Bob Dylan

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Bob Dylan
Bob Dylan - Azkena Rock Festival 2010 1.jpg
Bob Dylan no Azkena Rock Festival, en Vitoria (26 de xuño de 2010).
Nome completo Robert Allen Zimmerman
Naceu 24 de maio de 1941 (73 anos)
Duluth (Minnesota) Flag of Minnesota.svg
Estados Unidos de América Estados Unidos
Ocupación (s) Cantautor, autor, poeta, actor, guionista, disc jockey
Xénero Folk, Folk Rock, Rock, Blues, Country
Instrumento(s) Voz, guitarra, baixo, harmónica, teclado, acordeón, percusión
Selo(s) discográfico (s) Columbia Records, Asylum Record
Relacionado con Paul Butterfield Blues Band, Al Kooper, The Band, Rolling Thunder Revue, Mark Knopfler, Traveling Wilburys, Tom Petty and the Heartbreakers, Van Morrison, Grateful Dead, Joan Baez, Allen Ginsberg
Tempo en activo 1959 — actualidade
Web www.bobdylan.com

Bob Dylan, nado en Duluth (Minnesota) o 24 de maio de 1941 co nome de Robert Allen Zimmerman, é un cantautor e poeta estadounidense. Foi, durante máis de cinco décadas, unha das maiores figuras na música popular, sendo considerado un dos compositores e músicos máis influentes e prolíficos do século XX.[1]

Moitos dos máis soados traballos de Dylan datan da década de 1960, na cal converteuse nun cronista informal dos conflitos estadounidenses. Aínda que é ben coñecido por revolucionar o concepto dos límites da música popular en 1965 co single "Like a Rolling Stone"[2] de seis minutos de duración, algunhas das súas primeiras cancións, como "Blowin' in the Wind" e "The Times They Are a-Changin'", convertéronse en himnos antibélicos e dos movementos civís da época,[3] e a el nun artista popular e influente desde os anos sesenta ata a actualidade. Un dos últimos álbums de estudo de Dylan, Modern Times, publicado en 2006, entrou directamente no primeiro posto da lista Billboard 200 e foi nomeado álbum do ano pola revista musical Rolling Stone.

As primeiras letras de Dylan incorporaban comentarios sobre a situación política e social ademais de referencias filosóficas e literarias que rompían coas convencións da música pop do seu tempo. Mentres expandía e personalizaba estilos musicais, mostraba unha firme devoción por moitas tradicións da música americana, desde o folk, o country, o blues, o gospel, o rock and roll e o rockabilly ata a música folk inglesa, escocesa e irlandesa, pasando polo jazz e o swing..[4][5]

Dylan aparece nas súas actuacións cunha guitarra, un teclado e unha harmónica. Apoiado por unha cambiante aliñación de músicos, permaneceu de xira de forma constante desde finais da década de 1980, no que veu a coñecerse como o Never Ending Tour (a xira interminable). Os seus logros no estudo de gravación e como artista foron unha dos acenos de identidade da súa carreira, aínda que xeralmente considérase que a súa maior contribución consiste na composición e escritura de cancións.[6]

Ao longo da súa carreira, Dylan foi recoñecido e honrado polas súas composicións, interpretacións e gravacións. Os seus discos valéronlle varios Grammys, Globos de Ouro e premios da Academia, e o seu nome áchase no Salón da Fama do Rock and Roll, o Salón da Fama de Compositores de Nashville e o Salón da Fama dos Compositores. En xaneiro de 1990, foi investido Cabaleiro da Orde das Artes e as Letras polo Ministro de Cultura de Francia Jack Lang. En 1999, foi incluído na lista das cen persoas máis influentes do século XX elaborada pola revista Time. No ano 2000, gañou o Premio de Música Polar da Real Academia Sueca de Música,[7] e en 2004 alcanzou o segundo posto na lista dos 100 mellores artistas de todos os tempos elaborada pola revista Rolling Stone, logo de The Beatles.[8][9] O 13 de xuño de 2007 foi premiado co Premio Príncipe de Asturias das Artes,[10] e en 2008 recibiu un recoñecemento honorario do Premio Pulitzer polo seu "profundo impacto na música popular e na cultura americana, marcado polas súas composicións líricas de extraordinario poder poético". Neste contexto, desde 1996 diversos autores e académicos nomearon a Dylan para a candidatura do Premio Nobel de Literatura.[11][12][13][14]

Traxectoria[editar | editar a fonte]

1941-1960: orixe e comezos musicais[editar | editar a fonte]

Robert Allen Zimmerman (en hebreo: Shabtai Zisel ben Avraham)[15][16] naceu no hospital St. Mary de Duluth, Minnesota, o 24 de maio de 1941[17] e creceu en Hibbing, Minnesota, no Mesabi Iron Range ao oeste do Lago Superior. Os estudos realizados por varios dos seus biógrafos demostraron que os seus avós paternos, Zigman e Anna Zimmerman, emigraron desde Odessa (actual Ucraína) aos Estados Unidos por mor dun pogrom antisemita acaecido en 1905.[18] Os seus avós maternos, Benxamin e Lybba Edelstein, eran xudeus lituanos que chegaron a América en 1902.[18] Na súa autobiografía, Chronicles, Vol. 1, Dylan escribiu que o apelido da súa avoa materna era kirguís e que a súa familia procedía de Istambul.[19]

Os seus pais, Abram Zimmerman e Beatrice "Beatty" Stone, formaban parte dunha reducida pero moi unida comunidade xudía. Robert Zimmerman viviu en Duluth ata os seis anos, cando o seu pai contraeu a poliomielite e a súa familia volveu á cidade natal da súa nai, Hibbing, Minnesota, onde pasou o resto da súa infancia.[20] Robert viviu boa parte da súa mocidade escoitando a radio: nun primeiro momento, escoitando emisoras que transmitían música blues e country desde Shreveport ( Luisiana), e máis tarde rock and roll.[21] Durante a súa estancia na escola, formou varias bandas, como The Shadow Blasters, de curta duración, ou The Golden Chords,[22] con quen chegaría a tocar no programa de procura de talentos Rock and Roll Is Here to Stay.[23] No anuario escolar de 1959, Robert Zimmerman marcou como a súa principal ambición "unirse a Little Richard".[24] O mesmo ano, usando o pseudónimo de Elston Gunn, tocou en dous concertos con Bobby Vee, acompañando ao piano e improvisando palmas.[25][26][27]

Zimmerman trasladouse a Minneapolis, Minnesota, en setembro de 1959 para matricularse na universidade estatal. Durante esta época, o seu inicial interese no rock and roll deixou paso a un achegamento á música folk americana. En 1985, Dylan explicou a súa atracción cara á música folk:

"O que pasaba co rock'n'roll é que para min, de todos os xeitos, non era suficiente... Había moi boas frases pegadizas e un ritmo contaxioso, pero as cancións non eran serias ou non reflectían a vida dun modo realista. Sabía iso cando me metín na música folk, era unha cousa máis seria. As cancións estaban cheas de tristeza, de triunfo, de fe no sobrenatural, e tiñan sentimentos máis profundos".

Pronto comezou a tocar no 10 O'Clock Scholar, unha cafetería a poucos bloques do campus universitario, e viuse involucrado no circuíto do folk do distrito comercial de Dinkytown.[29]

Durante os seus días en Dinkytown, Zimmerman pasou a chamarse a si mesmo "Bob Dylan". Nunha entrevista concedida en 2004, Dylan dixo: "Naces, xa sabes, con nomes equivocados, pais equivocados. Quero dicir, iso sucede. Pódesche chamar como queiras. Este é o país da liberdade".[22] Na súa autobiografía, Crónicas, Vol. 1, Dylan escribiu sobre o cambio de nome:

"vira algúns poemas de Dylan Thomas. A pronuncia de Dylann e Allyn era similar. Robert Dylan. Robert Allyn. A letra D tiña máis forza. Con todo, o nome Robert Dylan non era tan atractivo como Robert Allyn. A xente sempre me chamou Robert ou Bobby, pero Bobby Dylan parecíame ridícula, e ademais xa estaban Bobby Darin, Bobby Vee, Bobby Rydell, Bobby Neely e moitos outros Bobbies. A primeira vez que me preguntaron o meu nome en Saint Paul, instintiva e automaticamente soltei: "Bob Dylan"".[30]

1960-1963: traslado a Nova York e contrato con Columbia[editar | editar a fonte]

Dylan abandonou a universidade tras o seu primeiro ano. En xaneiro de 1961, trasladouse a Nova York coa esperanza de ver ao seu ídolo musical, Woody Guthrie, quen estaba gravemente enfermo por mor da enfermidade de Huntington no hospital psiquiátrico de Greystone Park.[31] Sobre Guthrie, Dylan chegou a dicir: "Podes escoitar as súas cancións e aprender a vivir".[24]

A partir de febreiro de 1961, Dylan tocou en varios clubs de Greenwich Village. O seu paso por istos clubs, foi fundamental para entender a súa concepción da música. En setembro, comezou a gañar certa reputación grazas a unha reseña de Robert Shelton en The New York Times durante un concerto no Gerde's Folk City.[32] O mesmo mes, Dylan tocou a harmónica para Carolyn Hester durante a gravación do seu terceiro álbum, coincidindo co produtor John H. Hammond.[33] Hammond contratou a Dylan para Columbia Records en outubro.

As interpretacións incluídas no seu primeiro traballo para Columbia, titulado Bob Dylan e publicado en 1962, consistían en material de música folk, blues e gospel combinado con dúas composicións propias, "Song to Woody" e "Talkin' New York". O álbum obtivo escaso éxito comercial, vendendo 5.000 copias no seu primeiro ano, o cal era suficiente para rescindir o contrato.[34] Dentro de Columbia, Dylan comezou a ser tachado como o "protexido de Hammond" e suxeriron finiquitar o seu contrato. A pesar diso, Hammond defendeu fortemente a Dylan, e ao mesmo tempo atopou un bo defensor en Johnny Cash, quen fichara por Columbia meses antes.[34] Durante o seu traballo para Columbia, Dylan tamén gravou varias cancións baixo o pseudónimo de Blind Boy Grunt para a revista de música folk Broadside Magazine.[35]

En agosto de 1962, Dylan deu dous importantes pasos na súa carreira musical ao modificar o seu nome legalmente polo de Robert Dylan na Corte Suprema de Nova York e ao asinar un contrato de representación con Albert Grossman. Grossman foi o representante de Dylan ata 1970 e caracterizouse pola súa personalidade ocasionalmente conflitiva e pola extrema protección que exercía sobre a imaxe do seu cliente.[36] Dylan describiría posteriormente a Grossman como "unha especie de Coronel Tom Parker... podías cheirar a súa chegada".[37] As tensións entre Grossman e John Hammond obrigaron ao segundo a abandonar as sesións de gravación do segundo traballo discográfico de Dylan, sendo substituído polo produtor Tomas F. Wilson.[38]

Ao mesmo tempo, o seu segundo álbum, The Freewheelin' Bob Dylan, publicado en maio de 1963, serviu a Dylan para crecer como cantante e especialmente como compositor. Gran parte das cancións incluídas no álbum foron etiquetadas como cancións protesta, inspiradas parcialmente en Woody Guthrie e influídas pola paixón de Pete Seeger polas cancións tradicionais.[39] "Oxford Town", por exemplo, reflexa de forma irónica a matriculación de James Meredith como o primeiro negro en entrar na Universidade de Mississippi.[40]

Unha das súas cancións máis famosas, "Blowin' in the Wind", deriva parcialmente na súa melodía da canción tradicional "No More Auction Block", mentres que a súa letra cuestiona o status quo social e político da época.[41] A canción foi amplamente versionada e converteuse nun éxito internacional da man de Peter, Paul and Mary, sentando un precedente para moitos outros artistas que se alzarían con éxitos a través de composicións de Dylan. Pola súa banda, a canción "A Hard Rain's a-Gonna Fall" está baseada na balada de folk "Lord Randall". Coas súas referencias ao apocalipse nuclear, a canción gañou resonancia durante o desenvolvemento da crise dos mísiles de Cuba.[42] Do mesmo xeito que "Blowin' in the Wind", "A Hard Rain's a-Gonna Fall" marcou unha importante dirección na composición de novas cancións, mesturando o uso do monólogo interior e a lírica imaxinativa coas formas tradicionais do folk.[43]

Aínda que as primeiras cancións de Dylan solidificaron a súa temperá reputación, The Freewheelin' Bob Dylan tamén inclúe cancións de amor mesturadas cunha lírica irónica e ata ás veces bromista. O humor converteuse nun dos alicerces da personalidade de Dylan,[44] impresionando a oíntes tales como os Beatles. Respecto diso, George Harrison comentou: "Puñámolo e trasladábanos. O contido das súas cancións e a súa actitude era incriblemente orixinal e marabillosa".[45]

A voz áspera de Dylan resultou un impedimento para moitos oíntes á vez que un atractivo para outros. Describindo o impacto que Dylan ocasionara no seu marido e en si mesma, Joyce Carol Oates escribiu: "Cando escoitei por primeira vez o súa xove e crúa voz, francamente nasal e desentrenada, coma se a lixa puidese cantar, o efecto foi dramático e electrificante".[46] Moitas das súas primeiras cancións alcanzaron ao público en xeral mediante versións realizadas por outros intérpretes, tales como Joan Baez, quen se converteu na protectora de Dylan así como na súa posterior amante. Baez foi determinante á hora de elevar a Dylan á popularidade nacional e internacional con numerosas versións das súas cancións e ao invitalo frecuentemente aos seus propios concertos.[47]

1963-1964: protestas e Another Side[editar | editar a fonte]

Bob Dylan nun concerto na Universidade de St. Lawrence, Nova York (1963).

En maio de 1963, o perfil político de Dylan creceu cando abandonou o programa The Ed Sullivan Show. Durante os ensaios, executivos da CBS informaron a Dylan de que a canción que ensaiara, "Talkin' John Birch Society Blues", era potencialmente unha difamación da John Birch Society. En lugar de compracer á censura, Dylan negouse a aparecer no programa.[48]

Durante a época, Dylan e Báez convertéronse en figuras prominentes no movemento polos dereitos civís, cantando xuntos na marcha polo traballo e a liberdade en Wáshington o 28 de agosto de 1963, na que Dylan interpretou "Only a Pawn in Their Game" e "When the Ship Comes In".[49] O terceiro álbum de estudo de Dylan, The Times They Are a-Changin', reflectía un carácter máis politizado, sofisticado e irónico a través das súas cancións.[50] Devanditas cancións tomaban a miúdo como base historias reais, como o asasinato do loitador polos dereitos civís Medgar Evers en "Only a Pawn In Their Game", ou a morte da camareira negra Hattie Carroll a mans de William Zantzinger, un mozo socialité, na canción "The Lonesome Death of Hattie Carroll".[51] Nun plano máis xenérico, "Ballad of Hollis Brown" e "North Country Blues" resumían a desesperación das comunidades agrícolas e mineiras por mor da crise da época. Aínda así, o material político do álbum estivo acompañado de dúas cancións de amor, "Boots of Spanish Leather" e "One Too Many Mornings".

A finais de 1963, Dylan sentíase manipulado e limitado polos movementos de protesta.[52] Estas tensións aireáronse publicamente cando, durante a entrega do premio Tom Paine da man do Comité Nacional de Urxencia das Liberdades Civís, pouco tempo despois do asasinato de John F. Kennedy, un Dylan rengueante e ebrio cuestionou o rol do comité, insultando aos seus membros como vellos e encalvecidos e alegando ver algo de si mesmo e de todos os homes no suposto asasino de Kennedy, Lee Harvey Oswald.[52]

Another Side of Bob Dylan, gravado nunha única noite de xuño de 1964,[22] incluía un humor máis lixeiro en comparación co seu predecesor. A parte humorística e surrealista de Dylan reemergió en "I Shall Be Free #10" e en "Motorpsycho Nightmare". "Spanish Harlem Incident" e "To Ramona" son románticas e apaixonadas cancións de amor, mentres que "Black Crow Blues" e "I Don't Believe You (She Acts Like We Never Have Met)" suxiren un futuro factor dominante do rock and roll na música de Dylan. "It Ain't Me, Babe", que superficialmente pode ser interpretada como unha canción de amor, foi descrita como un rexeitamento do papel que a súa reputación empuxoulle a representar.[53] A nova dirección do seu son quedou sinalada en dúas cancións de longa duración: "Chimes of Freedom", que mestura comentarios de índole social cunha densa paisaxe metafórico nun estilo que Allen Ginsberg cualificou como "cadeas de flashes",[54] e "My Back Pages", onde ataca a simplicidade e a seriedade das súas primeiras composicións.[55]

Entre a segunda metade de 1964 e 1965, a imaxe e o estilo musical de Dylan cambiaron rapidamente, ao converterse de cantautor destacado da escena do folk contemporáneo nunha estrela pop do folk rock. Devandita transición quedou apoiada nun cambio estilístico, no que Dylan pasou a usar mellores traxes ao estilo de Carnaby Street, lentes Rayban Wayfarer e botas ao estilo de The Beatles en lugar dos seus habituais vaqueiros e camisas.[56] Así mesmo, Dylan comezou a tratar sen decoro á prensa durante as entrevistas. Respecto diso, durante unha entrevista no programa de televisión Les Crane, preguntado sobre unha película que estaba planeando facer, Dylan contestou a Crane que sería unha película de vaqueiros de terror. Preguntado se interpretaría ao vaqueiro, Dylan contestou: "Non, interpreto á miña nai".[57]

1964-1965: controversia eléctrica[editar | editar a fonte]

A publicación en marzo de 1965 de Bringing It All Back Home supuxo un salto estilístico fundamental na súa carreira[58] ao incluír as primeiras gravacións con instrumentos eléctricos. O primeiro sinxelo, "Subterranean Homesick Blues", influenciado en boa medida polo tema "Too Much Monkey Business" de Chuck Berry, foi presentado cun vídeo musical cortesía de D. A. Pennebaker como adianto do documental Don't Look Back, que recollía a xira británica de 1965.[59] A libre asociación das letras e a influencia do movemento beat convértena nun precursor do rap e do hip-hop.[60]

En contraste, moitos dos seus seguidores da liña folk interpretaron a cara B de Bringing It All Back Home como un xesto conciliador: catro longas cancións de corte folk nas que Dylan facía uso de guitarra e harmónica.[61] "Mr. Tambourine Man" converteuse ao pouco tempo nun éxito de The Byrds, así como nunha das súas cancións máis coñecidas, mentres "It's All Over Now, Baby Blue" e "It's Alright, Ma (I'm Only Bleeding)" serían aclamadas como duas das composicións máis importantes de Dylan.[61][62]

Durante o verán de 1965, como cabeza de cartel do Newport Folk Festival, Dylan interpretou o seu primeiro set eléctrico desde os seus tempos na escola xunto a un grupo, integrado no seu maior parte por compoñentes de Paul Butterfield Blues Band e formado por Mike Bloomfield (guitarra), Sam Lay (batería), Jerome Arnold (baixo), Al Kooper (órgano) e Barry Goldberg (piano).[63] Dylan aparecera previamente no Newport Folk Festival en 1963 e 1964, pero nesta ocasión topouse cunha mestura de vítores e apupos, e tras interpretar catro cancións abandonou o escenario. As diferentes interpretacións dos feitos suxiren que os apupos procedían do sector purista da música folk, que non recibiu ben a entrada de Dylan cunha guitarra eléctrica. Unha interpretación alternativa alude á mala calidade do son e ao curto set de cancións como motivo dos apupos.[64]

O concerto de Dylan en Newport provocou indignación nalgúns sectores da música folk.[65] Respecto diso, Ewan MacColl escribiu na revista Sing Out!: "As nosas cancións tradicionais e baladas son creacións de artistas cun extraordinario talento que traballaba dentro das tradicións formuladas durante moito tempo. Pero que pasa con Bobby Dylan?, un mozo de talento mediocre. Só un público non crítico, alimentado pola aguada música pop, podía caer de semellante forma".[66] O 29 de xullo, catro días logo do seu controvertida actuación en Newport, Dylan volveu ao estudo de grabación en Nova York para gravar "Positively 4th Street". A letra da canción mestúrase con imaxes vengativas en versos como "You got a lotta nerve/ To say you are my friend/ When I was down/ You just stood there grinning" (o cal pode traducirse ao galego como: "Tes moita cara/ para dicir que es o meu amigo./ Cando eu estaba deprimido / ti estabas por aí cachondeándote")[67] e é ampliamente interpretada como un pulso aos seus antigos amigos da comunidade folk da West 4th Street.[68]

1965-1966: Highway 61 Revisited e Blonde on Blonde[editar | editar a fonte]

En xullo de 1965, Dylan publicou o sinxelo "Like a Rolling Stone", que alcanzou o posto 2 nos Estados Unidos e o 4 no Reino Unido. Cunha duración superior aos seis minutos, a canción foi ampliamente encomiada por modificar as actitudes previas acerca do que un sinxelo pop é capaz de transmitir. Bruce Springsteen comentou acerca da primeira vez que escoitou a canción: "Ese golpe de caixa ao principio da canción soaba coma se alguén abrise dunha patada a porta da túa mente".[69] En 2004, a revista musical Rolling Stone situou a "Like a Rolling Stone" como a mellor canción de todos os tempos.[70] O seu son característico, cun riff de órgano e unha banda completa, tamén caracterizou ao seguinte traballo de estudo, Highway 61 Revisited, titulado como homenaxe á estrada que trasladou a Dylan desde Minnesota ata o fervedoiro musical de Nova Orleans.[71] As cancións do álbum seguían o mesmo ronsel do sinxelo, con letanías surrealistas favorecidas pola guitarra blues de Mike Bloomfield, pola sección rítmica e polo son característico do órgano de Al Kooper. A única excepción ofrécea "Desolation Row", última canción do álbum, cunha visión apocalíptica na que Dylan trata de transmitir referencias surreales a numerosas figuras da cultura occidental durante os seus once minutos e medio de duración. Andy Gill escribiu: "«Desolation Row» é un poema épico de once minutos de entropía que toma a forma dun desfile felliniano de imaxes grotescas e extravagantes, no que aparece un enorme elenco de personaxes icónicos, algúns deles históricos (Einstein, Nerón), algúns bíblicos (Noé, Caín e Abel), algúns ficticios (Ofelia, Romeo, Cenicienta), algúns literarios (T. S. Eliot e Ezra Pound) e outros que non encaixan en ningunha das categorías anteriores, en particular o Dr. Filth ["Dr. Sucidade"] e a súa dubidosa enfermeira".[72]

Como promoción do álbum, Dylan tiña previsto realizar dous concertos en Estados Unidos e intentou conformar unha banda. Mike Bloomfield non estaba disposto a abandonar Butterfield Band, polo que Dylan escolleu a Al Kooper e a Harvey Brooks dos músicos de sesión que traballaron en Highway 61 Revisited e a músicos de directo como Robbie Robertson e Levon Helm, coñecidos polo seu traballo como banda de apoio de Ronnie Hawkins en The Hawks.[73] O 28 de agosto, un público aínda molesto co son eléctrico de Dylan interrompeu ao grupo en Forest Hills. A recepción da banda o 2 de setembro no Hollywood Bowl dos Ánxeles foi máis favorable.[74]

Mentres Dylan e The Hawks atopábanse con públicos cada vez máis receptivos durante a xira, os seus esforzos no estudio non foron do todo positivos. En febreiro de 1966, o productor Bob Johnston persuadiu a Dylan para gravar en Nashville, Tennessee, buscándolle unha base de músicos de sesión cos que gravar. Por insistencia de Dylan, Robertson e Kooper acudiron a Nashville para participar nas sesións.[75] Ditas sesións deron como resultado o dobre álbum Blonde on Blonde, que incluía o que posteriormente o propio Dylan definiu como "ese son delgado e de mercurio salvaxe".[76] Al Kooper describiu o álbum dicindo que "toma dúas culturas e faias colisionar producindo unha enorme explosión": o mundo musical de Nashville e o mundo do "hipster quintaesencial neoyorquino", Bob Dylan.[77]

O 22 de novembro de 1965, Dylan contraeu matrimonio en segredo coa modelo de 25 anos Sara Lownds.[22][78] Varios dos amigos de Dylan, incluíndo Ramblin' Jack Elliott, comentaron que, ata minutos logo da voda, Dylan negou que estaba casado.[78] A xornalista Nora Ephron foi a primeira en facer pública a noticia en febreiro de 1966 nun artigo de New York Post co titular: "¡Silencio! Dylan está casado".[79]

Dylan emprendeu unha xira mundial por Australia e Europa durante a primavera de 1966. Cada concerto dividíase en dúas partes. Na primeira, Dylan interpretaba en solitario material da súa primeira etapa, acompañado de guitarra e armónica. Na segunda metade, secundado por The Hawks, interpretaba música eléctrica. O contraste provocou a ira de moitos seguidores, que mostraban o seu enfado mediante aplausos lentos e desacompasados.[80] A xira culminou cunha famosa confrontación entre Dylan e o público do Manchester Free Trade Hall en Inglaterra.[81] Ao final do concerto, un seguidor, enoxado co son eléctrico de Dylan, gritou: "¡Xudas!", ao que Dylan respondeu: "Non che creo. Es un mentiroso", antes de volverse á banda e ordenar fóra de micrófono: "¡tocádeo alto, foder!", e entón se zambulliron con gusto na última canción da noite, "Like a Rolling Stone".[82]

1967-1972: accidente de moto e reclusión[editar | editar a fonte]

Tras a xira europea, Dylan volveu a Nova York, aínda que as presións sobre el seguían aumentando. A cadea de televisión ABC pagara un adianto por un guion para un programa de televisión que Dylan debía escribir.[83] Por outra banda, a editora Macmillan seguía demandando un manuscrito final para a novela Tarantula, ao mesmo tempo que o seu representante, Albert Grossman, organizara unha nova xira de concertos para o verán e o outono.

O 29 de xullo de 1966, os freos da súa motocicleta Triumph 500 bloqueáronse nunha estrada próxima ao seu fogar de Woodstock, Nova York, arroxándoo a terra. Aínda que o alcance das súas feridas nunca foi revelado, Dylan dixo que se fracturou varias vértebras cervicais.[84] O misterio aínda rolda as circunstancias do accidente[85] en tanto que non se chamou a ningunha ambulancia e Dylan non foi hospitalizado. En relación á relevancia do seu accidente, Dylan expresou certa amargura na forma en que fora tratado: "Cando tiven ese accidente de moto... esperteime e capturei os meus sentidos, e deime conta de que estaba traballando para todas esas sanguinarias. E non quería facer iso. Ademais, tiña unha familia e quería ver aos meus fillos".[86] A biografía de Howard Sounes, Down The Highway, conclúe que o accidente ofreceu a Dylan a necesidade de escapar das presións que construíra en torno a si mesmo. A raíz do seu accidente, Dylan retirouse da opinión pública, e coa excepción dalgunhas aparicións, non volveu saír de xira ata oito anos despois.[85]

Unha vez que Dylan estivo o suficientemente recuperado para renovar o seu traballo, comezou a editar material gravado durante a súa xira de 1966 para Eat the Document, unha secuela de Don't Look Back. Un primeiro segmento foi mostrado á cadea ABC e rexeitado pola súa presumible incomprensibilidade para un público xeral.[87] En 1967, comezou a gravar música con The Hawks no seu fogar e no sótano do fogar que The Hawks alugaran en Woodstock, chamado "Big Pink" pola cor da súa fachada.[88] As cancións, inicialmente compiladas como demos para que as gravasen outros artistas, serviron como sinxelos de éxito para Julie Driscoll ("This Wheel's on Fire"), The Byrds ("You Ain't Goin' Nowhere", "Nothing Was Delivered") e Manfred Mann ("Quinn the Eskimo (The Mighty Quinn)"). En 1975, Columbia recompilou unha selección das cancións para publicalas en The Basement Tapes. Con todo, durante o curso dos anos, un maior número das grabaciones entre Dylan e The Hawks foron publicadas en bootlegs, culminando nun compilatorio de cinco discos titulado The Genuine Basement Tapes con 107 cancións e tomas alternativas.[89] Durante os meses seguintes, The Hawks pasaron a chamarse The Band e gravaron o álbum Music from Big Pink facendo uso de varias cancións que nun primeiro momento rexistraran no seu sótano de Woodstock.[90] En outubro e novembro de 1967, Dylan volveu a Nashville, Tennessee.[91] De novo no estudo de gravación tras un parón de 19 meses, Dylan estivo acompañado exclusivamente por Charlie McCoy ao baixo,[92] Kenny Buttrey á batería[93] e Pete Drake na steel guitar.[94] O resultado foi John Wesley Harding, un álbum de cancións tranquilas e contemplativas baseadas nunha paisaxe que evocaba a cultura do Oeste americano e da Biblia. A escasa instrumentación e a súa estrutura, xunto con letras que tomaban seriamente a tradición xudeocristiana, marcaban un distanzamento non só respecto do propio traballo de Dylan, senón tamén fronte ao crecente fervor psicodélico na cultura musical de mediados da década de 1960.[95] John Wesley Harding inclúe "All Along the Watchtower", cuxa letra deriva do Libro de Isaías (21:5-9) e que posteriormente foi gravada por Jimi Hendrix, cuxa versión aplaudiría máis tarde o propio Dylan como a versión definitiva.[28]

A causa do falecemento de Woody Guthrie o 3 de outubro de 1967, Dylan fixo a súa primeira aparición pública logo de vinte meses no concerto memorial de homenaxe a Guthrie organizado no Carnegie Hall de Nova York o 20 de xaneiro de 1968.[96]

O seguinte traballo de estudo, Nashville Skyline, era virtualmente un álbum de música country comercial no que Dylan estaba apoiado por músicos de Nashville, Tennessee, e característico polo uso dunha voz máis suave e inapropiada en Dylan. O álbum inclúe un dúo con Johnny Cash en "Girl from the North Country" e o sinxelo "Lay Lady Lay", que fora composto originalmente para a banda sonora de Cowboy de medianoite, aínda que non se gravou a tempo para incluírse nela.[97] En maio de 1969, Dylan apareceu no primeiro episodio do programa de televisión de Johnny Cash, cantando a dúo "Girl from the North Country", "It Ain't Me, Babe" e "Living the Blues". A seguinte aparición pública de Dylan tivo lugar no Festival da Illa de Wight o 31 de agosto de 1969, tras rexeitar a súa participación no festival de Woodstock próximo ao seu fogar.[98]

A comezos da década de 1970, os críticos cargaron contra a produción de calidade diversa e impredicible de Dylan. En particular, o columnista da revista Rolling Stone Greil Marcus preguntouse: "Que é esta merda?" tras escoitar o álbum de 1970 Self Portrait.[99][100] En xeral, Self Portrait, un dobre álbum con poucas composicións orixinais, foi mal recibido pola crítica e polo público.[22] A finais de ano, Dylan publicou o álbum New Morning, que moitos consideraron como un retorno á boa forma. O mesmo ano, Dylan coescribió "I'd Have You Anytime" e "Nowhere to Go" xunto a George Harrison. Finalmente só "I'd Have You Anytime" foi incluída no triplo álbum de Harrison All Things Must Pass. Por outra banda, Dylan tamén participou xunto a Harrison no concerto benéfico The Concert for Bangladesh, atraendo unha especial cobertura informativa por mor das raras aparicións en público que Dylan ofrecía últimamente.[101]

Entre o 16 e o 19 de maio de 1971, Dylan acudiu aos pequenos Blue Rock Studios de Greenwich Village para gravar un sinxelo, "Watching the River Flow", e unha nova canción, "When I Paint My Masterpiece".[102] O 4 de novembro de 1971, Dylan gravou o sinxelo "George Jackson", considerado como un retorno á canción protesta ao facerse eco do asasinato do militante dos Panteras Negras George Jackson na prisión de San Quintín o verán anterior.[103]

En 1972, Dylan asinou con Sam Peckinpah a grabación da banda sonora da película Pat Garrett and Billy the Kid, así como a súa participación como secundario na película, interpretando a "Alias", un membro da pandilla de Billy con certa base histórica.[104] A pesar do fracaso da película en taquilla, a canción "Knockin' on Heaven's Door", incluída na banda sonora, demostrou a súa durabilidade como unha das cancións máis versionadas de Dylan.[105]

1973-1978: retorno a os escenarios[editar | editar a fonte]

Bob Dylan e The Band (de esquerda a dereita, Rick Danko, Robbie Robertson e Levon Helm) en Chicago, Illinois, durante a xira de promoción de Planet Waves en 1974.

Dylan comezou 1973 asinando un novo contrato co selo de David Geffen Asylum Records, ao finalizar o seu contrato con Columbia Records. No seu seguinte álbum de estudo, Planet Waves, usou a The Band como grupo de respaldo. O álbum inclúe dúas versións de "Forever Young", que se converteu nunha das súas cancións máis coñecida.[106] En 2003, Christopher Ricks relacionou o estribillo da canción co poema de John Keats "Ode on a Grecian Urn", que contén o verso: "For ever panting, and for ever young".[107] Tal e como un crítico a describio, Forever Young proxecta "algo hímnico e sincero que provén do pai que hai en Dylan".[108] O propio Dylan comentou sobre a canción: "Escribina pensando nun dos meus fillos e sen querer ser demasiado sentimental".[109]

Malia a súa marcha, Columbia Records publicou de forma simultánea Dylan, unha colección de descartes e versións doutros artistas que foi interpretada como unha resposta arisca do selo polo seu contrato coa compañía rival Asylum.[110] En xaneiro de 1974, Dylan e The Band embarcáronse nunha xira norteamericana de costa a costa. A demanda de entradas para os seus conciertos desbordou todas as previsións, con máis de doce millóns de peticións por correo. Un dobre álbum en directo da xira, Before the Flood, foi publicado posteriormente por Asylum Records. En maio de 1974, Dylan participou no concerto homenaxe a Salvador Allende organizado por Phil Ochs, e ao que tamén acudiron músicos como Pete Seeger e Arlo Guthrie (o fillo de Woody Guthrie). Dylan aceptara participar a última hora cando se enterou de que o concerto vendera tan poucas entradas que corría risco de cancelación. Unha vez que a súa presenza foi anunciada, vendéronse rápidamente todas as entradas[111] .

Tras a xira con The Band, Dylan e a súa muller declararon formalmente a súa ruptura. Posteriormente, Dylan encheu unha pequena libreta vermella con novas cancións sobre relacións de parella e rupturas, e rápidamente gravou o novo material para o álbum Blood on the Tracks en setembro de 1974[112]. Tras a súa gravación, porén, Dylan pospuxo a publicación do álbum e regravou a metade das cancións nos Sound 80 Studios de Minneapolis coa asistencia na producción do seu irmán David Zimmerman[113]. Durante este tempo, Dylan asinou un nuevo contrato con Columbia Records, que finalmente reeditaría os álbums de Asylum.

Publicado a comezos de 1975, Blood on the Tracks recibiu criticas mornas. No británico NME, o crítico Nick Kent dixo que "os acompañamentos son tan cutres que soan a meros ensaios no local".[114] En Rolling Stone, Jon Landau escribiu no súa critica que "o disco realizouse coa típica baixa calidade".[115] Aínda así, cos anos a crítica sinalou a Blood on the Tracks como un dos maiores logros musicais de Dylan, situándoo á altura da triloxía de álbums de mediados da década de 1960. En Salon.com, Bill Wyman escribiu: "Blood on the Tracks é o seu único álbum impecable e o mellor producido; as cancións, cada unha delas, están construídas de forma disciplinada. É o seu álbum máis amable e máis consternado, e parece lograr un sublime equilibrio entre os excesos dos álbums plagados de verborrea de mediados da década de 1960 e as composicións intencionadamente sinxelas dos anos posteriores ao seu accidente".[116]

Bob Dylan con Allen Ginsberg durante a xira Rolling Thunder Revue en 1975.

Durante o verán, Dylan escribíu a súa primera canción protesta exitosa despois de doce anos, a favor da loita pola liberación do boxeador Rubin Carter, quen fora encarcelado acusado de triple homicidio en Paterson, Nova Jersey. Tras visitar a Carter en prisión, Dylan escribíu "Hurricane", presentando a causa pola inocencia de Carter. A pesares dos seus 8:32 minutos de duración, a canción foi extraída do álbum Desire como sinxelo, alcanzou o puesto 33 na lista Billboard Hot 100 e foi interpretada en todos os concertos da seguinte xira de Dylan, bautizada como Rolling Thunder Revue.[117] A xira ofrecía unha variada noite de entretemento con moitos intérpretes da escena do folk de Greenwich Village como T-Bone Burnett, Ramblin' Jack Elliott, David Mansfield, Roger McGuinn, Mick Ronson, Joan Baez e a violinista Scarlet Rivera.[118] Allen Ginsberg acompañou ao elenco de artistas e apareceu en escenas da película que Dylan gravaba simultáneamente. Sam Shepard foi inicialmente contratado para escribir o guion da película, pero terminou acompañando a xira como un cronista informal.[119]

Entre finais de 1975 e comezos de 1976, a xira serviu como promoción do álbum Desire, que incluía varias das súas novas cancións cun estilo narrativo próximo ás crónicas de viaxes e coa influencia do seu novo colaborador Jacques Levy.[120][121] A mediados da xira, a Rolling Thunder Revue foi documentada para un especial televisivo baixo o título de Hard Rain, que coincidiu coa publicación do álbum en directo Hard Rain. A primeira parte da xira, xeralmente mellor recibida pola crítica, non atopou unha publicación oficial ata a edición en 2002 de Live 1975'.[122]

Bob Dylan no concerto de despedida de The Band a finais de 1976, filmado por Martin Scorsese.

A xira de outono de 1975 coa Rolling Thunder Revue tamén serviu de trasfondo para a longametraxe de catro horas Renaldo and Clara, unha narración improvisada e estensa mesturada con metraxe de concertos e reminiscencias. Estreada en 1978, a película recibiu en xeral malas reseñas, ás veces mordaces, e estivo pouco tempo nos cines.[123][124] A finais de ano, Dylan permitíu a edición do filme para resumila en dúas horas dominadas por interpretacións ao vivo.[125]

En novembro de 1976, Dylan apareceu no concerto de despedida de The Band, xunto a outros invitados como Joni Mitchell, Muddy Waters, Van Morrison e Neil Young, organizado en San Francisco, California. A crónica do concerto, gravada por Martin Scorsese e titulada The Last Waltz (O último vals), e na que se incluía aproximadamente a metade da actuación de Dylan, estreouse en 1978 e foi encomiada pola crítica como un momento épico na historia do rock.[126] En 1976, Dylan tamén compuxo a canción "Sign Language" con Eric Clapton e participou na súa álbum No Reason to Cry.[127] No mesmo ano, Dylan gravou unha versión de "Buckets of Rain" con Bette Midler para a súa álbum Songs for the New Depression.[128]

O álbum de 1978 Street Legal, gravado cunha ampla banda de pop-rock e apoiado por un coro feminino, supón un dos seus álbums máis complexos e cohesivos desde o punto de vista lírico.[129] Con todo, Street Legal recibiu criticas ambiguas en base, principalmente, ao seu pobre son, debido ás prácticas de grabación que Dylan facía no estudo.[130] A ampla instrumentación utilizada non foi debidamente mesturada ata case un cuarto de século despois, cando o álbum foi remasterizado.

1978-1981: evolución relixiosa[editar | editar a fonte]

Dylan nun concerto en Toronto (1980)

A finais da década de 1970, Dylan renace espiritualmente: convértese ao cristianismo,[131][132][133] e publica dous álbums de música gospel cristiá. Slow Train Coming inclúe o acompañamento á guitarra de Mark Knopfler e a produción do veterano productor de R&B Jerry Wexler. Wexler recalcou que cando Dylan intentaba evanelizarlo durante a grabación, el contestaba: "Bob, estás tratando cun xudeu ateo de sesenta e dous anos. Imos facer un álbum".[134] Slow Train Coming ganó el premio Grammy a la mejor voz masculina por la canción "Gotta Serve Somebody". O segundo álbum evanxélico, Saved, publicado en 1980, recibiu criticas mornas, aínda que Kurt Loder declarou na revista Rolling Stone que o álbum era moi superior desde o punto de vista musical o seu predecesor.[135]

Durante as xiras levadas a cabo entre outono de 1979 e primavera de 1980, Dylan deixou de interpretar as súas cancións máis coñecidas, seculares, e comezou a realizar no escenario declaracións sobre a súa fe, como a seguinte:

"Anos atrás dicían que era un profeta. Eu contestaba: "Non, non son un profeta", pero insistían: "si, o es, es un profeta". E eu respondía: "Non, non o son". E continuaban: "Seguro que es un profeta". Convencíanme de que era un profeta. Agora veño e dígovos que Xesús é a resposta. E agora din: "Bob Dylan non é un profeta". Simplemente non poden aceptalo"[136]

O feito de que Dylan abrazase o cristianismo produciu o rexeitamento de varios dos seus seguidores e de compañeiros de profesión.[137] Pouco antes do seu asasinato, John Lennon gravou "Serve Yourself" como resposta á canción "Gotta Serve Somebody".[138] En 1981, cando a fe de Dylan era máis que coñecida, Stephen Holden escribiu en New York Times que "nin a idade (agora ten 40) nin a súa máis que publicitada conversión ao cristianismo alterou o seu esencial temperamento iconoclasta".[139]

1981-1989: traballos menores[editar | editar a fonte]

Bob Dylan en Barcelona o 28 de xuño de 1984.

No outono de 1980, Dylan volveu saír de xira nunha serie de concertos etiquetados como "unha retrospectiva musical" ao reinsertar varias das súas vellas composicións no repertorio. Shot of Love, gravado a seguinte primavera, conta coa participación de Ron Wood e Ringo Starr no tema "Heart of Mine" e inclúe as primeiras composicións seculares de Dylan logo de máis de dous anos, mesturadas con outras cancións de marcada índole cristiá. A evocativa peza "Every Grain of Sand" recordaba, segundo certos críticos, aos poemas de William Blake.[140]

Durante a década dos 80, a recepción crítica dos traballos de Dylan variaron desde o bo recibimento de Infidels en 1983 ao criticado Down in the Groove en 1988. Xornalistas como Michael Gray criticaron os seus traballos da década por mostrar unha falta de coidado no estudo e por non saber elixir as mellores cancións para publicar.[141] Respecto diso, as sesións de grabación de Infidels, que contaron coa participación e produción de Mark Knopfler, deron lugar a varias cancións notables que Dylan deixou fóra do álbum. Exemplo de devanditos descartes foron «Blind Willie McTell», un tributo o músico de blues Blind Willie McTell e unha evocación da historia afroamericana, «Foot of Pride» e «Lord Protect My Child», posteriormente recopilados en The Bootleg Series Volumes 1–3 (Rare & Unreleased) 1961–1991.[142] En calquera caso, e malia publicar traballos con boa recepción crítica, a carreira musical de Dylan declinou progresivamente no plano comercial debido ao auxe de novos xéneros musicais e ao crecente desinterese polos músicos da súa xeración.

Entre xullo de 1984 e marzo de 1985, Dylan gravou Empire Burlesque coa axuda de Arthur Baker como enxeñeiro de son, que traballara previamente con Bruce Springsteen e Cyndi Lauper.[143] Baker comentou que sentía que fora contratado para facer o son de Dylan «un pouco máis contemporáneo».[143] Dylan tamén aportou a súa voz en «We Are the World», un sinxelo benéfico de USA for Africa. Ademais, o 13 de xullo de 1985 apareceu no concerto Live Aid organizado no JFK Stadium de Filadelfia. Apoiado por Keith Richards e Ron Wood, Dylan tocou unha versión de «Ballad of Hollis Brown», unha balada sobre a pobreza rural, e logo dirixiuse ao público para dicir: «Espero que unha parte do diñeiro... quizais poida simplemente tomar un pouco del, quizais... un ou dous millóns, quizais... e usalos para pagar as hipotecas dalgunhas das granxas e (dos agricultores que estan aquí) que deben aos bancos».[144] Os seus comentarios foron criticados como inapropiados, pero tamén inspiraron a Willie Nelson a fundar Farm Aid, unha organización sen ánimo de lucro que recauda mediante concertos anuais fondos para granxeiros estadounidenses.[145]

En conmemoración dos seus vinte e cinco anos de actividade musical, Columbia publicou Biograph, un triplo álbum con descartes e tomas alternativas de cancións inéditas entremesturadas cos grandes éxitos do músico. En abril de 1986, fixo unha breve incursión no mundo da música rap cando engadiu a voz ao primeiro verso de «Street Rock», unha canción incluída no álbum de Kurtis Blow Kingdom Blow.[146] O seu seguinte traballo de estudo, Knocked Out Loaded, foi publicado en xullo do mesmo ano e incluíu tres versións doutros artistas -de Junior Parker, Kris Kristofferson e o himno tradicional gospel «Precious Memories»- así como tres colaboracións con outros compositores -Tom Petty, Sam Shepard e Carole Bayer Sager- e dúas únicas composicións de Dylan. O álbum, o primeiro desde Freewheelin' en non entrar no top 50 do seu país natal,[147] obtivo malas críticas da prensa musical: Rolling Stone cualificouno como unha aventura deprimente»,[148] mentres que Stephen Thomas Erlewine comentou que «o disco segue demasiados rodeos para ser consistentemente convincente, e algúns destes desvíos vai por camiños que son indiscutiblemente mortos. En 1986, tantos discos irregulares non eran do todo inesperados por Dylan, pero iso non os fixo menos frustrantes».[149]

Entre 1986 e 1987, Dylan saíu de xira con Tom Petty and the Heartbreakers e compartiu a voz con Petty en varias cancións cada noite. Tamén compartiu escenario en 1987 con The Grateful Dead durante concertos gravados e recompilados no álbum Dylan The Dead. O álbum obtivo algunhas das peores críticas da carreira de Dylan: Allmusic definiuno abertamente como «posiblemente o peor álbum, de Dylan, sexa o de Grateful Dead».[150] Logo de compartir escenario con diversos grupos, Dylan iniciou en xuño de 1988 unha nova xira cunha banda de acompañamento liderada polo guitarrista G.E.Smith. Durante os seguintes vinte e cinco anos, Dylan continuou saíndo de xira, co respaldo dunha pequena banda en constante evolución, feito que pasou a chamarse como Never Ending Tour.[151]

En 1987, participou no longametraxe de Richard Marquand Corazóns de lume, no que interpreta o papel de Billy Parker, unha estrela do rock convertida en granxeiro cuxa amante adolescente -Fiona- abandónao por unha obsoleta sensación do synth-pop inglés -interpretada por Rupert Everett-.[152] Dylan tamén contribuíu á banda sonora da película con «Night After Night», «I Had a Dream About You, Baby» e unha versión do tema de John Hiatt «The Usual». Con todo, Corazóns de lume foi un fracaso comercial e de crítica.[153]

Bob Dylan en Galicia[editar | editar a fonte]

Bob Dylan estivo catro veces tocando en Galicia. A súa primeira vez foi no estadio de Riazor da Coruña no ano 1993, dentro do macrofestival "Xacobeo concierto de los mil años". A segunda vez foi en Santiago, no Multiusos do Sar, no ano 2004 volveu novamente a Santiago para tocar no Monte do Gozo e finalmente, tocou en xuño de 2008 no Instituto Feiral de Vigo.

Discografía[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Discografía de Bob Dylan.

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Fundación Premios Príncipe de Asturias. Bob Dylan, Premio Príncipe de Asturias das Artes 2007. Consultado el 1 de abril de 2011.
  2. Williams, Paul (1991). Bob Dylan: Performing Artist The Early Years 1960–1973. Underwood-Miller. ISBN 0-88733-131-9
  3. BBC news (11 de abril de 2004). "Dylan 'reveals origin of anthem'". http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/music/3618291.stm. Consultado o 1 de abril de 2009.
  4. Entertainment Weekly. ""Love and Theft"". http://www.ew.com/ew/article/review/music/0,6115,173933~4~~lovetheft,00.html.
  5. The Village Voice. "Intelligence Data: Bob Dylan's Love & Theft". http://www.villagevoice.com/music/0139,tate,28446,22.html.
  6. Gates, David (6 de outubro de 1997). "Dylan Revisited". Newsweek. http://www.newsweek.com/1997/10/05/dylan-revisited.html. Consultado o 8 de xuño de 2010.
  7. Polar Music Prize (1 de maio de 2001). "Polar Music Prize, 2000". http://www.polarmusicprize.com/newSite/2000.shtml.
  8. "100 Greatest Artists of all Time" (en inglés). http://www.rollingstone.com/music/lists/100-greatest-artists-of-all-time-19691231/bob-dylan-19691231. Consultado o 26 de xaneiro de 2011.
  9. Rolling Stone. "Bob Dylan". http://www.rollingstone.com/news/story/5940049/2_bob_dylan.
  10. "Dylan Premio Príncipe de Asturias das Artes 2007". 13 de xuño de 2007. http://www.fpa.es/es/premios-principe-de-asturias/premiados/2007-bob-dylan.html?idCategoria=1. Consultado o 30 de xuño de 2009.
  11. Expecting Rain (1 de outubro de 1996). "Dylan Formally Launched as Candidate for Nobel Prize". http://www.expectingrain.com/dok/art/nobel/nobelpress.html. Consultado o 17 de outubro de 2007.
  12. Journal of Oral Tradition (7 de marzo de 2002). "Dylan and the Nobel by Gordon Ball". http://journal.oraltradition.org/files/articles/22i/Ball.pdf. Consultado o 22 de xullo de 2007.
  13. CBS News (06-10-2004). "Dylan's Words Strike Nobel Debate". http://www.cbsnews.com/stories/2004/10/06/entertainment/main647862.shtml. Consultado o 07-09-2008.
  14. Borchert, Thomas (21-09-2009). "Clamour grows for Dylan to be awarded Nobel prize". http://www.monstersandcritics.com/people/features/article_1502239.php/Clamour-grows-for-singer-Bob-Dylan-to-be-awarded-Nobel-Feature. Consultado o 21-09-2009.
  15. Sounes, Down The Highway: The Life Of Bob Dylan (en inglés), p. 14 ISBN 0-8021-1686-8
  16. Chabad.org News (24 de setembro de 2007). "Singer/Songwriter Bob Dylan Joins Yom Kippur Services in Atlanta". http://www.chabad.org/news/article_cdo/aid/573406/jewish/SingerSongwriter-Bob-Dylan-Joins-Yom-Kippur-Services-in-Atlanta.htm. Consultado o 20-08-2012.
  17. "Bob Dylan". http://www.infoplease.com/biography/var/bobdylan.html. Consultado o 20-08-2012.
  18. 18,0 18,1 Sounes, Down The Highway: The Life Of Bob Dylan, pp. 12-13. ISBN 0-8021-1686-8
  19. Dylan, Chronicles, Volume One (en inglés), pp. 92-93. ISBN 0-7432-2815-4
  20. Shelton, No Direction Home (en inglés), pp. 25-33. ISBN 0-306-81287-8
  21. Shelton, No Direction Home, pp. 38-39. ISBN 0-306-81287-8
  22. 22,0 22,1 22,2 22,3 22,4 Rolling Stone. "Bob Dylan: Biography". http://www.rollingstone.com/artists/bobdylan/biography. Consultado o 1 de abril de 2009.
  23. Sounes, Down The Highway: The Life Of Bob Dylan, pp. 29-37. ISBN 0-8021-1686-8
  24. 24,0 24,1 Shelton, No Direction Home, pp. 39-43. ISBN 0-306-81287-8
  25. Expecting Rain (11 de agosto de 1999). "Early alias for Robert Zimmerman". http://expectingrain.com/dok/who/g/gunnnelston.html. Consultado o 7-09-2012.
  26. Sounes, Down The Highway: The Life Of Bob Dylan, pp. 41-42. ISBN 0-8021-1686-8
  27. Heylin, Bob Dylan: Behind the Shades Revisited (en inglés), pp. 26-27. ISBN 0-06-052569-X
  28. 28,0 28,1 Texto de Cameron Crowe en el álbum de 1985 Biograph.
  29. Shelton, No Direction Home, pp. 65-82. ISBN 0-306-81287-8
  30. Dylan, Chronicles, Vol. 1, 78-79. ISBN 0-7432-2815-4
  31. Dylan, Chronicles, Volume One, p. 98. ISBN 0-7432-2815-4
  32. Robert Shelton (21 de setembro de 1961). "Bob Dylan: A Distinctive Stylist". http://www.bobdylanroots.com/shelton.html. Consultado o 11 de setembro de 2008.
  33. Richie Unterberger (8 de outubro de 2003). "Carolyn Hester Biography". http://www.allmusic.com/artist/p2005. Consultado o 1 de abril de 2009.
  34. 34,0 34,1 Scaduto, Bob Dylan (en inglés), p. 110. ISBN 1-900924-23-4
  35. Shelton, No Direction Home, pp. 157-158. ISBN 0-306-81287-8
  36. Gray, The Bob Dylan Encyclopedia (en inglés), pp. 283-284. ISBN 0-8264-6933-7
  37. Shelton, No Direction Home, p. 150. ISBN 0-306-81287-8
  38. Heylin, Bob Dylan: Behind the Shades Revisited, pp. 115-116. ISBN 0-06-052569-X
  39. Shelton, No Direction Home, pp. 138-142. ISBN 0-306-81287-8
  40. Shelton, No Direction Home, p. 156. ISBN 0-306-81287-8
  41. O libreto escrito por John Bauldie do álbum The Bootleg Series Volumes 1-3 (Rare & Unreleased) 1961-1991 (1991) di: "Dylan recoñeceu a débeda en 1978 ao xornalista Marc Rowland: 'Blowin' In The Wind' foi sempre unha canción espiritual. Tomeina dunha canción chamada 'No More Auction Block', que é espiritual e 'Blowin' In The Wind' segue ese mesmo sentimento." pp. 6-8.
  42. Heylin, Bob Dylan: Behind the Shades Revisited, pp. 101-103. ISBN 0-06-052569-X
  43. Ricks, Dylan's Visions of Sin (en inglés), pp. 329-344. ISBN 0-670-80133-X
  44. Scaduto, Bob Dylan, p. 35. ISBN 1-900924-23-4
  45. Revista Mojo (dicembro de 1993).
  46. Joyce Carol Oates (24 de maio de 2001). "Dylan at 60". http://www.usfca.edu/~southerr/ondylan.html. Consultado o 1 de abril de 2009.
  47. Joan Baez entry, Gray, The Bob Dylan Encyclopedia, pp. 28-31. ISBN 0-8264-6933-7
  48. Heylin, Bob Dylan: Behind the Shades Revisited, pp. 114-115. ISBN 0-06-052569-X
  49. Heylin, Bob Dylan: A Life In Stolen Moments, p. 49. ISBN 0-7119-5669-3
  50. Gill, My Back Pages (en inglés), pp. 37-41. ISBN 1-85868-599-0
  51. Ricks, Dylan's Visions of Sin, pp. 221-233. ISBN 0-670-80133-X
  52. 52,0 52,1 Shelton, No Direction Home, pp. 200-205. ISBN 0-306-81287-8
  53. Shelton, No Direction Home, p. 222. ISBN 0-306-81287-8
  54. University of Illinois at Urbana Champaign (8 de outubro de 2004). "Online Interviews With Allen Ginsberg". http://www.english.uiuc.edu/maps/poets/g_l/ginsberg/interviews.htm. Consultado o 1 de abril de 2009.
  55. Shelton, No Direction Home, pp. 219-222. ISBN 0-306-81287-8
  56. Shelton, No Direction Home, pp. 267-271; pp. 288-291. ISBN 0-306-81287-8
  57. Heylin, Bob Dylan: Behind the Shades Revisited, pp. 178-181. ISBN 0-06-052569-X
  58. Heylin, Bob Dylan: Behind the Shades Revisited, pp. 181-182. ISBN 0-06-052569-X
  59. Gill, My Back Pages, pp. 68-69. ISBN 1-85868-599-0
  60. Marqusee, Wicked Messenger (en inglés), p. 144. ISBN 1-58322-686-9
  61. 61,0 61,1 Sounes, Down The Highway: The Life Of Bob Dylan, pp. 168-169. ISBN 0-8021-1686-8
  62. Shelton, 2003, No Direction Home, pp. 276-277. ISBN 0-306-81287-8
  63. Heylin, Bob Dylan: Behind the Shades Revisited, pp. 208-216. ISBN 0-06-052569-X
  64. Mollo (25 de outubro de 2007). "Exclusive: Dylan at Newport-Who Booed?". http://www.mojo4music.com/blog/2007/10/exclusive_dylan_at_newport_who.html. Consultado o 1 de abril de 2009.
  65. Shelton, No Direction Home, pp. 305-314. ISBN 0-306-81287-8
  66. Shelton, No Direction Home, p. 313. ISBN 0-306-81287-8
  67. bobdylan.com. "Positively 4th Street". http://www.bobdylan.com/#/songs/positively-4th-street. Consultado o 30 de septiembre de 2008.
  68. Sounes, Down The Highway: The Life Of Bob Dylan, p. 186. ISBN 0-8021-1686-8
  69. Bauldie, Wanted Man (en inglés), p. 191. ISBN 0-14-015361-6
  70. Rolling Stone. "Like a Rolling Stone".
  71. Gill, 1999, My Back Pages, pp. 87-88. ISBN 1-85868-599-0
  72. Gill, My Back Pages, p. 89. ISBN 1-85868-599-0
  73. The New York Times (1 de noviembre de 1987). "Recordings; Robbie Robertson Waltzes Back Into Rock". http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=9B0DE2DA103DF932A35752C1A961948260. Consultado o 22/01/2013.
  74. Sounes, Down The Highway: The Life Of Bob Dylan, pp. 189-90. ISBN 0-8021-1686-8
  75. Heylin, Bob Dylan: Behind the Shades Revisited, pp. 238-243. ISBN 0-06-052569-X
  76. Ron Rosenbaum (28 de febreiro de 1978). "Playboy interview with Bob Dylan, March 1978". http://www.interferenza.com/bcs/interw/play78.htm. Consultado o 27/01/2013.
  77. Gill, My Back Pages, p. 95. ISBN 1-85868-599-0. Chamábase nos anos 1960 hipster a unha persoa que está ao corrente das últimas tendencias en música, moda, etc.
  78. 78,0 78,1 Sounes, Down The Highway: The Life Of Bob Dylan, p. 193. ISBN 0-8021-1686-8
  79. Shelton, No Direction Home, p. 325. ISBN 0-306-81287-8
  80. Heylin, Bob Dylan: Behind the Shades Revisited, pp. 244-261. ISBN 0-06-052569-X
  81. Rolling Stone (6 de outubro de 1988). "Bob Dylan: Live 1966". http://www.rollingstone.com/artists/bobdylan/albums/album/310484/review/6210173/live_1966_the_royal_albert_hall_concert. Consultado o 4 de outubro de 2008.
  82. O diálogo de Dylan co público de Manchester foi incluído no documental de Martin Scorsese No Direction Home.
  83. Sounes, Down The Highway: The Life Of Bob Dylan, p. 215. ISBN 0-8021-1686-8
  84. Sounes, Down The Highway: The Life Of Bob Dylan, pp. 217-219. ISBN 0-8021-1686-8
  85. 85,0 85,1 American Heritage (29 de xullo de 2008). "The Bob Dylan Motorcycle-Crash Mystery". http://www.americanheritage.com/email/articles/web/20060729-bob-dylan-motorcycle-woodstock-methamphetamine-robert-shelton-howard-sounes-ed-thaler.shtml. Consultado o 7 de setembro de 2008.
  86. Cott, Dylan on Dylan: The Essential Interviews (en inglés), p. 300. ISBN 0-340-92312-1
  87. Sounes, Down The Highway: The Life Of Bob Dylan, p. 216. ISBN 0-8021-1686-8
  88. Sounes, Down The Highway: The Life Of Bob Dylan, p. 222-225. ISBN 0-8021-1686-8
  89. Marcus, The Old, Weird America (en inglés), pp. 236-265. ISBN 0-312-42043-9
  90. Helm, Levon and Davis, This Wheel's on Fire (en inglés), p. 164; p. 174. ISBN 1-55652-405-6
  91. Bjorner's Still On the Road. "Bob Dylan's 1967 recording sessions". http://www.bjorner.com/DSN01620%201967.htm#DSN01640. Consultado o 23/03/2013.
  92. www.charliemccoy.com. "Charlie McCoy's Bio". http://www.charliemccoy.com/biographie.php. Consultado o 23/03/2013.
  93. The Independent (23 de setembro de 2004). "Kenny Buttrey :'Transcendental' drummer for artists from Elvis Presley to Bob Dylan and Neil Young". http://www.independent.co.uk/news/obituaries/kenny-buttrey-550523.html. Consultado o 23/03/2013.
  94. Country Music Television. "Pete Drake: Biography". http://www.cmt.com/artists/az/drake_pete/bio.jhtml. Consultado o 23/03/2013.
  95. Heylin, Bob Dylan: Behind the Shades Revisited, pp. 282-288. ISBN 0-06-052569-X
  96. Shelton, No Direction Home, pp. 395-399. ISBN 0-306-81287-8
  97. Gill, My Back Pages, p. 140. ISBN 1-85868-599-0
  98. Sounes, Down The Highway: The Life Of Bob Dylan, pp. 248-253. ISBN 0-8021-1686-8
  99. interferenza.com. "Bob Dylan's Invisible Republic Interview with Greil Marcus (Jam magazine)" (en inglés). http://www.interferenza.com/bcs/itgrailuk.htm. Consultado o 28/04/2013.
  100. Mojo (26 de novembro de 2007). "Bob Dylan-Disc of the Day: Self Portrait". http://www.mojo4music.com/blog/2007/11/bob_dylan.html.
  101. Heylin, Bob Dylan: Behind the Shades Revisited, pp. 328-331. ISBN 0-06-052569-X
  102. BBC. "Bob Dylan Timeline" (en inglés). http://www.bbc.co.uk/bbcfour/music/bobdylan/timeline/timeline_html.shtml. Consultado o 21/06/2013.
  103. Gray, The Bob Dylan Encyclopedia, ´pp. 342-343. ISBN 0-8264-6933-7
  104. Lee, Like a Bullet of Light: The Films of Bob Dylan (en inglés), pp. 66-67. ISBN 1-900924-06-4
  105. Bjorner.com (16 de abril de 2002). "Bob Dylan cover versions" (en inglés). http://www.bjorner.com/covers.htm. Consultado o 1/06/2013.
  106. Sounes, 2001, Down The Highway: The Life Of Bob Dylan, pp. 273-274. ISBN 0-8021-1686-8
  107. Ricks, Dylan's Visions of Sin, p. 453. ISBN 0-670-80133-X
  108. Heylin, Bob Dylan: Behind the Shades Revisited, p. 354. ISBN 0-06-052569-X
  109. Biograph, 1985, CBS Records.
  110. Heylin, Bob Dylan: Behind the Shades Revisited, p. 358. ISBN 0-06-052569-X
  111. Schumacher, Michael (1996). There But for Fortune: The Life of Phil Ochs. Nova York: Hyperion. pp. 287-297. ISBN 0-7868-6084-7.
  112. Heylin. Bob Dylan: Behind the Shades Revisited. pp. 368-383. ISBN 0-06-052569-X.
  113. Heylin. Bob Dylan: Behind the Shades Revisited. pp. 369-387. ISBN 0-06-052569-X.
  114. Heylin, Bob Dylan: Behind the Shades Revisited, p. 383. ISBN 0-06-052569-X
  115. Rolling Stone (13 de marzo de 1975). "Blood On the Tracks review". http://web.archive.org/web/http://www.rollingstone.com/artists/bobdylan/albums/album/284048/review/6211560/blood_on_the_tracks. Consultado o 10/10/2013.
  116. Salon.com (5 de maio de 2001). "Bob Dylan". http://archive.salon.com/people/bc/2001/05/22/dylan/index3.html. Consultado o 19/10/2013.
  117. Bjorner's Still on the Road (20 de agosto de 2006). "Log of every performance of "Hurricane"". http://www.bjorner.com/sixh.htm#_Toc481036436. Consultado o 19/10/2013.
  118. Gray, The Bob Dylan Encyclopedia, p. 579. ISBN 0-8264-6933-7
  119. Shepard, Rolling Thunder Logbook (en inglés), pp. 2-49. ISBN 0-306-81371-8
  120. Heylin, Bob Dylan: Behind the Shades Revisited, pp. 386-401. ISBN 0-06-052569-X
  121. Gray, The Bob Dylan Encyclopedia, p. 408. ISBN 0-8264-6933-7
  122. allmusic (12 de decembro de 2002). "Bob Dylan Live 1975-The Rolling Thunder Revue". http://www.allmusic.com/album/r618513. Consultado o 19/10/2013.
  123. The New York Times. "Renaldo and Clara Film by Bob Dylan". http://web.archive.org/web/20071011074451rn_1/pqasb.pqarchiver.com/nytimes/access/120958866.html?did=120958866&FMT=ABS&FMTS=AI&date=Jan+26,+1978&author=By+JANET+MASLIN&pub=New+York+Times++(1857-Current+file)&desc='Renaldo+and+Clara,'+Film+by+Bob+Dylan.
  124. Sounes, Down The Highway: The Life Of Bob Dylan, p. 313. ISBN 0-8021-1686-8
  125. Lee, Like a Bullet of Light: The Films of Bob Dylan, pp. 115-116. ISBN 1-900924-06-4
  126. Metacritic.com (8 de outubro de 2007). "Reviews of The Last Waltz". http://www.metacritic.com/video/titles/lastwaltz?q=the%20last%20waltz. Consultado o 12 de setembro de 2008.
  127. Star Tribune (22 de marzo de 1991). "50 fascinating facts for Bob Dylan's 50th birthday". http://www.startribune.com/templates/Print_This_Story?sid=11474676. Consultado o 28 de setembro de 2008.
  128. "Bette on the Boards - Songs for the New Depression (1976)". http://web.archive.org/web/http://www.betteontheboards.com/boards/album-03.htm.
  129. Gray, The Bob Dylan Encyclopedia, p. 643. ISBN 0-8264-6933-7
  130. Heylin, Bob Dylan: Behind the Shades Revisited, pp. 480-481. ISBN 0-06-052569-X
  131. Sounes, Down The Highway: The Life Of Bob Dylan, pp. 323-337. ISBN 0-8021-1686-8
  132. Heylin, Bob Dylan: Behind the Shades Revisited, pp. 490-526. ISBN 0-06-052569-X
  133. Karen Hughes (21 de maio de 1980). "Karen Hughes Interview, Dayton, Ohio, May 21, 1980". http://www.interferenza.com/bcs/interw/80-may21.htm. Consultado o 1 de abril de 2009.
  134. Heylin, Bob Dylan: Behind the Shades Revisited, pp. 501-503. ISBN 0-06-052569-X
  135. Rolling Stone (18 de setembro de 1980). "Bob Dylan's Saved". http://www.rollingstone.com/artists/bobdylan/albums/album/175580/review/5944002/saved. Consultado o 1 de setembro de 2009.
  136. Bjorner's Still On The Road (8 de xuñoo de 2001). "Omaha, Nebraska, January 25, 1981". http://www.bjorner.com/DSN05347%201980%20Second%20Gospel%20Tour.htm#DSN05410. Consultado o 1 de abril de 2009.
  137. Sounes, Down The Highway: The Life Of Bob Dylan, pp. 334-336. ISBN 0-8021-1686-8
  138. John Lennon Museum (20 de xullo de 2007). "First Exhibition of John Lennon's Lyrics "Serve Yourself"-Reply song to Bob Dylan". http://web.archive.org/web/http://www.taisei.co.jp/museum/news/news/050720_e.html. Consultado o 1 de abril de 2009.
  139. The New York Times (29 de octubre de 1981). Rock: Dylan, in Jersey, Revises Old Standbys.
  140. Gray, The Bob Dylan Encyclopedia, pp. 215-221. ISBN 0-8264-6933-7
  141. Gray 2000, p. 11–14.
  142. Sounes 2001, p. 354.
  143. 143,0 143,1 Sounes 2001, p. 362.
  144. Sounes 2001, p. 367.
  145. Sounes 2001, p. 365.
  146. Gray 2006, p. 63.
  147. Heylin 2000, p. 595.
  148. DeCurtis, Anthony (11 de setembro de 1986). "Knocked Out Loaded - Album Review". Rolling Stone. http://www.rollingstone.com/music/albumreviews/knocked-out-loaded-19860911. Consultado o 12/06/2014.
  149. Erlewine, Stephen Thomas. "Knocked Out Loaded". allmusic. http://www.allmusic.com/album/r6448. Consultado o 12/06/2014.
  150. Allmusic (27 de xullo de 1989). "Dylan & The Dead" (en inglés). http://www.allmusic.com/album/r54428. Consultado o 8 de xullo de 2014.
  151. Heylin 1996, p. 297.
  152. ounes 2001, p. 376.
  153. Heylin 2000, p. 599.