e estableceuse un sistema político chamado «os tres terzos», composto pola dereita, a Democracia Cristiana e a esquerdista Unidad Popular.

Temendo unha vitoria da UP, a dereita apoiou ao demócrata cristián Eduardo Frei Montalva que foi electo en 1964. A pesar de que intentou realizar o seu programa de goberno chamado «Revolución en Liberdade», a través da expansión da Reforma agraria[51][52] e a Chilenización do cobre,[53][54] a fins do seu mandato, a tensión política produciu unha serie de enfrontamentos. A axitación política seguía en ascenso.

En 1970, foi electo Salvador Allende co apoio da Unidad Popular, obtendo o 36,3% dos votos polo que se requiriu o pronunciamiento do Congreso.[55] O seu goberno enfrontou moitos problemas económicos externos, como a crise mundial 1972-1973, unha errática política económica, máis a forte oposición do resto do espectro político e do goberno estadounidense de Richard Nixon.[56] O cobre foi nacionalizado en xullo de 1971,[57] pero isto non impediu que o país caese nunha forte crise económica e que a inflación chegase a cifras de ao redor do 600 e 800%.[58]

Os enfrontamentos rueiros entre opositores e afíns da Unidad Popular fixéronse frecuentes, e alcanzaron altos niveis de violencia. Allende, que cría nunha revolución democrática, perde o apoio do partido Socialista, que cría na lexitimidade dun levantamento popular armado para reter o poder. Finalmente, o 11 de setembro de 1973 produciuse un Golpe de estado que acabou co goberno de Allende, quen se suicidou tras o bombardeo ao Palacio de La Moneda.[59]

Tras o golpe de estado instaurouse unha ditadura encabezada por Augusto Pinochet, Comandante en Xefe do Exército. Neste período, estableceuse a represión política contra a oposición e producíronse diversas violacións aos dereitos humanos, que terminou con máis de 1.000 detidos desaparecidos, 3.000 asasinados,[60] e ao redor de 200.000 exiliados. No ámbito económico, Pinochet dirixiu unha reestruturación do Estado ideada polos chamados Chicago Boys, quen implantaron un modelo neoliberal que aumentou o crecemento económico, producindo o chamado «Milagre de Chile», baixo o cal o Estado cedeu gran parte da súa economía ao sector privado.

O cambio de década xerou o período de maior crise do Réxime Militar. En 1978, Chile e Arxentina enfrontáronse no chamado conflito do Beagle, polo dominio das illas Picton, Lennox e Nueva, que estivo a horas de provocar unha guerra entre ambos os países, sendo detido pola mediación do papa Xoán Paulo II. En 1980, nun plebiscito[61] cuestionado por diversos organismos internacionais, Pinochet logrou a aprobación dunha nova Constitución.[62] Con todo, a crise económica que se produciu en 1982 xerou altos niveis de cesantía e de crecemento negativo, o cal deu orixe en 1983 a unha serie de protestas contra o goberno e o seu modelo económico, que se estenderían ata o final do seu mandato. Durante 1985, a economía logrou recuperarse no chamado «Segundo Milagre», producido tras a privatización da maioría das empresas estatais e a redución do gasto social, o que xerou un explosivo crecemento económico, aínda que tamén un aumento da pobreza e unha desigualdade crecente na distribución do ingreso.

Retorno á democracia[editar | editar a fonte]

O final da década dos anos 80, Pinochet debeu dar inicio ao proceso de retorno á democracia que culminou co plebiscito do 5 de outubro de 1988 e a vitoria da opción Non co 56% dos votos. Augusto Pinochet deixou o cargo o 11 de marzo de 1990 que asumiu Patricio Aylwin como primeiro presidente do período coñecido como a Transición, o cal caracterizouse por restaurar o réxime democrático, establecer unha nova política nacional, manter a estrutura económica do período anterior, reducir de xeito importante os niveis de pobreza e recoñecer as violacións aos dereitos humanos que se cometeron durante a ditadura, a través do Informe Rettig.

O seu sucesor, Eduardo Frei Ruiz-Tagle, asumiu o poder en 1994. O seu goberno caracterizouse por un esplendor económico inicial grazas á apertura do mercado chileno ao exterior; con todo, a finais do mandato, unha nova crise azoutou ao país. Ao mesmo tempo, a detención de Pinochet en Londres,[63] que durou dezasete meses, reavivou as diferenzas políticas entre os seus opositores e afíns.

Tras unhas rifadas eleccións, Ricardo Lagos asumiu o poder no 2000 como o terceiro presidente da Concertación de Partidos pola Democracia. A pesar dos diversos problemas iniciais do seu mandato respecto da economía e acusacións de corrupción, o goberno de Lagos puido estabilizarse e alcanzar importantes logros na inserción do país no concerto internacional, incluíndo a firma de tratados de libre comercio coa Unión Europea,[64] Estados Unidos[65][66] e as principais potencias económicas de Asia.[67][68][69]

A socialista Michelle Bachelet foi electa presidenta en 2006, converténdose na primeira muller en alcanzar devandito cargo na historia do país. O seu goberno caracterizouse por maior desenvolvemento á paridade entre homes e mulleres, o establecemento dunha rede de protección social para os máis pobres e o ingreso do país á Organización para a Cooperación e o Desenvolvemento Económico, OCDE, en maio de 2010.[70]

A pesar da altísima popularidade de Bachelet, o opositor Sebastián Piñera, representando á Coalición polo Cambio, converteuse en 2010 no primeiro centrodereitista en ser electo presidente do país logo de 52 anos.

Estado[editar | editar a fonte]

Bandeira e Constitución chilenas.

A República de Chile é un Estado unitario democrático, de carácter presidencialista, conformado por diversas institucións autónomas, que se inseren nun esquema constitucional que determina certas funcións e distribúe as competencias entre os órganos do Estado, diferente da tradicional doutrina da separación de poderes.

Aprobada no plebiscito do 11 de setembro de 1980,[61] a Constitución Política da República de Chile,[62] a décima carta fundamental na historia do constitucionalismo chileno, rexe o país desde o 11 de marzo de 1981. Entre 1989 e 2010, foi reformada en trece oportunidades.

O poder executivo, ou máis propiamente, o goberno e a administración pública están encabezados polo Presidente da República, que é o xefe de Estado e de goberno. Desde marzo de 2010, este cargo é exercido por Sebastián Piñera. De acordo á Constitución, o presidente permanece no exercicio das súas funcións por un termo de 4 anos e non pode ser reelixido para o período seguinte.[71]

O presidente da República designa aos ministros de Estado, quen son os seus colaboradores directos e inmediatos no goberno e administración do Estado e funcionarios da súa exclusiva confianza.

A administración rexional corresponde aos Gobernos Rexionais, conformados polo respectivo intendente,[72] nomeado polo presidente, e un Consello Rexional electo indirectamente. Á súa vez, o goberno provincial está a cargo do correspondente gobernador,[72] tamén designado polo presidente. Pola súa banda, a administración local corresponde ás Municipalidades, compostas por un alcalde e un concello comunal, elixidos por votación popular.

O poder lexislativo reside no Presidente da República e no Congreso Nacional, con sede en Valparaíso,[4] de carácter bicameral, composto por:

  • O Senado, constituído por 38 senadores elixidos por votación popular que permanecen no cargo por 8 anos, coa posibilidade de ser reelectos nas súas respectivas circunscricións, as que elixen dous senadores en cada elección. Cada 4 anos renóvase a metade do persoal de senadores nas eleccións parlamentarias regulares.
  • A Cámara de Deputados, constituída por 120 membros electos por votación popular que permanecen 4 anos nos seus cargos e tamén poden ser reelectos nos seus respectivos distritos, os que elixen dous deputados en cada elección, en que se renova a totalidade da Cámara.

Para as eleccións parlamentarias utilízase o sistema binominal, o que permite o establecemento de dous bloques políticos maioritarios (a Concertación e a Alianza por Chile) a expensas da exclusión de grupos políticos non maioritarios. Os opositores deste sistema instaurado pola Constitución de 1980 reclaman por unha modificación.

O poder xudicial, constituído por tribunales autónomos e independentes, ten á Corte Suprema de Xustiza como a súa institución máis alta. Ademais, existe un Ministerio Público autónomo e xerarquizado.

Un Tribunal Constitucional, autónomo e independente, ten o control de constitucionalidade dos proxectos de lei e dos autos acordados, os decretos e as leis. Así mesmo, unha autónoma Contraloría General de la República exerce o control de legalidade dos actos da administración pública e fiscaliza o ingreso e o investimento dos fondos públicos.

Un Tribunal Calificador de Eleccións e trece tribunais electorais rexionais velan pola regularidade dos procesos electorais realizados no país e o cumprimento das súas disposicións.

Política[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Política de Chile.

Ao longo da historia do país existiron diversos partidos, os que foron prohibidos en outubro de 1973[73][74] e durante gran parte do Réxime Militar. Os partidos políticos só puideron reorganizarse en marzo de 1987[75] para participar no Plebiscito Nacional de 1988, o que configurou o sistema existente na actualidade. O sistema binominal[76] obrigou en parte á formación de grandes coalicións políticas:

Resultados electorais en Chile desde 1989 a 2008, incluíndo eleccións municipais, de deputados e presidenciais (en signos punteados).

Outros partidos menores son o partido Progresista (un deputado),[77] o Movemento Amplo Social (cun senador),[78]ChilePrimero, o partido Humanista e o partido Ecoloxista (sen representación parlamentaria). Dous deputados e dous senadores son independentes.[77][78]

En Chile, a inscrición no Rexistro electoral é voluntaria; con todo, unha vez feita esta, non é posible a desafiliación. Aos 18 anos adquírese o dereito ao voto, que é universal e obrigatorio.[80]

Subdivisións[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Subdivisións do Chile.

En outubro de 1979, Chile foi dividido politicamente en trece rexións, as que se subdividieron en provincias e estas en comunas.[81][82] Na actualidade, o país conta con 15 rexións,[83][84] 54 provincias e 346 comunas en total. Cada unha das rexións posúe un número romano asignado orixinalmente de acordo á súa orde de norte a sur, fóra da Rexión Metropolitana de Santiago, establecida con posterioridade. Coa creación de dúas novas rexións en abril de 2007, a numeración perdeu dito sentido. Actualmente existe un proxecto de lei en trámite que busca eliminar devandito tipo de denominación.[85]

N.º Rexión Capital Superficie Poboación (2)
Mapa administrativo de Chile
XV Arica e Parinacota Arica 16.873,3 km² 187.348
I Tarapacá Iquique 42.225,8 km² 300.301
II Antofagasta Antofagasta 126.049,1 km² 561.604
III Atacama[86] Copiapó 75.176,2 km² 276.480
IV Coquimbo La Serena 40.579,9 km² 698.018
V Valparaíso Valparaíso 16.396,1 km² 1.720.588
RM Metropolitana de Santiago Santiago 15.403,2 km² 6.745.651
VI Libertador Xeneral Bernardo O'Higgins Rancagua 16.387,0 km² 866.249
VII Maule Talca 30.296,1 km² 991.542
VIII Biobío Concepción 37.068,7 km² 2.009.549
IX La Araucanía Temuco 31.842,3 km² 953.835
XIV Los Ríos Valdivia 18.429,5 km² 376.704
X Los Lagos Puerto Montt 48.583,6 km² 815.395
XI Aisén Coihaique 108.494,4 km² 102.632
XII Magallanes e Antártica Chilena[87] (1) Punta Arenas 132.291,1 km² 157.574
TOTAL 756.096,3 km² 16.763.470
(1) Incluido o Territorio Chileno Antártico,[6] a súa superficie alcanza os 1.382.291,1 km²
(2) Estimada o 30 de xuño de 2008, según proxeccións do INE.[2]

Defensa[editar | editar a fonte]

A defensa do país está a cargo das tres ramas das Forzas Armadas: o Exército (f. 1810),[88] a Armada (f. 1818),[89] e a Forza Aérea (f. 1930),[90] cuxas funciones son preservar a integridade territorial e a seguridade exterior da República. Só en caso de guerra, o Presidente da República exerce como Xefe Supremo das Forzas Armadas.

A estas unidades militares regulares, súmanse as Forzas de Orde e Seguridade Pública, compostas polo corpo de Carabineiros (f. 1927) e a Policía de Investigacións (f. 1933),[91] que constitúen a forza pública e son as encargadas de dar eficacia ao dereito, garantir o orde pública e a seguridade pública no interior do país. Ademais, existe o corpo de Xendarmería (f. 1929),[92] encargado da custodia dos cárceres e outros centros de privación de liberdade.

Administrativamente, as Forzas Armadas e Carabineiros dependen do Ministerio de Defensa Nacional; a Policía de Investigacións, do Ministerio do Interior, actualmente encargado da seguridade pública; e o corpo de xendarmería, do Ministerio de Xustiza.

O buque escola Esmeralda, un dos símbolos da Armada de Chile.

A pesar de que o país non tivo un enfrontamento bélico desde a Guerra do Pacífico (1879-1883), Chile é un dos países do mundo con máis gasto militar respecto do seu PIB, un 2,70% en 2006.[93] Este gasto é financiado en gran parte co 10% que por lei debe entregar Codelco (Corporación Nacional del Cobre de Chile) polas ganancias derivadas da exportación de cobre. Esta cifra explícase a longa extensión do continxente militar por mor da particular forma xeográfica do país e polo custo derivado dos sistemas de previsión de exuniformados, no que se inclúe tamén os carabineiros, o cal consome máis do 54% dos ingresos.[2]

Tras anos nos que se expuxo a abolición da obrigatoriedade do servizo militar aos homes de 18 anos, desde 2006, este consiste principalmente dunha inscrición voluntaria que, en caso de non encher as vacantes, distribúe o resto das cotas mediante sorteo entre os non voluntarios.[94]

Durante o réxime militar, as forzas armadas alcanzaron un alto rango de importancia na vida civil. Nos últimos anos, o comandante en xefe do exército, (Juan Emilio Cheyre), deu pasos importantes para asegurar a profesionalización, a prescindencia política do Exército, a súa calidade de corpo non-deliberante, e a suxeción ao poder civil democraticamente constituído. Un destes pasos foi o recoñecemento das responsabilidades institucionais do exército en violacións aos dereitos humanos ocorridas durante a ditadura, xesto que tivo acollida no poder civil e entre a poboación.

Xeografía[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Xeografía do Chile.

Chile sitúase ao longo dunha zona altamente sísmica e volcánica, pertencente ao Cinto de lume do Pacífico, debido á subducción da placa de Naza na placa Suramericana.

Mapa topográfico de Chile. Para ver mapas baseados en SRTM co relevo topográfico do país, véxase aquí.
Nevado Ojos del Salado: Vista da cima chilena desde o lado arxentino.
Parque Nacional Conguillío, zona centro-sur do país.

A fins do Paleozoico, fai 251 millóns de anos, Chile non era máis que unha depresión mariña con sedimentos acumulados que comezou a levantarse a fins do Mesozoico, fai 65 millóns de anos, debido ao choque entre as placas de Naza e Suramericana, dando orixe á cordilleira dos Andes. O territorio sería modelado por millóns de anos máis debido ao plegamento das rochas, dando forma ao relevo actual.

O relevo chileno está integrado por unha Depresión intermedia que cruza ao país de forma lonxitudinal e é flanqueada por dúas aliñacións montañosas: a cordilleira dos Andes ao leste, fronteira natural con Bolivia e Arxentina, co seu punto máis alto situado no Nevado Ojos del Salado, a 6.893 msnm,[95] converténdoo no volcán activo máis alto do mundo,[96] e a cordilleira da Costa ao oeste, de menor altura con respecto á dos Andes, co seu punto máis alto situado no Cerro Vicuña Mackenna, a 3.114 msnm, situado na serra Vicuña Mackenna, ao sur de Antofagasta. Entre a Cordilleira costeira e o Pacífico atópase unha serie de planices litorais, de extensión variable e que permiten o asentamento de localidades costeiras e grandes portos. Algunhas partes do territorio logran abarcar territorios chairos ao oriente dos Andes, como o Altiplano ou Puna de Atacama e as pampas patagónicas e magallánicas.

O Norte Grande é a zona comprendida entre o límite setentrional do país e o paralelo 26ºS, abarcando as tres primeiras rexións do país. Caracterízase pola presenza do deserto do Atacama, o de maior aridez no mundo. O deserto vese fragmentado por crebadas que dan orixe á zona coñecida como a Pampa do Tamarugal. A cordilleira da Costa é maciza e cae abruptamente formando o Farellón Costeiro que substitúe ás planicies litorais, practicamente ausentes. A cordilleira dos Andes, dividida en dúas e cuxo brazo oriental percorre Bolivia, ten unha altura elevada e de importante actividade volcánica, que permitiu a formación do altiplano andino e de estruturas salinas como o Salar de Atacama, debido á acumulación de sedimentos durante anos.

Ao sur atópase o Norte Chico que se estende ata o río Aconcagua. Os Andes comezan a diminuír a súa altitude cara ao sur e comezan a achegarse á costa, alcanzando os 95 km de distancia á altura de Illapel, a zona máis angosta do territorio chileno. Os dous sistemas montañosos entrecrúzanse practicamente eliminando a Depresión Intermedia. A existencia de ríos que atravesan o territorio permite a formación de vales transversais, onde se desenvolveu fortemente a agricultura no último tempo, mentres que as planices litorais comezan a ampliarse.

O Vale Central é a zona máis habitada do país. As planicies litorais son amplas e permiten o establecemento de cidades e portos xunto ao Pacífico, entre tanto a cordilleira da Costa descende a súa altura. A cordilleira dos Andes mantén alturas superiores aos 6.000 msnm pero lentamente comeza a descender achegándose aos 4.000 msnm de media. A depresión intermedia reaparece converténdose nun fértil val que permite o desenvolvemento agrícola e o establecemento humano, debido á acumulación de sedimentos. Cara ao sur, a cordilleira da Costa reaparece na cordilleira de Nahuelbuta, mentres os sedimentos glaciales dan orixe a unha serie de lagos na zona de La Frontera.

A Patagonia esténdese desde o seno de Reloncaví, á altura do paralelo 41ºS, cara ao sur. Durante a última glaciación, esta zona estaba cuberta por xeos que erosionaron fortemente as estruturas do relevo chileno. Como resultado disto, a depresión intermedia afúndese no mar, mentres a cordilleira da Costa dá orixe a unha serie de arquipélagos, como o de Chiloé e o dos Chonos, ata desaparecer na península de Taitao, no paralelo 47ºS. A cordilleira dos Andes perde altura e a erosión producida pola acción dos glaciares deu orixe a fiordes. Nos Andes patagónicos destaca, ademais, a presenza de grandes masas de xeo coñecidas como campos de xeo que corresponden ás maiores reservas de auga do Hemisferio Sur fóra da Antártida.[97] Ao oriente da cordilleira localízanse zonas relativamente chairas, especialmente na zona do estreito de Magallanes e ao longo de Terra do Lume.

A cordilleira dos Andes, do mesmo xeito que previamente fíxoo a cordilleira da Costa, comeza a desmembrarse no océano dando orixe a un sinnúmero de illas e illotes ata desaparecer nel, afundíndose e reaparecendo no Arco das Antillas do Sur e logo na península Antártica, onde se denomina Antartandes, no Territorio Chileno Antártico, que se estende entre os meridianos 53ºW e 90ºW.

No medio do océano Pacífico, o país ten soberanía sobre diversas illas de orixe volcánico, coñecidas en conxunto como Chile insular. Delas, destácanse o arquipélago Juan Fernández e a illa de Pascua, a que se atopa na zona de fractura entre a placa de Naza e a placa Pacífica, coñecida como dorsal do Pacífico Oriental.

Hidrografía[editar | editar a fonte]

Río Branco, zona de Palena.
Vista do Campo de xeo do sur da Patagónia, unha importante reserva de auga doce na zona austral do país.

O territorio chileno está cruzado por diversos ríos que xeralmente transcorren desde a cordilleira dos Andes cara ao océano Pacífico en sentido leste-oeste. Con todo, debido ás características do territorio, a lonxitude destes ríos é curta.

Debido ás características do deserto, na zona do Norte Grande non existen ríos, fóra de curtas crebadas de carácter endorreico e do río Loa, que cos seus 440 km de lonxitude é o máis longo do país, principalmente debido á súa forma en «U». Na zona do altiplano atópanse as zonas dos bofedales que dan orixe ao lago Chungará, situado a unha altitude de 4.500 msnm, e dos ríos Lauca e Lluta, compartidos con Bolivia e que non superan os 100 km de lonxitude.

No centro-norte do país comeza a aumentar o número de ríos que forman vales de importancia agrícola, destacándose o río Elqui con 170 km de extensión, o río Aconcagua con 142 km, o río Maipo con 250 km e o seu afluente, o Mapocho con 120 km, e o Maule, con 240 km. Os seus caudais proceden principalmente dos desxeos cordilleranos no verán e das choivas durante o inverno. A zona case non presenta lagos de importancia, a excepción do artificial lago Rapel, o lago Colbún, a lagoa do Maule e a lagoa de La Laja.

Cara ao sur, o río Biobío, na rexión do Biobío, esténdese, desde as estribacións andinas en A Araucanía, ao longo de 380 km, percorre un centenar de poboados xunto aos seus múltiples afluentes e alimenta importantes centrais hidroeléctricas que abastecen a gran parte da poboación do país. Outros ríos de importancia son o Imperial e o Toltén, onde desagua o lago Villarrica.

O Villarrica é o primeiro dos diversos lagos cordilleranos que existen nas rexións de Araucanía e de Os Lagos. Algúns lagos importantes son o sistema dos Sete Lagos, o lago Ranco, o lago Puyehue, o lago Rupanco, o lago Todos Los Santos e o lago Llanquihue, o segundo máis grande do país. Na zona patagónica, os ríos son de menor envergadura pero dun forte caudal, como o Futaleufú, o Palena, o Baker e o Pascua, mentres que os lagos, a excepción do lago Presidente Ríos na península de Taitao e da lagoa de San Rafael, atópanse xunto ao límite internacional con Arxentina, sendo compartidos entre ambos os países. É o caso do lago Xeral Carreira, que coas súas 970 km² no territorio chileno é o máis grande do país, o lago Cochrane, o lago O'Higgins e o lago Fagnano, en Terra do Lume.

Clima[editar | editar a fonte]

Mapa do Chile
A fría corrente de Humboldt produce un descenso das temperaturas ao longo do país, o que favorece o desenvolvemento humano nas costas e a industria pesqueira. O aumento nas súas temperaturas debido a El Niño xera fortes precipitacións e inundacións en Chile.[98][99]

O clima do Chile varía dramaticamente entre o subtropical no norte, pasando polo máis árido deserto do planeta, o deserto de Atacama, por un vale fértil no centro ata un sur frío e húmido, orixinalmente coberto por florestas. As características mediterranicas do vale central tornan-no ideal para o cultivo de frutos de mesa, unha das maiores exportacións do Chile, e para a produción de viño, tamén unha exportación importante.

A lonxitude do país é o principal factor que existe para a variedade climática do territorio. A cordilleira dos Andes regula o paso de masas de aire, impedindo o paso de ventos desde as pampas arxentinas cara ao territorio chileno e da influencia marítima cara á vertente oriental.

Na zona norte do país, o clima é de carácter desértico, con escasas precipitacións. As temperaturas teñen leves variacións ao longo do ano, manténdose de media ao redor dos 20 °C. A corrente de Humboldt estabiliza e arrefría as zonas costeiras e permite a presenza de abundante nubosidade coñecida como camanchaca. Nas zonas interiores, a oscilación térmica é alta con nula humidade e ausencia de nubes, o que permitiu a instalación de grandes observatorios na zona. Na zona do altiplano, as temperaturas descenden debido ao efecto da altitude creando un clima estepárico frío que se caracteriza por precipitacións estivais, coñecido como inverno altiplánico. Na zona do Norte Chico, existe un clima estepárico cálido ou semiárido que serve como transición cara a climas máis fríos cara ao sur. As precipitacións son irregulares e concéntranse na tempada invernal.

Desde o val do Aconcagua cara ao sur, o clima dominante é o mediterráneo en todo o territorio, fóra das altas cimas da cordilleira dos Andes de clima frío por efecto da altura. As catro estaciones están claramente marcadas, cun verán seco e cálido e un inverno chuvioso e frío. A zona costeira presenta temperaturas reguladas polo efecto marítimo, entre tanto as zonas interiores presentan unha alta oscilación térmica pois a cordilleira da Costa actúa como biombo climático. En Santiago, as temperaturas no verán promedian os 20 °C (xaneiro) con extremas de 36 °C, mentres que no inverno as temperaturas promedian os 8 °C (xuño) con extremas que poden chegar aos -2 °C, con anos nevosos como 2005 e 2007.

As choivas aumentan cara ao sur, que presenta un clima marítimo chuvioso entre La Araucanía e a península de Taitao. No extremo austral, desenvólvese un clima estepárico frío caracterizado por unha gran amplitude térmica, baixas temperaturas e unha diminución da pluviosidade que se presenta no inverno, xeralmente en forma de neve. Á súa vez, no Territorio Chileno Antártico, predomina o clima polar.

Nas zonas insulares do país, o clima é fortemente afectado polo efecto enfriador do océano. A illa de Pascua presenta un clima de características subtropicales, cunha media de 1.138 mm anuais de precipitacións distribuídas durante o ano.

Climogramas de algunas zonas de Chile
Arica Illa de Pascua Santiago Valdivia Punta Arenas Villa Las Estrellas
Climograma Arica Climograma Isla de Pascua Climograma Santiago Climograma Valdivia Climograma Punta Arenas Climograma Antártica
18°20′S 70°20′W / 18.333°S 70.333°W / -18.333; -70.333
58 msnm
27°09′S 109°25′W / 27.150°S 109.417°W / -27.150; -109.417
51 msnm
33°23′S 70°47′W / 33.383°S 70.783°W / -33.383; -70.783
475 msnm
40°03′S 73°06′W / 40.050°S 73.100°W / -40.050; -73.100
19 msnm
53°00′S 70°51′W / 53.000°S 70.850°W / -53.000; -70.850
37 msnm
62°12′S 58°57′W / 62.200°S 58.950°W / -62.200; -58.950
10 msnm
Clima desértico Clima subtropical Clima mediterráneo Clima oceánico Clima estepárico frío Clima polar
Antarctica, Chile territorial claim.svg

Flora e fauna[editar | editar a fonte]

O clima e o relevo de Chile condicionan o desenvolvemento da vida e a formación de diferentes ecosistemas no país.

Ao longo de toda a cordilleira dos Andes, a especie insigne é o cóndor dos Andes, presente no escudo nacional, declarado monumento natural en xuño de 2006.[100]

A zona norte do país caracterízase pola súa escasa vexetación debido á extrema aridez do deserto do Atacama e a ausencia de precipitacións. Árbores como o algarrobo, o chañar, o pemento e o tamarugo, xunto con diversas especies de cactos, son as especies vexetais que poden adaptarse ás duras condicións climáticas. Nas zonas altiplánicas, a vexetación aumenta, destacando a queñoa e a iareta. A familia dos auquénidos, é dicir, alpacas, guanacos, llamas e vicuñas, son os principais animais que habitan a zona, xunto a outras especies de menor tamaño, como chinchilas, declaradas monumentos naturais en xuño de 2006,[100] e vizcachas, mentres nas lagoas altiplánicas habitan especies de flamengos.

Na zona do Norte Chico, cando se produce un período extraordinario de precipitacións, ocorre o evento coñecido como «deserto florido» en que as terras áridas vense poboadas de diversas especies de flores, como a añañuca. Entre o sur da rexión de Atacama e a rexión de Coquimbo orixínase un lento proceso de transición cara a unha vexetación máis abundante. Nesta zona aparecen especies propias do clima mediterráneo, como o boldo, o espiño e o quillai, mentres que nas zonas costeiras de Talinai e Fray Jorge existen bosques residuais do tipo valdiviano.

Huemul macho, monumento natural.
Copihue, flor nacional.

Na zona centro-norte esténdese a zona coñecida como bosque esclerófilo, formación vexetal degradada pola expansión dos grandes núcleos urbanos, a fabricación de carbón, a utilización do chan para a agricultura e os incendios. Algunhas especies características da vexetación do Val Central son o arraián, o boldo, o espino, o litre, o maitén, o matico, a palma chilena, o quillai e o carballo, entre outros. O coipo, o degú, o raposo culpeo, a bandurria, a diuca, o papagaio tricahue, o treile e o zorzal son algúns das especies da fauna nativas da zona.

Ao sur do río Biobío, a vexetación vólvese máis tupida e preséntase o chamado bosque valdiviano. Algunhas especies vexetais características son o copihue, flor nacional desde febreiro de 1977,[101] a murtilla, diversos fentos e árbores como o Fitzroia e a araucaria, ambos ameazados de extinción, aínda que están protexidos tras ser declarados monumentos naturais nos anos 1970,[102][103] a gevuina, o loureiro chileno, a luma, varias especies de podocarpus, a tepa e o tineo. O puma é o principal carnívoro da zona e habita en case todo o país, salvo onde foi erradicado pola presenza humana. Outras especies animais características son cisnes, o colocolo, o moniño do monte e o pudú. Un dos maiores problemas ambientais desta zona é a substitución de extensións de bosque nativo por plantacións de eucaliptos e piñeiros.

Nas dúas rexións máis austrais do país, existen grandes extensións de bosque sempreverde, similar ao valdiviano, aínda que con menos especies arbóreas, destacando, pola súa importancia económica, o ciprés das Guaitecas, hoxe arrasado no seu maior parte. Cara ao interior, desenvólvense bosques caducifolios, nos que predomina a lenga e, máis ao oriente, grandes formacións estepáreas de pastos duros, onde habitan guanacos, ñandús, pichis, peludos, pumas e raposos, entre outros. Nesta zona da estepa, desenvolveuse unha gandería extensiva de ovinos que tivo na estancia a súa maior expresión cultural e social. O huemul, presente no escudo de Chile e que antigamente habitou gran parte do país, só sobrevive en áreas de difícil acceso nesta zona. Foi declarado monumento natural en xuño de 2006.[100]

Finalmente, no extremo austral desta zona, a vexetación redúcese a algunhas árbores achaparradas, tales como o canelo, o coigüe de Magallanes e o ñirre, así como diversas especies arbustivas e herbáceas, líquens e brións.

O Territorio Chileno Antártico atópase no seu maior parte cuberto de xeos permanentes, polo que a súa diversidade vexetal redúcese a algunhas especies de brións e líques. Con todo, a fauna alcanza nas costas unha riqueza e valor excepcionais.

A costa do país é habitada en toda a súa extensión por unha variedade de aves, como albatros, corvos mariños, gaivotas e pelicanos. O lobo de mar é característico de toda a costa chilena e existen algunhas especies de pingüíns, como o pingüín de Humboldt e o de Magallanes, e un importante número de cetáceos, como golfiños en Coquimbo e baleas en Magallanes, declarados monumentos naturais en agosto de 2008,[104] convertendo a zona económica exclusiva ou «mar patrimonial» nunha «zona Libre de Caza de Cetáceos» desde entón.[105][106] No océano, existen diversas especies de peixes e mariscos que converten a Chile nun dos países con maior variedade de fauna mariña no mundo: por unha banda, o bocarte, a coxinoba, o congro, o xurelo chileno, o linguado e a pescada son algúns dos peixes máis característicos da costa chilena; doutra banda, algúns moluscos abundantes son a ameixa, o mexillón, o loco, o ostión e a ostra, entre outros. O salmón e a troita, introducidos no país, na actualidade son as principais especies de peixes nos ríos chilenos.

Nos territorios insulares, a fauna e flora son únicas no mundo. Mentres que na illa de Pascua a característica árbore do toromiro está practicamente extinto, no arquipélago Juan Fernández existen máis de 200 especies vexetais únicas, como a palmeira chonta, e algunhas especies animais endémicas, como o lobo mariño de dous pelos e o picaflor de Juan Fernández, declarado monumento natural en xuño de 2006.[100]

Economía[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Economía de Chile.
Crecemento económico de Chile desde 1961.

A economía chilena é coñecida internacionalmente como unha das máis sólidas do continente. A pesar de que ao longo da súa historia enfrontou diversos períodos de crises, nos últimos anos tivo un importante e sostido crecemento. O modelo económico neoliberal, que foi implantado durante o Réxime Militar, mantívose polos gobernos concertacionistas, que só lle fixeron cambios menores para custear os programas sociais do goberno.

A desigualdade de xénero tamén incide como variable no dinamismo da economía de Chile. A baixa participación laboral da muller, a menor en América Latina, dificulta a redución do desemprego. Ademais, mantense a gran diferenza salarial entre homes e mulleres, a pesar dos avances nesta materia nos últimos anos.

En 2010, estimábase que a man de obra total do país ascendía a 7.580.000 persoas.[107] En 2005, o 13,2% dos traballadores ocupábase na agricultura, o 23% na industria e o 63,9% en servizos.[108]

Doutra banda, Chile converteuse en plataforma de investimentos estranxeiros para outros países de América Latina e moitas empresas comezaron a instalar as súas sedes corporativas en Santiago. Tamén ten unha importante presenza en investimentos no sector servizos en Latinoamérica.

Segundo datos de 2009 do Banco Mundial, tanto a capitalización do mercado do país, tamén chamada valor de mercado, que chegou a máis de USD 209.475 millóns,[109] como o investimento estranxeiro directa, que alcanzou unha cifra de máis de USD 12.701 millóns,[110] atópanse entre as máis altas de América Latina. En 2010, Chile foi clasificado como un país de renda media-alta polo Banco Mundial.[111]

Demografía[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Demografía de Chile.
Pirámide de poboación de Chile, proxectada a 2010. Fonte: INE.
Evolución censal da poboación chilena (1835-2050).

En 2011, Chile ten unha poboación estimada de 17.248.450 habitantes, dos cales 8.536.904 son homes e 8.711.546, mulleres.[2] Segundo o último censo realizado en 2002, esta cifra era de 15.116.435 habitantes, dos cales 7.447.695 eran homes e 7.668.740, mulleres.[112]

O crecemento da poboación reduciuse durante os últimos anos. En 1895, a poboación alcanzaba os 2.695.625, a que creceu aos 5.023.539 en 1940 e aos 13.348.341 habitantes en 1992. Aínda que a poboación de Chile se quintuplicó durante o século XX, a taxa de crecemento intercensal 1992-2002 foi do 1,24% anual,[113] a que debería seguir baixando durante os próximos anos.

Debido ás melloras nas condicións de vida da poboación, a esperanza de vida dos chilenos, a máis alta de América do Sur en 2011,[114] aumentou aos 77,74 anos no período 2000-2005.[115] En 2007, segundo o Instituto Nacional de Estatísticas de Chile (INE), a taxa de natalidade alcanzou o 15,3 ‰ e a taxa de mortalidade o 5,6 ‰, cunha taxa de crecemento natural do 9,7 ‰ (0,97%), mentres que a taxa de mortalidade infantil foi do 7,9 ‰.[116] Estas cifras permiten establecer un proceso de envellecemento da sociedade chilena na que a maior parte da poboación terá sobre 35 anos en 2020,[117] superando ao grupo dos mozos, dominante neste momento. Así, en 2025, a pirámide de poboación converterase nun perfil campaniforme produto do proceso de transición demográfica que vive o país.[118]

Composición étnica[editar | editar a fonte]

Muller mapuche a principios do século XX.
Pertenza aos pobos indíxenas (Censo de 2002)[112]
Aimara 48.501 0,32% Mapuches 604.349 4,00%
Atacameño 21.015 0,14% Quechua 6.175 0,04%
Alacalufes 2.622 0,02% Rapa Nui 4.647 0,03%
Colla 3.198 0,02% Yagán 1.685 0,01%

O groso da poboación chilena pertence a dous grandes grupos étnicos, criollos e mestizos, que xuntos constitúen ao redor do 95% da poboación.[119] Os criollos proveñen principalmente da antiga inmigración española e das inmigracións europeas ocorridas desde o século XVIII ata o século XX.[120] A poboación mestiza provén fundamentalmente da mestura entre españois de orixes castelá, estremeña e vasca[121] e indíxenas pertencentes principalmente aos pobos chango, picunche (desaparecidos durante a colonización de Chile), atacameño, diaguita e mapuche.[122]

Segundo o censo de 2002, un 4,58% da poboación chilena, 692.192 persoas, declarouse indíxena[112] e pertencente a un dos oito grupos étnicos recoñecidos na lexislación vixente.[123][124] Outros grupos, como os pobos aonikenk, caucahue, chono, cunco e selknam, están extintos. De acordo a estudos xenéticos, no país xa non existen poboacións indíxenas puras. [122]

En 1848 emprendeuse a colonización alemá,[125] patrocinada polo goberno chileno para poboar o sur do país. Co tempo, esa inmigración alemá influenciou a composición cultural de gran parte do sur chileno, principalmente das provincias sureñas de Valdivia, Osorno e Llanquihue.[126] Outras persoas, provintes de Europa e o Oriente Medio, arribaron principalmente aos portos [127] e aos extremos norte e sur de Chile durante os séculos XIX e XX, incluíndo británicos e irlandeses,[128][129] croatas,[130] españois,[131] franceses,[132] griegos,[133] italianos,[134] neerlandeses, [135] suízos,[136] xudeos[137] e palestinos.[138] En maio de 1953, o goberno do presidente Carlos Ibáñez del Campo creou o Departamento de Inmigración e estableceu normas sobre a materia.[139][140] Actualmente, a inmigración legal de países veciños a Chile é a máis importante, e desde 2004 esta incrementouse nun 50% ata un estimado de 365.459 persoas (setembro de 2010), principalmente provintes de Perú (136.819), Arxentina (61.563), Bolivia (24.917), Ecuador (19.784) e Colombia (14.029).[141]

A pesar de que a emigración diminuíu durante a última década, aínda se estima que 857.781 chilenos e descendentes de chilenos viven no exterior, dos cales un 50,1% estaría en Arxentina, un 13,3% en Estados Unidos, un 4,9% en Suecia, un 4,4% en Canadá e un 3,9% en Australia.[142]

Dentro do país, a mobilidade da poboación acrecentouse durante as últimas décadas provocando unha migración masiva desde os campos cara ás grandes cidades do país. Mentres que nas rexións do centro-sur chileno máis do 80% da súa poboación naceu na mesma rexión (como na do Biobío, onde alcanza o 86,11%), na Metropolitana de Santiago só o é o 71% da poboación, e nas rexións extremas, como na de Magallanes e Antártica Chilena, esta cifra chega só ao 55%.

Urbanización[editar | editar a fonte]

Edificios no sector oriente de Santiago.

De acordo ao último censo, 13.090.113 chilenos, equivalentes ao 86,59% do total nacional, vivían en zonas urbanas. As rexións con maior taxa de urbanización corresponden ás zonas extremas (97,68% na rexión de Antofagasta, 94,06% na de Tarapacá e 92,6% na de Magallanes e Antártica Chilena) e ás zonas máis industrializadas do Val Central (96,93% na Rexión Metropolitana e 91,56% na de Valparaíso). En tanto, 2.026.322 persoas, equivalentes ao 13,41% da poboación total, vivían en zonas rurais dedicadas principalmente á agricultura e a gandería, concentrándose nas rexións do centro-sur do país, especialmente nas rexións do Maule (33,59%), da Araucanía (32,33%) e de Los Lagos (31,56%).[112]

Molina, Rexión de Maule, típica zona rural chilena.

Desde mediados dos anos 1920, iniciouse un forte proceso de emigración de habitantes de zonas rurais cara ás grandes cidades en procura de mellores condicións de vida. Así, estas comezaron a crecer e a expandirse formando grandes áreas metropolitanas e conurbacións. O caso máis notorio é o da capital do país, Santiago de Chile ou Gran Santiago que, con 5.428.590 habitantes, albergaba ao 35,9% da poboación nacional en 2002. En 1907, era habitada por 383.587 habitantes, aumentando a 549.292 en 1920, cando representaba o 16% do total nacional; con todo, nos anos seguintes, a explosión demográfica fixo que a cidade se expandise cara ás zonas rurais absorbendo antigas localidades campesiñas, como Puente Alto e Maipú, que son as dúas comunas máis poboadas de Chile. Na actualidade, Santiago é a sétima cidade máis grande de América Latina e unha das cincuenta máis grandes do mundo.[143]

Valparaíso e Viña del Mar, de igual forma, convertéronse nunha gran conurbación. Ambas, sumadas a Concón, Quilpué e Villa Alemana forman a área metropolitana do Gran Valparaíso. Pola súa banda, Concepción, Talcahuano, Hualpén, Chiguayante, San Pedro de la Paz, Penco, Coronel, Lota, Hualqui e Tome forman a área metropolitana do Gran Concepción. Ambas as áreas metropolitanas superan os 660 mil habitantes.

O resto das cidades máis poboadas do país son Coquimbo-La Serena (296.253 habitantes), Antofagasta (285.255), Temuco (260.878), Rancagua (236.363), Iquique (214.586), Talca (191.154), Arica (175.441), Chillán (165.528), Porto Montt (153.118), Los Ángeles (138.856), Calama (136.600), Copiapó (134.531), Osorno (132.245), Quillota (128.874), Valdivia (127.750), Punta Arenas (116.005), San Antonio (106.101) e Curicó (104.124).[144] A maioría das cidades chilenas sitúase na costa do Pacífico ou no Vale Central do país entre Santiago e Puerto Montt.

Principais áreas metropolitanas de Chile (Censo de 2002)
Denominación Rexión Habitantes Superficie Densidade
1 Gran Santiago Metropolitana de Santiago 5.428.590 867,75 km² 6.255,9
2 Gran Valparaíso Valparaíso 803.683 229,98 km² 3.494,6
3 Gran Concepción Biobío 666.381 221,15 km² 3.013,3
4 Gran La Serena Coquimbo 296.253 107,41 km² 2.758,2
5 Antofagasta Antofagasta 285.255 43,54 km² 6.551,6

Cidades máis poboadas[editar | editar a fonte]

Listaxe Municipio Rexión Pob. Listaxe Municipio Rexión Pob.
Santiago en invierno.jpg
Santiago de Chile
Cork river lee.jpg
Puente Alto
Playa Concón.JPG
Viña del Mar
Antofagastasur.jpg
Antofagasta
1 Santiago de Chile Rexión Metropolitana de Santiago 4.656.690 11 Arica Tarapacá 175.441
2 Puente Alto Rexión Metropolitana de Santiago 492.603 12 Iquique Tarapacá 164.396
3 Viña del Mar Valparaíso 286.931 13 Talcahuano Biobío 161.692
4 Antofagasta Antofagasta 285.255 14 Puerto Montt Los Lagos 153.118
5 Valparaíso Valparaíso 263.499 15 Coquimbo Coquimbo 148.434
6 Temuco Araucanía 260.878 16 La Serena Coquimbo 147.815
7 San Bernardo Rexión Metropolitana de Santiago 237.708 17 Chillán Biobío 146.701
8 Concepción Biobío 212.003 18 Osorno Los Lagos 132.245
9 Rancagua O'Higgins 206.971 19 Valdivia Los Lagos 127.750
10 Talca Leinster 189.505 20 Quilpué Valparaíso 126.893
Censo de 2002 do Observatorio Urbano.[145]

Sociedade[editar | editar a fonte]

Inmigrantes italianos, 1910.

Ata principios do século XX, a sociedade chilena estaba dividida en clases alta e baixa inamovibles. A aristocracia chilena impuña os seus intereses económicos, políticos e sociais totalmente sen maiores contratempos. Con todo, desde a primeira metade do século XX, o país logrou estruturarse ao redor da clase media.

A pesar dos bos indicadores económicos de Chile e a notable redución dos niveis de pobreza que, segundo o informe do Ministerio de Planificación e Cooperación de Chile (enquisa CASEN), reduciuse desde un 38,6% en 1990 a un 15,1% en 2009,[146] do cal un 3,7% corresponde a indixentes e 11,4% a persoas vivindo por baixo do limiar de pobreza,[146] o país aínda presenta un grave defecto: a desigual distribución de ingresos entre a poboación, o que xera unha gran brecha social entre ricos e pobres. En 2009, o coeficiente de Gini foi de 0,524,[147]o que revela unha importante carencia na economía que aínda non puido ser emendada. O quintil máis rico do país gaña 13,10 veces o que recibe o quintil máis pobre do país. Esta desigualdade é atribuída por distintos grupos ao actual sistema neoliberal, en contraposición á economía desenvolvida entre os anos 1950 e 1970, á dotación de factores naturais que obrigaron ao desenvolvemento dun tipo de economía extractiva que favorecía as desigualdades e ata á estrutura de elites herdada do período colonial.

O idioma falado por case a totalidade dos chilenos é o español, que no país recibe o nome de «castelán». A gran maioría da poboación utiliza a variante coñecida como español chileno[148] e uns poucos o español andino ou o español chilote.[149] Os idiomas nativos úsanse pouco:[150] só 1.000 persoas usan o aimara; o rapanui, un número próximo ás 3.000 persoas, principalmente na illa de Pascua; o quechua sureño é usado por ao redor de 8.000 indíxenas e o mapudungun é falado por un número estimado de entre 140.000 e 260.000 persoas.[151] Algúns outros idiomas, como o alemán,[150] o croata[130] e o italiano,[134] son falados polos membros das súas diversas colonias de orixe estranxeira.

Relixión[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Relixión en Chile.

Segundo o último censo realizado en 2002, dun total de 11.226.309 chilenos de 15 anos ou máis, 7.853.428 declaráronse católicos, equivalentes ao 69,95%, o que representou unha baixa no número de fieis en comparación co censo de 1992, no cal o 76,4% da poboación de 14 anos e máis se declarou católico. En tanto, o 15,14% declarouse evanxélico, o 1,06% como testemuña de Xehová, o 0,92% como mormón, o 0,13% como xudeu, o 0,06% como cristián ortodoxo e o 0,03% como musulmán. O 8,3% da poboación declarouse ateo ou agnóstico e o 4,39% afirmou seguir outra relixión.[112]

A Igrexa católica estivo separada do Estado desde 1925, ano en que o presidente Arturo Alessandri e o arcebispo Crescente Errázuriz chegaron ao acordo de separar a Igrexa do Estado chileno na Constitución. Deste xeito, terminouse co recoñecemento como relixión oficial do Estado, renunciando este a o dereito de padroado que se herdou desde a Independencia, sen a aceptación da Santa Sé, e consagrando unha ampla liberdade de culto. A pesar de que a relevancia do catolicismo foi declinando nos últimos anos, aínda é a relixión predominante e goza de algo de influencia na sociedade.

O ecumenismo en Chile é de longa data. Xa no ano 1970, a solicitude do goberno e co apoio do cardeal Silva Henríquez, realizáronse modificacións no tradicional Te Deum do 18 de setembro co fin de transformalo nunha cerimonia de todas as igrexas cristiás, ademais de contar coa participación de representantes xudeus e musulmáns.

Durante os primeiros anos do Réxime Militar, as diferentes igrexas cristiás crearon o Comité Prol Paz, que se convertería na Vigairía da Solidariedade en xaneiro de 1976, baixo o supervisión da Igrexa católica, gañándose o respecto polo súa defensa dos dereitos humanos.[152]

Cultura[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Cultura de Chile.

Literatura[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Literatura de Chile.

Segundo a tradición popular, Chile é un país de poetas.[153] Isto débese á importancia que ao longo da súa historia tiveron diversos literatos, especialmente no xénero lírico. Xa no século XVI, durante a conquista e colonización do actual territorio chileno, destacarón os poemas épicos La Araucana (1569), do español Alonso de Ercilla, e Arauco Domado (1596), de Pedro de Oña, o primeiro poeta nacido no país.[154] Séculos máis tarde, sobresairón Pablo de Rokha, Vicente Huidobro, Enrique Lihn, Nicanor Parra, Gonzalo Rojas, gañador do Premio Miguel de Cervantes (2003);[155]Jorge Teillier, e os gañadores do Premio Nobel de Literatura, Gabriela Mistral (1945),[156] a primeira latinoamericana galardoada cun Premio Nobel,[157] e Pablo Neruda (1971),[158] quen é considerado un dos vinte e seis autores centrais do canon da literatura occidental de todos os tempos polo crítico literario Harold Bloom.[159]

No ámbito da narrativa, resaltaron Isabel Allende, considerada como a escritora en lingua española máis lida do mundo,[160] Alberto Blest Gaña, Roberto Bolaño,[161] Francisco Coloane, José Donoso, cuxa novela El obsceno pájaro de la noche é unha das obras esenciais do canon da literatura occidental do século XX, segundo Harold Bloom;[162] Jorge Edwards, gañador do Premio Miguel de Cervantes (1999); Marcela Paz, coñecida polo seu personaxe Papelucho, Manuel Rojas e Luís Sepúlveda.

No xénero dramático, sobresaíron Isidora Aguirre,[163] Juan Rafael Allende, Luís Alberto Heiremans, Alejandro Sieveking, Sergio Vodanović e Egon Wolff, entre outros.

A historieta ou cómic en Chile ten unha historia centenaria. Federico Von Pilsener (1906), creación do pintor Pedro Subercaseaux baixo o pseudónimo Lustig,[164] é considerado o primeiro personaxe do cómic chileno.[165] Na actualidade, unha das principais iconas da cultura popular é Condorito, historieta creada por Pepo en 1949, que se converteu en todo un símbolo nacional.[166]

Música[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Música de Chile.
Un folclorista canta unha cueca.

A música folclórica de Chile caracterízase pola mestura de sons tradicionais aborígenes con aqueles traídos desde España. A cueca, danza nacional desde novembro de 1979,[167] é un bo exemplo diso: ten características propias dependendo da zona do país en que se representa.

O folclore[168] máis tradicional foi executado a través do tempo por diversos artistas, destacando algúns como Margot Loyola, Nicanor Molinare e conxuntos como Los de Ramón e Los Huasos Quincheros. Desde principios dos anos de 1960, co chamado Neofolclore,[169] e sobre todo durante os anos 70, coa chamada Nova Canción Chilena,[170] produciuse un rexurdimento da música de raíz folclórica, con artistas que investigaron as orixes musicais do seu país e compuxeron e interpretaron os seus propios temas inspirados nestas investigacións. Deste movemento destacan músicos como Víctor Xara, Patricio Manns, Violeta Parra e grupos como Illapu, Inti-Illimani, Los Jaivas e Quilapayún. Tamén se encargaron de difundir e manter vivo o acervo musical chileno distintos grupos de danza, como o Ballet Folclórico Nacional (BAFONA, f. 1965)[171] e o Ballet Folclórico de Chile (BAFOCHI, f. 1987).[172]

Por outra banda, Chile contou con compositores e intérpretes de diversas ramas da música docta, como os compositores Pedro Humberto Allende Sarón, Vicente Bianchi e Afonso Leng, ou os pianistas Claudio Arrau, Alfredo Perl, Rosita Renard e o tenor Ramón Vinay, entre outros.

Nos anos 80, consolidáronse grupos de tendencia jazz fusión con forte influencia latinoamericana, tales como Congreso e Fulano, o que anos despois pasaría a chamarse fusión latinoamericana.[173] Doutra banda, a influencia de sons de orixe anglosaxoa máis masivos, como o pop[174] e o rock,[175] permitiu a formación de grupos como Los Prisioneros, Los Tres, La Ley, Lucybell, Chancho en Piedra e Joe Vasconcellos, entre outros. Outros importantes representantes da música popular de orixe latinoamericano foron Lucho Gatica ou Los Ángeles Negros en canto a boleros,[176] Myriam Hernández na balada,[177] e La Sonora de Tommy Rey na cumbia,[178] por nomear só algúns.

Desde 1987, a Sociedad Chilena del Derecho de Autor (SCD) foi a institución dedicada a rexistrar a propiedade intelectual de cada obra e o seu autor. Ademais de recadar os dereitos xerados a través dos medios de comunicación nacionais, preocúpase de difundir e promover o desenvolvemento da música chilena. Outras das súas labores é a formación de novos músicos e a previsión en materias sociais e de saúde dos seus socios, mediante as prestacións asistenciais.

Tamén se destaca o Festival Internacional da Canción de Viña do Mar, que leva a cabo na cidade de Viña del Mar. É considerado como o maior festival musical de América Latina. A súa primeira versión realizouse en 1959, perdurando ata o día de hoxe debido ao seu éxito en Chile e nos países de fala hispana grazas á variedade de artistas que se presentan nel.

Identidade e tradicións[editar | editar a fonte]

Bailaríns na festa de La Tirana, principal celebración relixiosa do norte do país.

As expresións culturais varían notoriamente en diferentes zonas do país, debido, principalmente, ás diferentes características xeográficas que presenta o territorio chileno.

A zona norte do país caracterízase por diversas manifestacións culturais que combinan a influencia dos pobos indíxenas andinos coa dos conquistadores hispanos, ás que se suma a importancia que posúen as festividades e tradicións relixiosas, destacándose as diabladas e a Festa de la Tirana.

A zona central identifícase principalmente coas tradicións rurais do campo chileno e a denominada cultura huasa, que se estende entre as rexións de Coquimbo e a do Biobío, maioritariamente. Como nesta rexión xeográfica concéntrase a maior parte da poboación chilena, considérase tradicionalmente como a principal identidade cultural do país. A súa máxima expresión realízase durante as festividades de Festas Patrias, a mediados de setembro.

A cultura dos mapuches e as tradicións da facenda dominan na zona da Araucanía, mentres que a influencia alemá é preponderante nas proximidades de Valdivia e Llanquihue. Debido ao seu illamento do resto do país, no arquipélago de Chiloé xerouse unha cultura coa súa propia mitoloxía. As rexións do extremo austral tamén xeraron unha identidade propia influenciada principalmente polos inmigrantes, tanto de Chiloé e do centro do país así como da exIugoslavia, e que en Magallanes caracterízase por un marcado rexionalismo.

A identidade cultural da illa de Pascua é única debido ao desenvolvemento dunha cultura polinésica desde tempos inmemoriais completamente illada por varios séculos.

Con todo, nas últimas décadas, o desenvolvemento económico e a globalización afectaron os costumes tradicionais do país, as que se manteñen principalmente nas zonas rurais. Na actualidade, os habitantes das principais urbes do país asimilaron a influencia das culturas europea e estadounidense en deterioro da identidade histórica nacional.

Festas nacionais de Chile[editar | editar a fonte]

Feriados
Data Nome en galego Nome local
1 de xaneiro Ano Novo Año Nuevo
marzo/abril Venres Santo Viernes Santo
marzo/abril Sábado Santo Sábado Santo
1 de maio Día do Traballo Día Nacional del Trabajo
21 de maio Glorias Navais Día de las Glorias Navales
29 de xuño San Pedro e San Paulo San Pedro y San Pablo
16 de xullo Virxe do Carme Virgen del Carmen
15 de agosto Asunción da Virxe Asunción de la Virgen
18 de setembro Festas Patrias (1º xunta) Fiestas Patrias (Primera Junta de Gobierno)
19 de setembro Glorias do Exército Glorias del Ejército
12 de outubro Día da Raza Día de la Raza
31 de outubro Día Nacional das Igrexas Evanxelicas e Protestantes Día Nacional de las Iglesias Evangélicas y Protestantes
1 de novembro Todos os Santos Todos los Santos
8 de decembro Inmaculada Concepción Inmaculada Concepción
25 de decembro Nadal Navidad

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Inclúese a illa de Pascua (Oceanía) e o arquipélago Juan Fernández. Ademais, Chile reclama 1.250.000 km² da Antártida, entre os meridianos 90º e 53º Oeste..
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Instituto Nacional de Estadísticas, INE (outubro de 2006). "Compendio estadístico 2006" (PDF). http://www.ine.cl/canales/publicaciones/compendio_estadistico/pdf/2006/compendio2006.pdf. Consultado o 29 de novembro de 2007.
  3. Central Intelligence Agency, CIA (2011) (HTML). Field Listing: Land Boundaries. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2096.html?countryName=Chile&countryCode=ci&regionCode=sa&#ci. (en inglés)
  4. 4,0 4,1 O Congreso Nacional ten a súa sede en Valparaíso.
  5. "Geography" (en inglés). Chile: A Country Study. Wáshington D.C.: =GPO for The Library of Congress. 1994. http://countrystudies.us/chile/36.htm. Consultado o 23 de abril de 2011.(en inglés)
  6. 6,0 6,1 6,2 Ministerio de Relaciones Exteriores. "Decreto 1747 de 1955 del Ministerio de Relaciones Exteriores" (HTML). http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=1017683&idVersion=1955-06-21. Consultado o 20 de marzo de 2011.
  7. "Tratado Antártico" (PDF). 1 de decembro de 1959. http://www.ats.aq/documents/ats/treaty_original.pdf. Consultado o 20 de marzo de 2011.
  8. Presidencia de la República, Ministerio Secretaría General de Gobierno, MSGG (2007). "Geografía nacional: Situación, superficie y extensión". http://www.gobiernodechile.cl/canal_regionalgeo_nacional_det.asp?id_geo=1. Consultado o 29 de novembro de 2007.
  9. Ministerio de Relaciones Exteriores (4 de xuño de 1974). "Decreto 346 de 1974 del Ministerio de Relaciones Exteriores" (HTML). http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=249151&idVersion=1974-06-04. Consultado o 5 de maio de 2011.
  10. 10,0 10,1 Sea Around Us Project. "Exclusive Economic Zones (EEZ): Chile, Chile (Desventuradas Isl.), Chile (Easter Isl.), Chile (J. Fernandez, Felix and Ambrosio Isl.)". http://www.seaaroundus.org/eez/. Consultado o 24 de marzo de 2011. "EEZ area (shelf) of: Chile 2,009,299 (145.194) km², Desventuradas Isl. 449,805 km², Easter Isl. 720,395 km², J. Fernandez, Felix and Ambrosio Isl. 502,490 km²"
  11. Ministerio de Justicia (23 de octubre de 1986). "Ley 18565 de 1986 del Ministerio de Justicia" (HTML). http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=29958&idVersion=1986-10-23. Consultado o 3 de maio de 2011.
  12. Central Intelligence Agency, CIA (2011) (HTML). Field Listing: Coastline. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2060.html?countryName=Chile&countryCode=ci&regionCode=sa&#ci. Consultado o 30 de abril de 2011.
  13. Economist Intelligence Unit, EIU (PDF). The World in 2005: Quality-of-life Index. economist.com. http://www.economist.com/media/pdf/QUALITY_OF_LIFE.pdf. Consultado o 9 de marzo de 2011.
  14. Escuela Politécnica Federal de Zúrich, ETH (2010). "2010 KOF Index of Globalization" (PDF). http://globalization.kof.ethz.ch/static/pdf/rankings_2010.pdf. Consultado o 9 de marzo de 2011.
  15. Inca Garcilaso de la Vega, Garcilaso, Inca (1609). "25". Comentarios Reales de los Incas. Lisboa. pp. 255-257. http://www.scribd.com/doc/14659195/Inca-Garcilaso-de-La-Vega-Comentarios-Reales-Obra-Completa. Consultado o 4 de outubro de 2010. "[Os] embaixadores do reino chamado Tucma, que os españois chaman Tucumán [...] dixeron á súa partida ao Inca [Huiracocha]: Só, señor, porque non quede ninguén no mundo que non goce da túa relixión, leis e goberno, facémosche saber que, lonxe da nosa terra entre o sur e o poñente, está un gran reino chamado Chili poboado de moita xente, cos cales non temos comercio algún por unha gran cordilleira de serra nevada que hai entre eles e nós; mais a relación temola dos nosos pais e avós [...] O inca mandou tomar por memoria aquela relación"
  16. Declaración dalgunhas cousas desta obra. Madrid. 1852 [1569, 1578 e 1589]. pp. 166. http://books.google.com/books?id=HzisyPWJDuAC&pg=PA166&lpg=PA166&dq=ercilla#v=onepage&q&f=false. Consultado o 12 de abril de 2011. "Chile. [...] nomear Chile por un val principal chamado así; [...] os españois tiveron noticia deste val; e [...] como ían en demanda [del\], chamaron Chile à toda a provincia ata o estreito de Magallanes"
  17. Medina, José Toribio (1917). "La Araucana: ilustraciones" (HTM). Santiago, Chile. http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/45709512101292764543679/p0000040.htm. Consultado o 26 de setembro de 2010.
  18. 18,0 18,1 "La leyenda de la voz Chile". Los títulos históricos. Historia de las fronteras de Chile (2ª ed.). 1985 [1966]. pp. 9-12. http://books.google.com/books?id=dlY7Lg5p9A4C&pg=PA11&lpg=PA11&dq=#v=onepage&q&f=false. Consultado o 11 de outubro de 2010.
  19. (en castelán) Historia del descubrimiento y conquista de la provincia del Perú. http://books.google.com/books?id=RoxsUv3XrCkC&pg=PA468&lpg=PA468&dq=#v=onepage&q&f=false. Consultado o 14 de octubre de 2010.
  20. "XXVI" (PDF). Crónica y relación copiosa y verdadera de los Reinos de Chile. 1966 [1558]. http://www.memoriachilena.cl/archivos2/pdfs/MC0008847.pdf. Consultado o 26 de septiembre de 2010. "Decíanlle os indios a don Diego de Almagro que eran uns indios que trouxeran do Pirú [sic] que facía neste val anchachire, que quere dicir "gran frío." Quedoulle [sic] ao val o nome de Chire. Corrompido o vocábulo chámanlle Chile, e deste apelido tomou a gobernación e reino o nome que hoxe ten"
  21. Historia general de los hechos de los castellanos en las islas y tierra firme del mar océano. Madrid. 1729 [1601-1615]. pp. 7, 10, 11-12. http://www.memoriachilena.cl/archivos2/pdfs/MC0012408.pdf. Consultado o 1 de novembro de 2010.
  22. Descripcion historico-jeográfica do Reino de Chile: Parte 2. 10. José Toribio Medina. 1876 [1796]. http://www.historia.uchile.cl/CDA/fh_article/0,1389,SCID%253D4390%2526ISID%253D404%2526PRT%253D4266%2526JNID%253D12,00.html.
  23. Resumen de la Historia de Chile. I (4ª ed.). 1954. pp. 44. http://img242.imageshack.us/img242/6293/chilenameuo6.jpg. Consultado o 16 de maio de 2010.
  24. Arte de la lengua general del reyno de Chile. Lima. 1765. pp. 448, 644. http://www.archive.org/stream/artedelalengua00febr#page/448/mode/2up. Consultado o 17 de marzo de 2011.
  25. Historia da Compañía de Jesús en Chile. 4. Santiago. 1864 [1736].
  26. "Libro Primero". Compendio de la historia geográfica, natural y civil del Reyno de Chile. http://books.google.com/books?id=AYR1i1mHgH8C&printsec=frontcover&dq=Molina+-+compendio+de+la+historia+del+reino+de+chile&source=bl&ots=U7pFhph4lm&sig=ikrwCYcCbsYru_ygnRo3yNdyymo&hl=es&ei=F2ufTLvEHcP68AaxtOgY&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CBwQ6AEwAQ#v=onepage&q&f=false. Consultado o 26 de septiembre de 2010. "Con moita mais verosimilitude pretenden os Chileños que se derive o seu nome da voz Chili que repiten con moita freqüencia certos paxariños do xero dos tordos, de que abunda no pais"
  27. "Chácara, chacra-Dueño, dueña". Apuntaciones lexicográficas. 2. Santiago, Chile. s/f. pp. 62-86. http://www.archive.org/stream/apuntacioneslex00reyegoog/apuntacioneslex00reyegoog_djvu.txt. Consultado o 4 de outubro de 2010.
  28. "Forma de Chile". Chile o una loca geografía (10ª ed.). Santiago, Chile. 1954 [1940]. pp. 58-59. "a palabra Chilli en lingua aimará quere dicir:"onde se acaba a terra""
  29. Substitución de la voz Chile en lugar de la de Patria. 15 de setembro 2010. pp. 1. http://papel.diariodigital.cl/20100915/. Consultado o 26 de setembro de 2010. "Acordei e decreto o seguinte: 1°. En todos os actos civís en que ata aquí se usou a voz "Patria" usarase en diante la de "Chile"; 2°. En todos os actos militares, e ao quen vive dos sentinelas, contestarase e usará da voz Chile; 3°. O Ministro de Goberno é encargado da execución deste decreto, que se circulará á quen corresponda, é inserirá no Boletín. Freire - Francisco Antonio Pinto"
  30. Monte Verde: Seaweed, Food, Medicine, and the Peopling of South America. 320. 9 de maio 2008. pp. 784-786. http://www.sciencemag.org/content/320/5877/784. Consultado o 2 de abril de 2011.
  31. Organización das Nacións Unidas para a Educación, a Ciencia e a Cultura, UNESCO (2004). "Monte Verde Archaeological Site". http://whc.unesco.org/en/tentativelists/1873. Consultado o 2 de abril de 2011. "The site shows the existence of a group of people that lived there [...] about 14.800 years ago according to the calibrated dates of carbon 14"
  32. Salisbury, David F. (2008). "New Evidence About Earliest Americans Supports Coastal Migration Theory". http://newswise.com/articles/view/540470/. Consultado o 2 de abril de 2011. "New evidence from the Monte Verde archaeological site [...] confirms its status as the earliest known human settlement in the Americas"
  33. Estudio confirma que mina más antigua de América estuvo en Taltal. 20 de maio 2011. pp. 52. http://papeldigital.info/lt/?2011052001#. Consultado o 21 de maio de 2011.
  34. (HTML) Archaeologists uncover oldest mine in the Americas. 20 de maio 2011. http://www.sciencenewsline.com/archaeology/2011052013000004.html. Consultado o 21 de maio de 2011.
  35. Chinchorro, momias de preparación complicada: métodos de preparación. Arica, Chile. 1984. pp. 155-173.
  36. The Earliest Artificial Mummification in the World? A Study of the Chinchorro Complex in Northern Chile. 1976. pp. 61-92.
  37. Historia de Chile Ilustrada. Santiago, Chile. 1995.
  38. "Sesiones de los Cuerpos Lejislativos de la República de Chile (1844) - Sesión de la Cámara de Diputados, en 29 de novembro de 1844". http://es.wikisource.org/wiki/Sesiones_de_los_Cuerpos_Lejislativos_de_la_Rep%C3%BAblica_de_Chile/1844/Sesi%C3%B3n_de_la_C%C3%A1mara_de_Diputados,_en_29_de_noviembre_de_1844. Consultado o 2 de maio de 2011.
  39. "Capítulo XVII: O pobo Rapanui - O Acordo de vontades entre o Ariki Atamu Tekena e o Capitán de Corveta Policarpo Touro". A memoria esquecida: Historia dos pobos indíxenas de Chile. Santiago, Chile. 2004. pp. 624-633. ISBN 956-7892-04-0.
  40. "Evolution of the economy". Chile: A Country Study. Wáshington D.C.: Hudson, Rex A.. 1994. http://countrystudies.us/chile/57.htm. Consultado o 23 de abril de 2011.
  41. Ministerio de Hacienda de Chile (29 de abril de 1939). "Lei 6334 de 1939 do Ministerio de Hacienda" (HTML). http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=25337&idVersion=1939-04-29. Consultado o 5 de abril de 2011.
  42. Fai 60 anos: Chile declara a guerra a Xapón. 12 de abril 2005. http://www.emol.com/noticias/nacional/detalle/detallenoticias.asp?idnoticia=178714. Consultado o 24 de marzo de 2011.
  43. Organización das Nacións Unidas, ONU (s/f). "Founding Member States". http://www.un.org/depts/dhl/unms/founders.shtml. Consultado o 20 de marzo de 2011.
  44. No Congreso Pleno, Gabriel González obtivo 138 votos e Eduardo Cruz-Coke, 46 votos.
  45. Ministerio do Interior (3 de setembro de 1948). "Lei 8987 de 1948 do Ministerio do Interior" (en castelán) (HTML). http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=178249&. Consultado o 20 de marzo de 2011.
  46. No Congreso Pleno, Carlos Ibáñez obtivo 132 votos e Arturo Matte Larraín, 12 votos.
  47. No Congreso Pleno, Jorge Alessandri obtivo 147 votos e Salvador Allende, 12 votos.
  48. United States Geological Survey, USGS (29 de marzo de 2010). "Historic Earthquakes: Chile - 1960 Maio 22 19:11:14 UTC - Magnitude 9.5 The Largest Earthquake in the World". http://earthquake.usgs.gov/earthquakes/world/events/1960_05_22.php. Consultado o 10 de abril de 2011.
  49. Federación Internacional de Fútbol Asociación, FIFA (s/f). "Copa Mundial da FIFA Chile 1962". http://es.fifa.com/worldcup/arquive/edition=21/index.html. Consultado o 9 de abril de 2011.
  50. Ministerio de Agricultura (27 de novembro de 1962). "Lei 15020 de 1962 do Ministerio de Agricultura" (HTML). http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=28016&dVersion=1962-11-27. Consultado o 3 de abril de 2011.
  51. Ministerio do Traballo e Previsión Social (29 de abril de 1967). "Lei 16625 de 1967 do Ministerio do Traballo e Previsión Social" (HTML). http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=28586&idVersion=1967-04-29. Consultado o 7 de abril de 2011.
  52. Ministerio de Agricultura (28 de xullo de 1967). "Lei 16640 de 1967 do Ministerio de Agricultura" (HTML). http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=28596&idVersion=1967-07-28. Consultado o 3 de abril de 2011.
  53. Ministerio de Minería (25 de xaneiro de 1966). "Lei 16425 de 1966 do Ministerio de Minería" (HTML). http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=28457&dVersion=1966-01-25. Consultado o 5 de abril de 2011.
  54. Ministerio de Minería (15 de maio de 1967). "Lei 16624 de 1967 do Ministerio de Minería" (HTML). http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=28585&idVersion=1967-05-15. Consultado o 3 de abril de 2011.
  55. No Congreso Pleno, Salvador Allende obtivo 153 votos e Jorge Alessandri Rodríguez, 37 votos.
  56. Centro de investigación xornalística, CIPER (10 de setembro de 2008). "Desclasifican novas conversacións entre Nixon e Kissinger para derrocar a Allende". http://ciperchile.cl/2008/09/10/desclasifican-nuevas-conversaciones-entre-nixon-y-kissinger-para-derrocar-a-allende/. Consultado o 13 de maio de 2011.
  57. Ministerio de Minería (16 de xullo de 1971). "Lei 17450 de 1971 do Ministerio de Minería" (HTML). http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=29026&idVersion=1971-07-16. Consultado o 9 de marzo de 2011.
  58. Felipe Larraín B. e Rodrigo Vergara M., ed. (2004) (PDF). Veinte y cinco anos de inflación y estabilización en Chile (1973-1998). pp. 27-66. http://www.plataforma.uchile.cl/fg/semestre2/_2004/desafios/modulo3/clase3/doc/edwards.pdf. Consultado o 29 de novembro de 2007.
  59. El día en que murio Allende (7ª ed.). Santiago, Chile. 2002 [1988]. ISBN 956-211-028-0.
  60. Datos estimados segundo o Informe Rettig. Diversas organizacións non-gobernamentais obxectan estas cifras e manexan cifras aínda máis altas (30.000 no primeiro ano, segundo Amnistía Internacional). máis de 35.000 torturado s,Datos estimados segundo o informe entregado pola Comisión Valech, 2004.
  61. 61,0 61,1 Ministerio do Interior (12 de agosto de 1980). "Decreto lei 3465 de 1980 do Ministerio do Interior" (HTML). http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=7130&dVersion=1980-08-12. Consultado o 9 de abril de 2011.
  62. 62,0 62,1 Ministerio do Interior (24 de outubro de 1980). "Decreto 1150 de 1980 do Ministerio do Interior - Texto da Constitución Política da República de Chile" (HTML). http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=17039&idVersion=1980-10-24. Consultado o 15 de abril de 2011.
  63. Arresto de Pinochet en Londres custou case $ 4 mil millóns a Inglaterra. 4 de maio 2006. http://www.emol.com/noticias/internacional/detalle/detallenoticias.asp?idnoticia=218057. Consultado o 15 de abril de 2011.
  64. Ministerio de Relaciones Exteriores (1 de febreiro de 2003). "Decreto 28 de 2003 del Ministerio de Relacións Exteriores" (HTML). http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=207410&idVersion=2003-02-01. Consultado o 16 de abril de 2011.
  65. Ministerio de Relaciones Exteriores (31 de decembro de 2003). "Decreto 312 de 2003 del Ministerio de Relacioness Exteriores" (HTML). http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=219844&idVersion=2003-12-31. Consultado o 16 de abril de 2011.
  66. Executive Office of the President of the United States: United States Trade Representative (s/f). "Chile Free Trade Agreement" (HTML). http://www.ustr.gov/trade-agreements/free-trade-agreements/chile-fta. Consultado o 16 de abril de 2011.
  67. Ministerio de Relacións Exteriores (1 de abril de 2004). "Decreto 48 de 2004 do Ministerio de Relacións Exteriores" (HTML). http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=223319&idVersion=2004-04-01. Consultado o 16 de abril de 2011.
  68. Ministerio de Relacións Exteriores (23 de setembro de 2006). "Decreto 317 de 2006 do Ministerio de Relacións Exteriores" (HTML). http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=253498. Consultado o 16 de abril de 2011.
  69. Ministerio de Relacións Exteriores (8 de novembro de 2006). "Decreto 354 de 2006 do Ministerio de Relacións Exteriores" (HTML). http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=254991&idVersion=2006-11-08. Consultado o 16 de abril de 2011.
  70. Organización para a Cooperación e o Desenvolvemento Económico, OCDE (7 de maio de 2010). "Chile's accession to the OECD" (HTML). http://www.oecd.org/document/11/0,3343,en_33873108_39418658_45115147_1_1_1_1,00.html. Consultado o 7 de maio de 2010.
  71. Ministerio Secretaría Xeral da Presidencia, MSGG (26 de agosto de 2005). "Lei 20050 de 2005 do Ministerio Secretaría Xeral da Presidencia" (HTML). http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=241331&idVersion=2005-08-26. Consultado o 14 de maio de 2011.
  72. 72,0 72,1 Ministerio do Interior (8 de novembro de 2005). "Decreto con forza de lei 1 de 2005 do Ministerio do Interior" (HTML). http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=243771&idVersion=2005-11-08. Consultado o 20 de marzo de 2011.
  73. Ministerio do Interior (13 de outubro de 1973). "Decreto Lei 77 de 1973 do Ministerio do Interior" (HTML). http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=5730&idVersion=1973-10-13. Consultado o 11 de marzo de 2011.
  74. Ministerio do Interior (17 de outubro de 1973). "Decreto Lei 78 de 1973 do Ministerio do Interior" (HTML). http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=5731&idVersion=1973-10-17.
  75. Ministerio do Interior (23 de marzo de 1987). "Lei 18603 de 1987 do Ministerio do Interior" (HTML). http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=29994&idVersion=1987-03-23. Consultado o 11 de marzo de 2011.
  76. Ministerio do Interior (6 de maio de 1988). "Lei 18700 de 1988 do Ministerio do Interior" (HTML). http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=30082&idVersion=1988-05-06. Consultado o 15 de abril de 2011.
  77. 77,0 77,1 77,2 77,3 77,4 77,5 Cámara de Deputados de Chile (s/f). "Organización e autoridades parlamentarias período lexislativo 2010-2014". http://www.camara.cl/camara/diputados.aspx#tab. Consultado o 28 de febreiro de 2011.
  78. 78,0 78,1 78,2 78,3 Senado - República de Chile (s/f). "Senadores". http://www.senado.cl/appsenado/index.php?mo=senadores&ac=listado. Consultado o 28 de febreiro de 2011.
  79. Servizo Electoral (2008). Acolle solicitude de inscrición do partido Esquerda Cristiá de Chile, en formación, no Rexistro de Partidos Políticos. pp. 16. http://www.diariodigital.cl/sumarios4/PapelDigital/20080627/.
  80. (HTML) Field Listing: Suffrage. 2011. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2123.html?countryName=Chile&countryCode=ci&regionCode=sa&#ci. Consultado o 19 de abril de 2011.
  81. Ministerio do Interior (26 de outubro de 1979). "Decreto lei 2867 de 1979 do Ministerio do Interior" (HTML). http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=7019&idVersion=1979-10-26. Consultado o 20 de marzo de 2011.
  82. Ministerio do Interior (26 de outubro de 1979). "Decreto lei 2868 de 1979 do Ministerio do Interior" (HTML). http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=7020&idVersion=1979-10-26. Consultado o 20 de marzo de 2011.
  83. Ministerio do Interior (5 de abril de 2007). "Lei 20174 de 2007 do Ministerio do Interior" (HTML). http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=259774&idVersion=2007-04-05. Consultado o 20 de marzo de 2011.
  84. Ministerio do Interior (11 de abril de 2007). "Lei 20175 de 2007 do Ministerio do Interior" (HTML). http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=259864&idVersion=2007-04-11. Consultado o 20 de marzo de 2011.
  85. Senado - República de Chile (26 de decembro de 2006). "Sobre denominación das Rexións do país." (HTML). http://sil.senado.cl/cgi-bin/sil_proxectos.pl?4765-06. Consultado o 22 de marzo de 2011.
  86. Gobierno regional de la III Región (1 de febreiro de 1996). "Resolución 79 de 1996 del Gobierno regional de la III Región" (HTML). http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=32900&idVersion=1996-02-01. Consultado o 21 de maio de 2011. "Artigo 2º: A denominación oficial da Rexión é "Rexión de Atacama". En consecuencia e para todos os efectos administrativos, non poderá agregarse a esta denominación ningún elemento que a altere"
  87. Gobierno regional de la XII Región (5 de febrero de 1997). "Resolución 42 de 1997 del Gobierno regional de la XII Región" (HTML). http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=60733&idParte=&idVersion=1997-02-05. Consultado o 16 de mayo de 2011. "Artículo 1º: A denominación oficial da Rexión é "Rexión de Magallanes e Antártica Chilena". Non poderá agregarse a esta denominación ningún elemento que a altere"
  88. Exército de Chile (s/f). "Historia - 200 Años - Primer Ejército Nacional". http://www.ejercito.cl/historia.php?períodos=primeiro-exercito-nacional. Consultado o 16 de abril de 2011.
  89. Armada de Chile (s/f). "Tradición e Historia - Nacimiento de la Primera Escuadra Nacional". http://www.armada.cl/prontus_armada/site/artic/20090724/pags/20090724155520.html. Consultado o 16 de abril de 2011.
  90. Forza Aérea de Chile. "Historia - Hitos Históricos - 1930 Creación de la Fuerza Aérea de Chile". http://www.fach.cl/fitos.htm. Consultado o 16 de abril de 2011.
  91. Policía de Investigacións de Chile (2010). "Nosotros - Historia institucional y mártires". http://www.investigaciones.cl/. Consultado o 17 de abril de 2011.
  92. Gendarmería de Chile (s/f). "Quiénes somos - Historia". http://www.gendarmeria.gob.cl/. Consultado o 17 de abril de 2011.
  93. (HTML) Field Listing: Military Expenditures. 2011. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2034rank.html?countryName=Chile&countryCode=ci&regionCode=sa&rank=53#ci. Consultado o 19 de abril de 2011.
  94. Ministerio de Defensa. "Ley 20045 de 2005 del Ministerio de Defensa" (HTML). http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=241847&idVersion=2005-09-10. Consultado o 17 de marzo de 2011.
  95. "Nevado Ojos del Salado-Cara Norte/North Face" (PDF). http://www.los6000dechile.cl/pdf/bch_cumbres_21_ojosdelsalado.pdf. Consultado o 9 de marzo de 2011.
  96. Turrel, Marc, e Jorge Velasco (18 de maio de 2007). "Ojos del Salado, el volcán más alto del mundo". http://desnivel.com/deportes/alpinismo/object.php?o=15835. Consultado o 20 de xullo de 2008.
  97. Revista Ercilla (7 de abril de 2008). "«Campo de Hielo Patagónico Sur: ¿acaso tierras olvidadas?". http://www.ercilla.cl/web/index.php?option=com_content&task=view&id=1139&Itemid=4. Consultado o 20 de xullo de 2008.
  98. Poblete, Verónica, Marcelo Cánepa e Arnoldo Ortiz (2000). "Chile - Panorama del País: Desastres Naturales - Inundaciones y Sequías" (HTM). http://www.rlc.fao.org/proyecto/gcp/rla/126/jpn/ciren/chi_nathaz.htm. Consultado o 16 de xuño de 2011.
  99. Catástrofes en Chile: 1541-1992. Santiago, Chile. 1993.
  100. 100,0 100,1 100,2 100,3 100,4 Ministerio de Agricultura (30 de junio de 2006). "Decreto 2 de 2006 del Ministerio de Agricultura" (HTML). http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=250911&idVersion=2006-06-30. Consultado o 25 de xuño de 2011.
  101. Ministerio de Interior (24 de febreiro de 1977). "Decreto 62 de 1977 del Ministerio del Interior" (HTML). http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=186604&idParte=&idVersion=1977-02-24. Consultado o 28 de febrero de 2011.
  102. Ministerio de Agricultura (5 de setembro de 1977). "Decreto 490 de 1977 del Ministerio de Agricultura" (HTML). http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=147731&idParte=&idVersion=1977-09-05. Consultado o 28 de febreiro de 2011.
  103. Ministerio de Agricultura. "Decreto 29 de 1976 del Ministerio de Agricultura" (HTML). http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=148489&idParte=&idVersion=1976-04-26. Consultado o 28 de febreiro de 2011.
  104. Ministerio de Economía (28 de agosto de 2008). "Decreto 230 de 2008 del Ministerio de Economía" (HTML). http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=277121&idVersion=2008-08-28. Consultado o 8 de marzo de 2011.
  105. Centro de Conservación Cetácea (s/f). "Chile 2008: Santuario de Ballenas". http://www.ccc-chile.org/article_view.php?areaID=225&cPath=51_225&key=753&pagina=1&bRedirectByBeOne=true. Consultado o 28 de marzo de 2011.
  106. Chile es ahora un santuario ballenero. 14 de septiembre de 2008. http://archivo.abc.com.py/2008-09-14/articulos/450558/chile-es-ahora-un-santuario-ballenero. Consultado o 28 de marzo de 2011.(en castelán)
  107. (HTML) Labor Force. 2011. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2095rank.html?countryName=Chile&countryCode=ci&regionCode=sa&rank=61#ci. Consultado o 1 de mayo de 2011.
  108. (HTML) Field Listing: Labor Force - By occupation. 2011. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2048.html?countryName=Chile&countryCode=ci&regionCode=sa&#ci. Consultado o 1 de mayo de 2011.
  109. Banco Mundial (2011). "Market capitalization of listed companies (current US$)". http://data.worldbank.org/indicator/CM.MKT.LCAP.CD. Consultado o 10 de abril de 2011.
  110. Banco Mundial (2011). "Foreign direct investment, net inflows (BoP, current US$)". worldbank.org. http://data.worldbank.org/indicator/BX.KLT.DINV.CD.WD. Consultado o 10 de abril de 2011.
  111. Banco Mundial (2011). "Country and Lending Groups: Upper-middle-income economies". http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/DATASTATISTICS/0,,contentMDK:20421402~pagePK:64133150~piPK:64133175~theSitePK:239419,00.html#Upper_middle_income. Consultado o 23 de marzo de 2011.
  112. 112,0 112,1 112,2 112,3 112,4 Instituto Nacional de Estatísticas, INE (marzo de 2003). "Censo 2002: Síntese de resultados" (PDF). http://www.ine.cl/cd2002/sintesiscensal.pdf. Consultado o 26 de xuño de 2011.
  113. Instituto Nacional de Estatísticas, INE (s/f). "Preguntas frecuentes, Nº 5". http://www.ine.cl/canales/elemento_persistente/preguntas_frecuentes/preguntas_frecuentes.php. Consultado o 26 de xuño de 2011.
  114. (HTML) Life expectancy at birth. 2011. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/ci.html. Consultado o 26 de xuño de 2011.
  115. Servizo Nacional do Adulto Maior (s/f). "Adulto mayor: Avances en las políticas sociales" (PDF). http://www.senama.cl/Archivos/avances.pdf. Consultado o 26 de xuño de 2011.
  116. Instituto Nacional de Estatísticas, INE (s/f). "Sistema de demografía e estatísticas vitais". http://palma.ine.cl/demografia/menu/Genera/indice.aspx. Consultado o 14 de febreiro de 2011.
  117. Instituto Nacional de Estatísticas, INE (s/f). "Chile: Estimacións e proxeccións de poboación por sexo e idade. País urbano-rural: 1990-2020" (XLS). http://www.ine.cl/canales/chile_estadistico/demografia_y_vitales/proyecciones/DatPais/SalUR-TPusuariosOK.xls. Consultado o 24 de xullo de 2008.
  118. O cambio demográfico en Chile. http://www.gerontologia.uchile.cl/docs/chien3.htm. Consultado o 10 de abril de 2011.
  119. (HTML) Field Listing: Ethnic groups. 2010. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2075.html?countryName=Chile&countryCode=ci&regionCode=sa&#ci. Consultado o 26 de xuño de 2011.
  120. Poboación e características demográficas: Estrutura racial. 1979. http://mazinger.sisib.uchile.cl/repositorio/lb/ciencias_quimicas_y_farmaceuticas/medinae/. Consultado o 26 de xuño de 2011.
  121. "Navarros y vascongados en Chile" (PDF). Santiago, Chile: Guillermo E. Miranda. 1904. http://www.memoriachilena.cl/archivos2/pdfs/MC0018252.pdf. Consultado o 26 de xuño de 2011.
  122. 122,0 122,1 "El gradiente sociogenético chileno y sus implicaciones etico-sociales". xaneiro de 2002. http://www.medwave.cl/ciencia/11.act. Consultado o 22 de marzo de 2011.
  123. Ministerio de Planificación y Cooperación, MIDEPLAN (5 de octubre de 1993). "Ley 19253 de 1993 del Ministerio de Planificación y Cooperación" (HTML). http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=30620&idVersion=1993-10-05. Consultado o 24 de abril de 2011. "O Estado recoñece como principais etnias indíxenas de Chile a: a Mapuche, Aimara, Rapa Nui ou Pascuenses, a das comunidades Atacameñas, Quechuas e Collas do norte do país, as comunidades Kawashkar ou Alacalufe e Yámana ou Yagán das canles austrais"
  124. En maio de 2008, engadiuse á comunidade Diaguita dentro dos grupos étnicos recoñecidos na lexislación.
  125. Biblioteca y archivo histórico Emilio Held Winkler (s/f). "Inmigración Alemana: Etapas de la inmigración alemana a Chile". http://www.dcbliga.cl/cap4a.html. Consultado o 3 de xullo de 2011.
  126. Adán, Leonor (xaneiro de 2007). "Los colonos". http://www.nuestro.cl/museos/museos_uasutral3.htm. Consultado o 3 de xullo de 2011.
  127. (PDF) Exposiciones en Valparaíso y Santiago rescatan el legado de los inmigrantes en Chile. 18 de maio de 2011. pp. 40. http://papeldigital.info/lt/2011/05/18/01/paginas/040.pdf. Consultado o 3 de xullo de 2011.
  128. Historia de Chile: Otros artículos - Británicos y anglosajones en Chile durante el siglo XIX. s/f. http://www.biografiadechile.cl/detalle.php?IdContenido=1673&IdCategoria=91&IdArea=488&TituloPagina=Historia%20de%20Chile. Consultado o 3 de xullo de 2011.
  129. Los inmigrantes ingleses. 2008. http://www.ciudaddevalparaiso.cl/inicio/patrimonio_historia_sxxi.php?id_hito=10. Consultado o 3 de xullo de 2011.
  130. 130,0 130,1 "Diáspora croata - Los croatas en Chile". http://hrvatskimigracije.es.tl/Diaspora-Croata.htm. Consultado o 3 de xullo de 2011.
  131. (PDF) Población de nacionalidad española por países. 29 de abril de 2010. pp. 2. http://www.ine.es/prensa/np594.pdf. Consultado o 3 de xullo de 2011.
  132. La emigración francesa en Chile, 1875-1914: entre integración social y mantenimiento de la especificidad. 2006. http://alhim.revues.org/index1252.html. Consultado o 3 de xullo de 2011.
  133. Tefarikis, Xrisí Athena. "The story of the Greeks in Chile started in the city of Antofagasta". http://www.apocatastasis.com/story-greeks-chile-antofagasta.php#axzz1HmnMJZdX. Consultado o 3 de xullo de 2011.
  134. 134,0 134,1 La inmigración italiana. 2008. http://www.ciudaddevalparaiso.cl/inicio/patrimonio_historia_sxxi.php?id_hito=13. Consultado o 3 de xullo de 2011.
  135. "Los holandeses en Chile". s/f. http://members.tripod.com/jans_chile.cl/holandeses.htm. Consultado o 29 de marzo de 2011.
  136. Dufey, Alberto (13 de febreiro de 2004). "Chile: Los suizos del fin del mundo". http://www.swissinfo.org/spa/reportajes/detail/Chile_Los_suizos_del_fin_del_mundo.html?siteSect=108&sid=4718470&cKey=1076695777000&ty=st8. Consultado o 29 de marzo de 2011.
  137. (PDF) World Jewish Population. 2005. pp. 100, 106-107. http://www.ajcarchives.org/AJC_DATA/Files/2005_4_WJP.pdf. Consultado o 7 de mayo de 2011.
  138. Abuggazaleh, Karim (16 de xuñ de 2007). "Árabes en Chile". http://www.blog-v.com/arabesenchile/. Consultado o 27 de marzo de 2011.
  139. Ministerio de Hacienda (8 de maio de 1953). "DFL 69 de 1953 del Ministerio de Hacienda" (HTML). http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=4418&idVersion=1953-05-08. Consultado o 12 de marzo de 2011.
  140. Ministerio de Relaciones Exteriores (27 de noviembre de 1953). "Decreto 521 de 1953 del Ministerio de Relaciones Exteriores" (HTML). http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=13968. Consultado o 12 de marzo de 2011.
  141. Gobierno delinea nueva política migratoria: flexibilizará visas, pero agilizará expulsiones. 17 de outubro de 2010. pp. B 8. http://www.mer.cl/modulos/catalogo/Paginas/2010/10/17/MERSTEB008BB1710.htm. Consultado o 17 de outubro de 2010.
  142. "Chilenos en el exterior" (PDF). Instituto Nacional de Estadísticas, INE, y Dirección para la Comunidad de Chilenos en el Exterior, DICOEX. agosto de 2005. http://www.chilesomostodos.gov.cl/descargas/cat_view/50-registro-de-chilenos.html. Consultado o 8 de abril de 2011.
  143. Demographia.com (1994). "50 largest world metropolitan areas ranked". http://www.demographia.com/db-world-metro2000.htm. Consultado o 16 de xullo de 2011.
  144. Instituto Nacional de Estatísticas, INE (2005). "Chile: ciudades, pueblos, aldeas y caseríos". http://www.ine.cl/canales/chile_estadistico/demografia_y_vitales/demografia/pdf/cdpubaldcasjunio2005.zip. Consultado o 31 de marzo de 2009.
  145. Observatorio Urbano (en castelán)
  146. 146,0 146,1 Ministerio de Planificación y Cooperación, MIDEPLAN (2010). "Encuesta de caracterización socioeconómica nacional CASEN 2009: Resultados nacionales" (PDF). http://www.mideplan.cl/casen2009/RESULTADOS_CASEN_2009.pdf. Consultado o 14 de xullo de 2010.
  147. (HTML) Distribution of Family Income - Gini Index. 2011. https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2172rank.html?countryName=Chile&countryCode=ci&regionCode=sa&rank=16#ci. Consultado o 18 de abril de 2011.
  148. El dialecto más austral del español: fonética del español de Chile. http://congresosdelalengua.es/valladolid/ponencias/unidad_diversidad_del_espanol/2_el_espanol_de_america/saez_l.htm#nota_10. Consultado o 9 de abril de 2011.
  149. "Estudios lingüísticos". Chiloé y los chilotes. 1914. pp. 448.
  150. 150,0 150,1 Ethnologue report for Chile (16 ed.). 2009. http://www.ethnologue.com/show_country.asp?name=CL. Consultado o 29 de octubre de 2009.
  151. Zúñiga, Fernando (18 de xaneiro de 2007). "Mapudunguwelaymi am? 'Seica xa non falas mapudungún?'" (PDF). http://www.uzh.ch/spw/aboutus/zuniga/downloads/welaymi.pdf. Consultado o 29 de outubro de 2009.[Ligazón morta]
  152. Organización de las Naciones Unidas para la Educación, la Ciencia y la Cultura (UNESCO) (2003). "Premio Internacional Simón Bolívar - Galardonados del Premio : 1988 - Vicaría de Solidaridad". http://portal.unesco.org/culture/es/ev.php-URL_ID=9373&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html. Consultado o 25 de xullo de 2011.
  153. (HTML) Chile: ¿país de poetas?. 29 de xullo de 2010. http://www.capital.cl/libros/chile-pais-de-poetas-2.html. Consultado o 30 de xullo de 2011.
  154. Dirección de Bibliotecas, Archivos y Museos (DIBAM) (s/f). "Pedro de Oña: Arauco Domado". http://www.memoriachilena.cl/temas/index.asp?id_ut=pedrodeonaaraucodomado. Consultado o 30 de xullo de 2011.
  155. Goberno de España - Ministerio de Cultura (s/f). "Premio "Miguel de Cervantes": Premiados". http://www.mcu.es/premiado/busquedaPremioParticularAction.do?action=busquedaInicial&params.id_tipo_premio=90&layout=premioMiguelCervantesPremios&cache=init&language=es. Consultado o 30 de xullo de 2011.
  156. Nobelprize.org (s/f). "The Nobel Prize in Literature 1945". http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1945/. Consultado o 30 de xullo de 2011.
  157. "Chile". Almanaque Mundial 1989. Panamá: Iglesias, Rafael. 1988. pp. 262.
  158. Nobelprize.org (s/f). "The Nobel Prize in Literature 1971". http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/1971/. Consultado o 4 de abril de 2011.
  159. The Western Canon: The Books and School of the Ages. Nova York. 1994. pp. 2. "Shakespeare, Dante, Chaucer, Cervantes, Michel de Montaigne, Molière, Milton, Samuel Johnson, Goethe, Wordsworth, Jane Austen, Walt Whitman, Emily Dickinson, Charles Dickens, George Eliot, Tolstoy, Ibsen, Freud, Proust, James Joyce, Virginia Woolf, Franz Kafka, Borges, Neruda, Fernando Pessoa, Samuel Beckett"
  160. Latin American Herald Tribune (s/f). "Isabel Allende Named to Council of Cervantes Institute". http://www.laht.com/article.asp?ArticleId=346023&CategoryId=13003. Consultado o 24 de xullo de 2011.
  161. The Triumph of Roberto Bolaño. 18 de decembro de 2008. http://www.nybooks.com/articles/archives/2008/dec/18/the-triumph-of-roberto-bolano/. Consultado o 9 de maio de 2011.
  162. (HTML) The Chaotic Age: A Canonical Prophecy - Latin America. Nova York. 1994. http://home.comcast.net/~dwtaylor1/chaoticcanon.html. Consultado o 20 de marzo de 2011.
  163. Memoria Chilena (s/f). ""La pérgola de las flores": La comedia musical de la historia de Chile". http://www.memoriachilena.cl/temas/index.asp?id_ut=lapergoladelasflores. Consultado o 30 de xullo de 2011.
  164. Memoria Chilena (s/f). "Pedro Subercaseaux (1880-1956): el Barón Von Pilsener". http://www.memoriachilena.cl//temas/dest.asp?id=pedrosubercaseaux%281880-1956%29baronvonpilsener. Consultado o 21 de febreiro de 2011.
  165. Meliwaren Comics (s/f). "Personajes del cómic chileno: Federico Von Pilsener". http://www.meliwaren.cl/?tema=http://www.meliwaren.cl/articulo.php?id_articulo=19. Consultado o 21 de febreiro de 2011.
  166. Memoria Chilena (2004). "Condorito (1949-): Las siete vidas de un símbolo nacional". http://www.memoriachilena.cl/temas/index.asp?id_ut=condorito%281949-%29. Consultado o 22 de abril de 2011.
  167. Ministerio Secretaría General de Gobierno (MSGG) (6 de novembro de 1979). "Decreto 23 de 1979 del Ministerio Secretaría General del Gobierno" (HTML). http://www.leychile.cl/Navegar?idNorma=224886&idParte=&idVersion=1979-11-06. Consultado o 1 de marzo de 2011.
  168. "Folclor". 2008. http://www.musicapopular.cl/3.0/index2.php?action=R2VuZXJvREU=&var=Nw==. Consultado o 9 de agosto de 2011.
  169. "Neofolklore". http://www.musicapopular.cl/3.0/index2.php?action=R2VuZXJvREU=&var=Mjk=. Consultado o 9 de agosto de 2011.
  170. "Nueva canción chilena". 2008. http://www.musicapopular.cl/3.0/index2.php?action=R2VuZXJvREU=&var=Mjg=. Consultado o 9 de abril de 2011.
  171. Noso.cl (2005). "40 anos de BAFONA". http://www.nuestro.cl/notas/rescate/bafona2.htm. Consultado o 22 de abril de 2011.
  172. Ballet Folclórico de Chile, BAFOCHI (s/f). "Ballet". http://www.bafochi.com/espanol/ballet.php. Consultado o 22 de abril de 2011.
  173. "Fusión latinoamericana". 2008. http://www.musicapopular.cl/3.0/index2.php?action=R2VuZXJvREU=&var=MTE=. Consultado o 9 de abril de 2011.
  174. "Pop". 2008. http://www.musicapopular.cl/3.0/index2.php?action=R2VuZXJvREU=&var=MjA=. Consultado o 9 de abril de 2011.
  175. "Rock". 2008. http://www.musicapopular.cl/3.0/index2.php?action=R2VuZXJvREU=&var=MjY=. Consultado o 9 de abril de 2011.
  176. "Bolero". 2008. http://www.musicapopular.cl/3.0/index2.php?action=R2VuZXJvREU=&var=MTU=. Consultado o 9 de abril de 2011.
  177. "Balada". 2008. http://www.musicapopular.cl/3.0/index2.php?action=R2VuZXJvREU=&var=MTk=. Consultado o 9 de abril de 2011.
  178. "Tropical". 2008. http://www.musicapopular.cl/3.0/index2.php?action=R2VuZXJvREU=&var=MTc=. Consultado o 9 de abril de 2011.

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]



Países do mundo | América do Sur
Arxentina - Bolivia - Brasil - Colombia - Chile - Ecuador - Güiana - Paraguai - Perú - Suriname - Uruguai - Venezuela
Países con parte do seu territorio en América do Sur

Francia (Güiana francesa) - Reino Unido (Illas Malvinas)