Xosé Baldomir

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Saltar ata a navegación Saltar á procura
Xosé Baldomir
José Baldomir 1918.jpg
Nome completoJosé Ventura Eduardo Gregorio Baldomir
Nacemento26 de novembro de 1867
 A Coruña
Falecemento1 de febreiro de 1947
 A Coruña
NacionalidadeEspaña
Ocupaciónmúsico e compositor
editar datos en Wikidata ]

José Ventura Eduardo Gregorio Valdomir (sic)[1] ou Xosé Baldomir Rodríguez, máis coñecido como Xosé Baldomir,[2] nado na Coruña o 26 de novembro de 1865[3] e finado na mesma cidade o 1 de febreiro de 1947, foi un compositor, pianista, director coral e profesor que desenvolveu case todo o seu labor na súa cidade natal. Entre a súa obra, cunha importante influencia da música popular, alientan as súas melodías galegas, xénero iniciado por un dos seus mestres, Marcial del Adalid, e que Baldomir levou ao máximo nivel artístico, acadando no seu tempo difusión universal con obras que permaneceron na memoria colectiva.

Ademais de como compositor, Baldomir destacou tamén como director de corais, estando á fronte de agrupacións como o Orfeón Brigantino ou a Coral Polifónica El Eco, tendo realizado con esta última numerosas e exitosas xiras por España e o resto do mundo.

Foi nomeado académico da Real Academia Provincial Coruñesa de Belas Artes (1905), da Real Academia de Belas Artes de San Fernando en Madrid (1922) e numerario da Real Academia Galega (1941), na que permaneceu ata a súa morte en 1947. Tamén participou en institucións galeguistas como as Irmandades da Fala, nas que ingresou no seu inicio en 1916. Baldomir colaborou tamén na recompilación dos Cantos y Bailes Populares de España e de El Cancionero Musical Popular Español de Felip Pedrell e José Irizanga, respectivamente.[4]

Traxectoria[editar | editar a fonte]

Primeiros anos e formación musical[editar | editar a fonte]

Xosé Baldomir Rodríguez naceu o 26 de novembro de 1865 na cidade da Coruña, no número dous da calella do Africano, fillo dun traballador do Banco da Coruña chamado Ángel Baldomir Arcay, e de Andrea Rodríguez Rivera.[5] Baldomir criouse nunha familia acomodada e tivo canto menos tres irmáns: o tamén músico Francisco, Luis e Fermina.[6][5]

Os únicos datos atopados sobre a infancia refírense aos seus estudos de "xeometría e aritmética" e "estudos xerais e de aplicación" no Instituto de Segunda Ensinanza (Escola de Comercio) da cidade da Coruña. En opinión da autora Margarita Viso Soto, estes estudos indicarían que o pai de Xosé Baldomir quería que o seu fillo dirixira os seus estudos "cara á contabilidade, o comercio ou afins", mais os resultados pouco brillantes que acadou expoñen o pouco interese que estes estudos lle provocaban ao mozo.[7]

Musicalmente, segundo sinalou o propio Xosé Baldomir, recibiu as súas primeiras leccións da man do ser irmán Francisco. Tamén existe constancia documental de que foi discípulo de Marcial del Adalid, que morrería en 1881 sendo el aínda novo. Con todo, Baldomir mantivo unha estreita relación co curmán de Marcial del Adalid, Marcial de Torres Adalid, de quen tamén foi discípulo, e quen posiblemente prolongou e fixo afondar a influencia de Marcial del Adalid no mozo Baldomir.[7] De feito Xoán Vicente Viqueira sinalaba a influencia dos mestres na figura de Baldomir:[8]

Felizmente deixounos [Adalid] un discípulo, o mellor dos compositores actuais de Galicia: Baldomir. Digno discípulo do seu mestre, amosou este compositor de lieder un firme sentido para a música galega. Puramente seguiu na elección dos motivos e dos ritmos a Adalid. Así Baldomir é xenuinamente galego, radicalmente galego.

Tamén Adolfo Anta sinala esta influencia dos seus mestres Adalid e Torres:[9]

Entre os máis salientables discípulos de Torres Adalid, merece especial mención José Baldomir, que soubo aproveitar canto do seu mestre puido aprender para compoñer as obras que todos coñecemos e que lle proporcionaron xusto renome. Meus amores, por citar algunha, foi concibida no máis característico estilo adalidiano: fluído, sinxelo, apaixonado.

Baldomir formouse musicalmente no piano e o harmónium. Aínda que figura como pianista en numerosas referencias de concertos, posiblemente tivera predilección polo harmónium, o cal consideraba idóneo para as súas clases. Tamén debeu ter formación en canto, xa que coñecía a a técnica,[9] tendo cegado a exercer como profesor de canto na Deputación Provincial da Coruña.[10]

Director de corais e profesor na Escola de Belas Artes[editar | editar a fonte]

En 1892 temos as primeiras referencias ao seu labor como director de conxuntos corais, foi neste ano cando aparece como director á fronte do Orfeón Brigantino, a sección coral do Liceo Brigantino. Co orfeón participou nos agasallos ao que foi presidente da Primeira República Francesc Pi i Margall na súa visita á cidade. Tamén tense constancia de que o coro tiña prevista unha actuación en Madrid e outra na Coruña a beneficio de Andrés Gaos.[11][12] Existen tamén referencias da prensa entre 1893 e 1899 sobre a súa vinculación ao coro e orquestra das "Hijas de María", unha coral feminina que cantaba acompañada dunha pequena orquestra principalmente na igrexa de San Domingos. Baldomir realizou diversos arranxos e composicións para esta agrupación como a instrumentación dunha misa de Léo Delibes ou as súas obras Despedida á la Virgen ou unha Ave María, que en 2018 aínda non foran localizadas.[11]

Foi precisamente en 1892 cando Baldomir presentouse como aspirante a un posto de profesor na Escola Provincial de Belas Artes da Coruña.[a] Con todo, non foi ata 1894 cande se produciu o seu nomeamento como profesor de «Solfexo aplicado ao conxunto e masas corais». Este traballo non lle proporcionou unha seguridade económica ao compositor e á súa gran familia, xa que nesa época ese tipo de postos estaban caracterizados pola precariedade económica, que foi complementando cos ingresos que percibía por algunhas representacións da súa música e pola venda da súa música. O arquivo da escola, no seu expediente de profesor, contén principalmente reclamacións económicas que realizou Baldomir ao longo dos anos que permaneceu na escola.[14]

En 1894, dous anos despois de poñerse á fronte do Orfeón Brigantino, Baldomir comezou o primeiro dos dous períodos a fronte de "El Eco" e que se prolongaría durante tres anos ata a súa dimisión en 1897.[15] A Coral "El Eco" estaba daquela presidida por Martínez Fontenla e Baldomir foi proposto para a súa dirección, aceptando de contado. "El Eco" comezou os ensaios co seu novo director cun programa que incluía "Åses død" ("Morte de Åse") da suite Peer Gynt de Edvard Grieg, como sinalou a prensa da época.[b] O debut de Baldomir como director de "El Eco", que causou unha gran expectación polo temor de algunha xente logo da marcha de Chané, foi un éxito e mesmo estreou unha balada galega propia da que non hai constancia do seu título.[16] Nesta primeira etapa á fronte da coral coruñesarealizou diversas viaxes a distintos puntos da xeografía española e mesmo a Portugal, colleitando numerosos éxitos. Con todo, axiña presentou a súa renuncia, que foi aceptada pola institución.[17]

En 1895, durante esta época de distanciamento de "El Eco", conéctese que comezou a ensaiar unha coral formada por persoas socias do Círculo de Artesáns e que esa mesma institución encargoulle un Wars para coro para a revista-apropósito de entroido dese ano, se ben a obra non se conservou ata os nosos días.[11] O ano seguinte, con todo, Baldomir foi elixido director do orfeón coruñés e a finais dese mesmo ano organizou un concerto a beneficio dos feridos e enfermos da guerra de Cuba que contou, ademais de coa participación de "El Eco", coa señora Saunier e do señor Maristany, que cantou acompañado polo propio compositor dúas obras que el compuxera sobre textos do presidente de "El Eco" Salvador Golpe. Se ben en 1897 presentou de novo a súa dimisión, debeu retomar o posto, xa que se conservan fontes que o sitúan á fronte do coro no ano 1900.[17]

Cita de Tettamancy sobre integrantes da tertulia a Cova Céltica.

Foi nesta época cando naceu A Cova Céltica, un faladoiro que se reunía na Libraría Rexional de Eugenio Carré Aldao e que se converteu no núcleo do que saíron as principais iniciativas e protagonistas políticos e intelectuais do momento. O compositor é citado por Tettamancy entre os asistentes a estas reunións. Baldomir puxo música a tres poemas xurdidas ao abeiro da Cova Céltica: Meus amores, con letra do xornalista Salvador Golpe, e Carmela e Ela! do pintor Urbano González.[18][c]

O 18 de decembro de 1897 morre seu pai, pola correspondencia que mantiña con Canuto Berea sabemos que seu pai estaba enfermo, o que lle impediu reunirse con el.[18] O loito pola morte de seu pai afastou a Baldomir da actividade pública e tan só se atopan referencias súas á fronte do coro Hijas de María. Sobre a súa produción musical coñécese que corresponden a esta época de loito a súa Despedida a la Virgen e unha Ave María, ambas partituras desaparecidas.[19]

Éxito e recoñecemento[editar | editar a fonte]

Dende o ano 1894 canto menos Baldomir realizara viaxes con "El Eco", cando foi nomeado profesor numerario da Escola Provincial de Belas Artes da Coruña en 1896 adquiriu unha relativa estabilidade que lle permitiu programar viaxes coincidindo cos períodos de vacacións, mais desta volta estas viaxes non eran para dirixir ningún conxunto coral senón en solitario co obxectivo de difundir a súa obra, como mostra por exemplo unha crónica recollida no xornal La época o 23 de febreiro de 1899 sobre a súa viaxe a Madrid:[20]

Chegou a esta corte o compositor galego D. José Baldomir, o cal vén dar dous veladas musicais e tratar de poñer en escena unha obra súa, na que fundan os seus amigos grandes esperanzas.

Foi nesta primeira viaxe á capital de España cando Baldomir tentou presentar se éxito a primeira obra escénica composta por el da que se ten noticia.[1]

En 1902 produciuse un feito moi salientable na carreira de Baldomir, xa que o barítono catalán Ramón Blanchart interesouse polas súas cancións, converténdose no primeiro gran barítono en contribuír á difusión das súas cancións, de feito o propio compositor pediulle a Eduardo Puig "unha colección das miñas melodías [...] para Blanchart". Foi precisamente un recital de Blanchart no Teatro Real de Madrid o que marcou a expansión da música de Baldomir.[21] Á felicidade polos seus éxitos profesionais sumouse, no eido persoal, o seu matrimonio con María Encarnación Barbeito García, que polas novas da época sabemos que tivo lugar na capela que tiñan "os señores de Linares Astray" en Palavea, e que a data do enlace foi o 7 de xuño.[22]

O 29 de xaneiro de 1905, contando xa cun amplo recoñecemento social, foi nomeado académico da Real Academia Galega de Belas Artes.[d][23] Pouco despois, o 20 de febreiro dese mesmo ano, hai referencia a que o barítono Blanchart escolleu a canción de Baldomir Meus amores para cantala no Teatro Real en Madrid nun acto de homenaxe a José Echegaray, que gañara o Premio Nobel de Literatura en 1904, feito que dá boa mostra do éxito que acadaran as súas cancións.[24] Se ben hai novas que falan da publicación en 1905 de "dúas novas series" de composicións de obras de Baldomir nunha "importante casa de Barcelona", descoñécese se finalmente esta edición se chegou realizar. De novo ese ano a Xunta xeral de "El Eco" pídelle que volva asumir a dirección, ao que el se negou argumentando que:[24]

... se robustezcan las cuerdas con gente nueva y condiciones para el canto, que se varíe total y radicalmente el repertorio de la sociedad, casi todo él manoseadísimo y que en suma presida el mayor orden y buen deseo en la reorganización de la sociedad, si es que ha de irse á algo práctico y beneficioso.

— Xosé Baldomir, La Voz de Galicia, 27 de setembro de 1905.[25]

O 18 de maio de 1916 reuniuse no local social da Academia Galega o grupo fundador das Irmandades da Fala, reunión á que asistiu Xosé Baldomir e na que se nomeou a Antón Villar Ponte "Primeiro Conselleiro".[26] Baldomir foi membro das Irmandades da Fala dende os seus inicios,[27] Segundo parece, Baldomir puido ter escrito a música para un poema de Lugrís Freire titulado Cantiga d’os Amigos da Fala e que non se puido localizar.[28][29] Ese mesmo ano apareceu como colaborador no primeiro número do voceiro das Irmandades da Fala, A Nosa Terra, e existen novas de que Baldomir pretendía publicar un libro con melodías para poemas de Rosalía, Curros e Rey Soto, aínda que esta publicación non se localizara a data de 2018 e non se sabe seguro se finalmente se materializou o libro.[29] Pouco despois ese mesmo ano o xornal Gaceta de Galicia hai novas dunha nova publicación en Barcelona de composicións para canto e piano, entre elas A Rosalía con letra de Curros,[30] así como a música a un himno galego con letra de Ramón Cabanillas, posiblemente publicado en 1913 en Vida Gallega baixo o título "Un himno guerrero", e que fora empregado por organizacións agraristas.[29] Posiblemente Baldomir e Cabanillas se coñeceran nos Amigos da Fala, que debeu ser un incentivo para a creatividade do compositor, quen nasta época estaba a escribir a súa ópera A Virxe do Cristal, que en 1919 xa se encontraba nun estado avanzado.[31]

Real Academia de Belas Artes de San Fernando en Madrid (1922).[32]

Guerra civil e posguerra[editar | editar a fonte]

Cando se produciu o estalido da guerra civil Baldomir xa se encontraba retirado. Con todo o compositor debeu vivir situacións que o impactaron, como ver á súa amiga María Barbeito sendo afastada do ensino e ver como a escola pasaba a converterse nunha fábrica de armas. Baldomir, xa superados os 70 anos foi testemuña da desaparición da escena nacional da súa música, que desapareceu da radio e dos concertos logo do estallido da guerra. De mesmo xeito que moita outra xente da España da época, o compositor coruñés encontrábase nunha situación na que as súas preocupacións eran a supervivencia, a fame e as enfermidades.[33]

O 27 de xuño de 1941, xa finalizada a guerra, foi nomeado membro numerario da Real Academia Galega, na que permaneceu ata a súa morte en 1947.[33][32] Debido a que con el ingresaron moitos académicos na Real Academia Galega non existe discurso de ingreso, aínda que si se conserva un escrito dese mesmo ano en resposta a un novo ingreso na Real Academia Galega de Belas Artes. Nela está incluído o escrito sobre «La flora musical de nuestra tierra».[33] Xa en 1944 atopamos outro escrito de Baldomir. Ese ano ingresou na Real Academia de Belas Artes da Coruña outro ilustre músico, o donostiarra Alberto Garaizábal, e foi Baldomir o encargado de responder ao seu discurso de ingreso, facéndoo cun discurso sobre o mesmo tema que Garaizábal, o órgano e a orquestra.[33]

A pesar de que en 1946 publicáronse as súas Canciones infantiles. Cuaderno I co patrocinio do concello da Coruña, estas nunca chegaron a poñerse en circulación. Posiblemente alguén dentro do concello promovera esta edición co fin de prestarlle axuda económica,[e] xa que durante os seus últimos meses de vida a súa situación económica era moi desfavorable, o que lle fixo precisar da axuda dos seus amigos.[33]

Morte[editar | editar a fonte]

Baldomir faleceu o 1 de febreiro de 1947 aos 79 anos, un ano antes morrera outra filla súa, Rosalía.[34] A casa mortuoria instalouse na rúa Santa Lucía 26 e 28, 4º.[35] Foi tenterrado no Cemiterio de Santo Amaro e ao enterro do compositor asistiu moita xente, entre a que se encontraba o daquela alcalde da cidade Eduardo Ozores Arráiz, varios concelleiros da cidade e o secretario do Concello.[36][34][37] Esta presenza de autoridades municipais sorprende ao tratarse Baldomir dun compositor considerado símbolo de Galicia e vencellado a movementos galeguistas. Margarita Viso Soto considera que este feito foi posible polas "relacións persoais e de amizade que ao longo da súa vida cultivou Baldomir, que debía ser unha persoa moi querida". O apoio do consistorio herculino non se limitou ao acompañamento durante o funeral e, un mes despois adquiriu da súa viúva catro cancións, entre as que figuran Querom’ire (con texto de Rosalía), para socorrela economicamente.[34]

Baldomir deixou á súa muller e a catro fillos: José María, Alberto, Elena y Margarita. A súa familia viviu nunha situación de penuria económica durante un tempo, sinalando o escritor Neira Vilas que unha filla do compositor se dirixira ao Centro Gallego de Buenos Aires para solicitar unha axuda debido á súa situación económica. A súa muller falecería cinco anos despois, logo de ter visto morrer á súa filla Elena.[35]

Á morte de Baldomir sucedéronlle a de Farto o 23 de abril e a de Garaizábal na Coruña, o que converteu o ano 1947 nun ano negro para a música galega.[35]

Interveu en varios tribunais de oposicións e presidiu o xurado de certames musicais para orfeóns, bandas e coros galegos. Foi director dos orfeóns "El Eco" e "El Brigantino",[38] das orquestras do "Liceo del Brigantino", da orquestra da sociedade "Bretón de los Herreros" e dos coros e orquestra das Fillas de María. En 1906 foi invitado a dar un recital no Ateneo de Madrid e tamén realizou unha xira por España, Francia e Portugal.

Obra[editar | editar a fonte]

[editar | editar a fonte]

Na súa obra de 2018 Melodías galegas de José Baldomir Rodríguez Margarita Viso Soto inclúe un catálogo provisional de obras de Xosé Baldomir. Viso Soto agrupa as obras do compositor coruñés en sete categorías: obras pianísticas, obras para outros instrumentos, cancións para voz e piano, obras corais, obras sinfónicas, obras sinfónico-corais e teatro lírico, se ben a maior parte destas composicións coñecidas de Baldomir non están localizadas[39] e coñécese da súa existencia e data aproximada de composición por fontes externas como notas da prensa contemporánea.[40] O catálogo realizado por Viso Soto non inclúe ningún tipo de numeración, senón que enumera as composicións e as clasifica segundo o xénero.

Características xerais[editar | editar a fonte]

Baldomir destacou como compositor de cancións, se ben tamén escribíu música instrumental e a zarzuela Santos e meigas (Idilio Campesino en un acto) en colaboración con Vicente Lleó sobre libreto de Manuel Linares Rivas. Desenvolveu actividades de musicoloxía recollendo temas tradicionais galegos para Cantos y bailes populares de España, de José Irizanga e Cancionero Musical Popular Español, de Felip Pedrell.[41]

A música de Baldomir caracterízase pola influencia da música popular, algo que do que se fixo eco a prensa da época cando en 1888 publicouse a súa obra O último adiós, sinalando que a música é "calcada aos nosos doces e melancólicos cantos populares". E boa parte da súa obra está baseada en textos galegos,[42] creando obras sobre a base de poemas de Rosalía ("Ti onte, mañán eu"; "Grilos e ralos"...), Pondal ("Monte Branco"; "Ten o seu punto a rosa"), Cabanillas ("Camiño da ermita"; "O cantar"...), Curros ("¿Cómo foi?") e de outros poemas casteláns.

Baldomir foi herdeiro do Rexurdimento, e a súa música está encadrada na corrente tradicionalista da música galega. Baldomir manifestouse contrario á introdución dos movementos de vangarda auspiciados polo compositor lucense Jesús Bal y Gay.[32]

Atopamos referencias ao carácter galego da súa obra xa en 1899, coincidindo cunha viaxe a Madrid. Na capital de España participou nun serán musical no que Emilia Pardo Bazán actuou como madrina, e do que o xornal La Última Moda na súa edición do 12 de marzo sinala:[43]

O Sr. Baldomir é un mozo e distinguido artista que compón e canta dun xeito excelente cancións características da terra galega, impregnadas das docísimas melodías propias desta clase de obras. Para oírlle congregáronse anoite moitas e notables persoas na casa da señora condesa de Pardo Bazán. A ovación recibida polo Sr. Baldomir, foi tan entusiasta como merecida.

Esta identificación da música de Baldomir coa música galega non se limita ao emprego do galego nas súas cancións. A súa música adoita ser orixinal e conta con numerosas características da música do folclore galego, que aplicou de xeito consciente, empregando outras características noutro tipo de composicións que non as requirían. A súa linguaxe bebeu inicialmente de Adalid e conta con trazos do verismo contemporáneo respecto á expresión do texto, mais sen caer nos excesos italianos. Para Margarita Viso Soto a figura de Grieg puido terlle proporcionado "a chave para enraigar o folclore galego nos alicerces da súa propia obra, dentro dunha linguaxe universal".[20]

Baldomir como crítico e folclorista[editar | editar a fonte]

Outra faceta de Baldomir foi a crítica musical. O compositor coruñés desempeñou esta actividade en diversos medios como La Voz de Galicia e El Noroeste, se ben non asinou as súas colaboracións nestes medios nin en A Nosa Terra en anos posteriores. Si asinou a súa lembranza a Chané que realizou en A Nosa Terra, así como outras colaboracións en medios da emigración.[44] A folla de méritos da proposta de ingreso de Baldomir na Real Academia Galega sinala que desempeñou esta actividade tamén en Ilustración Musical, unha publicación especializada en música dirixida polo músico, musicólogo e compositor catalán Felip Pedrell.[45]

Baldomir era así mesmo un gran coñecedor do folclore musical galego e colaborou con Ramón de Arana "Pizzicato", co que posiblemente coincidira n'A Cova Céltica,[44] "na recollida da flora musical galega para o Cancioneiro popular dos mestres Pedrell e Inzenga".[45] Con todo, actualmente non hai máis referencias que as que xorden das súas propias composicións, cuxos temas ás veces teñen orixe folclórica.[46] Unha carta súa dirixida a Fernando Martínez Morás con data do 2 de xuño de 1919 xa pon de manifesto o interese do compositor polo folclore musical galego, que era compartido pola intelectualidade galega da época, que debatía sobre este tema nas súas reunións.[31]

Legado[editar | editar a fonte]

O 2 de maio de 1948, pouco máis dun ano despois da súa morte, a coral Cántigas da Terra con Adolfo Anta realizou un concerto homenaxe xunto a outros compositores que morreran o mesmo ano: Farto (23 de abril) e Garaizábal (13 de decembro). O concerto, no que a agrupación coral interpretou exclusivamente composicións dos tres, realizouse no Cine Avenida.[35]

Existe constancia documental de que na década de 1950 o Centro Gallego de Buenos Aires organizaba un concurso musical nomeado "Baldomir".[47] Tamén co seu nome, en 1962 o Concello da Coruña, daquela presidido por Sergio Peñamaría de Llano, decidiu adicarlle unha das novas rúas xurdidas nesa época coa urbanización da Agra do Orzán.[38]

Baldomir foi nomeado mestre da Escola de Belas Artes en 1894 e na época na que alí exerceu como profesor de «Solfexo aplicado ao conxunto e masas corais» Pablo Picasso era alumno da escola, o que lle fixo descubrir as melodías que o compositor coruñés realizara sobre poemas de Rosalía, Curros e Pondal, as cales escoltaba como as ensaiaban na escola e se teria incrustado na mente do pintor malagueño e que tería cantado anos despois con Antonio D. Olano e en ocasións co dúo español Juan e Junior. Ademais as aparicións de Baldomir na Coruña da época eran frecuentes.[4]

En 2009 o compositor vigués Juan Durán realizou un arrancó e orquestración para soprano e orquestra da melodía galega de Baldomir Maio longo que foi rexistrada pola soprano chilena Cristina Gallardo Domas xunto coa Orquestra Gaos baixo a batuta de Fernando Briones.[48]

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Actualmente denominada "Escola de Arte e Superior de Deseño Pablo Picasso" en honor ao pintor malagueño, que iniciou a súa carreira artística na institución herculina.[13]
  2. A primeira das dúas suites interpretara na cidade herculina un ano antes a orquestra da madrileña Sociedad de Conciertos, obra que segundo Margarita Viso Soto influiría na linguaxe persoal do compositor coruñés.[11]
  3. Urbano González era tamén compañeiro de Baldomir como profesor na Escola de Belas Artes.[18]
  4. Daquela nomeada "Academia Provincial de Bellas Artes de La Coruña", denominación que mantivo ata 1916, cando pasou a denominarse "Real Academia Provincial de Bellas Artes", adoptando en 1984 a súa denominación actual.[23]
  5. A este primeiro caderno debía seguirlle canto menos un segundo que non se chegou editar e do cal as súas composicións non se localizaron.[33]
Referencias
  1. 1,0 1,1 Capelán 2012, p. 231.
  2. Carreira, Xoán M. (abril, maio, xuño de 1998). "Melodía Galega na Belle Époque. Un project en marcha: do sentimentalismo ó realismo". Grial (138): 424. 
  3. Registro bautismal de Jose Ventura Eduardo Gregorio Valdomir. Archivo Histórico Diocesano de Santiago de Compostela. Cota P009073. Parroquia de San Nicolás. Libros de bautizados, tomo 24, folio 299.
  4. 4,0 4,1 de Membiela Salgado, Lucindo-Javier. "BALDOMIR RODRIGUEZ, JOSÉ." (en castelán). caminodofaro.com. Consultado o 7 de maio de 2020. 
  5. 5,0 5,1 Viso Soto 2018, p. 27.
  6. Suárez Picallo, Ramón (2008). 4 de febrero de 1947. José Baldomir Rodríguez. La feria del mundo. Crónicas desde Chile (1947-1956) (en castelán) (Santiago de Compostela: Consello da Cultura Galega). p. 264. ISBN 978-84-96530-61-4. 
  7. 7,0 7,1 Viso Soto 2018, p. 28.
  8. Vicente Viqueira, Xohán (1974). "La canción gallega". Ensaios e poesías (en castelán). Editorial Galaxia. p. 213.  ISBN 84-7154-222-C.
  9. 9,0 9,1 Viso Soto 2018, p. 29.
  10. Na folla de méritos da proposta de ingreso na Real Academia Galega. Citado en Viso Soto 2018, p. 77-79
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 Viso Soto 2018, p. 31.
  12. "Presidencia del Poder Ejecutivo de la República". Gaceta de Madrid (en castelán). 12 de xuño de 1873. Consultado o 24 de abril de 2020. 
  13. "Picasso, alumno desta escola". eapicasso.com. 
  14. Viso Soto 2018, p. 33-34.
  15. Capelán 2012, p. 230-231.
  16. Viso Soto 2018, p. 31-32.
  17. 17,0 17,1 Viso Soto 2018, p. 32.
  18. 18,0 18,1 18,2 Viso Soto 2018, p. 35.
  19. Viso Soto 2018, p. 36.
  20. 20,0 20,1 Viso Soto 2018, p. 40.
  21. Viso Soto 2018, p. 41-42.
  22. El Noroeste, «De sociedad», 7-VI-1902. Citado en Viso Soto 2018, p. 42
  23. 23,0 23,1 López Naya, Juan Raúl; Torres Casal, José. "SÍNTESIS HISTÓRICA Y RELACIÓN DE PRESIDENTES Y MIEMBROS NUMERARIOS DE LA REAL ACADEMIA GALLEGA DE BELLAS ARTES DE NUESTRA SEÑORA DEL ROSARIO, DESDE 1850 HASTA EL PRESENTE" (PDF). Apuntes para la historia (en castelán) (Real Academia Galega de Belas Artes): 307 e 339. 
  24. 24,0 24,1 Viso Soto 2018, p. 47.
  25. Citado en Viso Soto 2018, p. 48.
  26. Carvalho Calero, Ricardo (1981). Historia da literatura galega contemporanea 1808-1936. Vigo: Editorial Galaxia. p. 571. ISBN 84-7154-391-5. 
  27. "José Baldomir Rodríguez. 26 - Novembro". almanaquedasirmandades.gal. Consultado o 18 de maio de 2020. 
  28. Ínsua, Emilio Xosé. A NOSA TERRA É NOSA. A xeira das Irmandades da Fala (1916-1931). Baía Edicións. ISBN 978-84-9995-201-7. 
  29. 29,0 29,1 29,2 Viso Soto 2018, p. 56.
  30. Gaceta de Galicia, 10-X-1916. Citado en Viso Soto 2018, p. 56
  31. 31,0 31,1 Viso Soto 2018, p. 57.
  32. 32,0 32,1 32,2 "José Baldomir Rodríguez". grupo-organistrum.com. Consultado o 19 de abril de 2020. 
  33. 33,0 33,1 33,2 33,3 33,4 33,5 Viso Soto 2018, p. 68.
  34. 34,0 34,1 34,2 Viso Soto 2018, p. 69.
  35. 35,0 35,1 35,2 35,3 Viso Soto 2018, p. 70.
  36. Viso Soto 2018, p. 217.
  37. García González, Aurora (2009). Historia de la empresa de La Voz de Galicia (1939-1992) (en castelán). Libros en Red. p. 104. 
  38. 38,0 38,1 "José Baldomir: El músico de la poesía gallega". La Opinión (en castelán). 2 de outubro de 2009. Consultado o 19 de abril de 2020. 
  39. Viso Soto 2018, pp. 147-149.
  40. Ver por exemplo Viso Soto 2018 e Capelán 2012
  41. Biografía en Galegos.info
  42. Capelán 2012, p. 230.
  43. Citado en Viso Soto 2018, p. 40
  44. 44,0 44,1 Viso Soto 2018, p. 40-41.
  45. 45,0 45,1 Citado en Viso Soto 2018, p. 79
  46. Viso Soto 2018, p. 41.
  47. Viso Soto 2018, p. 71.
  48. "Arranxo e orquestración para soprano e orquesta de "Maio longo" de J. Baldomir" (en castelán). juanduran.gal. Consultado o 9 de maio de 2020. 

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Bibliografía[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]