Mulleres nas Matemáticas

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Saltar ata a navegación Saltar á procura

Ao longo da historia centenares de mulleres tiveron que loitar para abrirse paso no campo das ciencias, unha contorna tradicionalmente masculina e vetada para elas. A contribución destas mulleres tivo un gran impacto no desenvolvemento das matemáticas.[1] Historicamente relegadas da educación, da política, da participación social… da cidadanía, a sociedade impuxo ás mulleres o exercicio duns roles moi definidos, relacionados normalmente có coidado, a educación de fillos e fillas, a alimentación, a familia… é dicir, as tarefas do ámbito privado, doméstico. Un ámbito importante -sen o que non existiría todo o demais- pero desvalorizado socialmente.Pero dende os inicios da civilización atopamos a mulleres que loitaron por saír da esfera do privado e ser recoñecidas no ámbito público. Foi unha tarefa moi complicada na que participaron mulleres de tódalas épocas e clases sociais.[2]

Muller ensinando xeometría. Detalle dunha ilustración medieval
Muller ensinando xeometría.

Contexto histórico[editar | editar a fonte]

Como di Sandra Harding: «Está probado, histórica e documentalmente, que se intentou excluír ás mulleres do campo científico con máis ardor, aínda, que dos campos de batalla. A represión, burla, desconsideración e desautorización, que tiveron que soportar para acceder á ciencia son dificilmente imaxinables nos tempos actuais, pero a pesar de todo, as mulleres sempre buscaron estratexias para se incorporar a aqueles campos do saber que se consideraban exclusivos dos varóns».[3]

Todas elas sufriron, en maior ou menor grao, e pola súa condición de mulleres, dificultades para acceder á educación e ao exercicio da profesión científica. A profesora Coral del Río autora do prólogo de Mujeres matemáticas; Las grandes desconocidas- sinala: «Obviamente, a limitada presenza de mulleres nos centros do saber garantía unha cota masculina artificialmente sobredimensionada que permitía (e segue a permitir) aos homes gozar dun maior poder e prestixio. Que ata (ben entrado) o século XX en moitos países as mulleres non tiveran acceso á universidade, e ao exercicio de profesións que requerían estudos superiores, en igualdade de condicións que os varóns, non se pode explicar se non é a partir desta obviedade. De igual forma, so así pode entenderse que mulleres que lograron recoñecemento académico en vida, foran borradas da Historia da Ciencia có paso dos anos. Non é casualidade: o que a unhas se lles nega, a outros beneficia, e neste xogo de suma cero os homes (como colectivo) non escatimaron en estratexias obstrucionistas, cando non prohibicionistas e/ou violentas contra das mulleres».[4]

Agora ben, no caso particular das mulleres matemáticas que nos ocupa, como di Susana Mataix: «A pesar do illamento intelectual ao que estiveron sometidas as mulleres no pasado, resulta admirable comprobar que en todas as épocas xurdiron matemáticas dispostas a desafiar as normas e dedicarse á ciencia. É case imposible descubrir trazos comúns nelas que expliquen por que escolleron o camiño insospeitado; ou identificar circunstancias favorables que xustifiquen a súa loita nun mundo dominado polos homes. Batíronse en solitario, instigadas por un verdadeiro desexo de saber, de entender e de expoñer as súas propias opinións. Se repasamos as aportacións dalgunhas destas matemáticas, obsérvase que a súa soidade levounas a elixir campos novedosos e a realizar aportacións singulares. Tanto a Marquesa de Châtelet, defensora do británico Newton contra o estamento cartesiano da súa patria; como a xenial Emmy Noether, colaboradora nas teorías da relatividade de Einstein; sen esquecer a figuras tan especiais como Ada Lovelace, visionaria informática; ou Florence Nightingale, pioneira da estatística médica, son exemplos do papel desempeñado polas mulleres con vocación matemática e decididas a liberarse de ataduras e prexuízos para marcar novos rumbos no desenvolvemento da mente humana».[5]

Pero unha das mulleres que citaba Mataix, Madame de Châtelet, científica francesa do século XVIII, no prefacio do libro A fábula das abellas, no que expón as súas ideas sobre a exclusión das mulleres das ciencias, di: «Sinto todo o peso do prexuízo que nos exclúe universalmente das ciencias, e é unha das contradiccións deste mundo que me extranou sempre moitísimo, dado que hai grandes países nos que a lei nos permite dirixir os nosos destinos, pero non hai ningún no que sexamos educadas para pensar. . . ».[6]

O rastexo de mulleres matemáticas ao longo da historia non é tarefa fácil, pois como recoñecen Adela Salvador e María Molero no seu artigo La geometría vista por Grace Chisholm Young [7] o nome das mulleres vai cambiando ao longo da súa vida -primeiro teñen o apelido do seu pai, pero co matrimonio o sustitúen polo do seu esposo-. É o caso, por exemplo, da "Raíña das ciencias do século XIX" que nace como Mary Fairfax (polo seu pai), pasa a ser Mary Greig (despois do seu primeiro casamento) e finalmente pasa a chamarse Mary Somerville (polo seu segundo esposo). Pero ademais, moitas mulleres non utilizaban o seu nome, como Sophie Gerrmain que utilizaba un pseudónimo "Antoine-Auguste Le Blanc" ou "Monsieur Le Blanc", ou a propia Ada Lovelace que firmou o seu traballo so coas súas iniciais (A.A.L.), en ambos casos para intentar que o seu traballo non fora rexeitado de entrada pola súa condición de muller.[7] Invisibles para os poderosos e ausentes da historia "oficial" da ciencia, mulleres de tódalas civilizacións sentíronse atraídas polo coñecemento dende os inicios da humanidade.[8]

Séculos XXIII (a. n. e.) - V (n. e.)[editar | editar a fonte]

A historia escrita da ciencia empeza en Exipto durante o Imperio Antigo (2778-2263 a.n.e.), nos tempos das pirámides. A eles interesábanlles os aspectos máis prácticos da ciencia, polo que desenvolveron as partes das matemáticas e a astronomía máis aplicables aos problemas do momento: reservas de trigo para o comercio, ou como cortar os bloques de pedra que se necesitaban para as súas xigantescas edificacións. O cálculo do tempo foi o que deu o impulso inicial á observación astronómica sistemática, actividade na que foron os pobos de Mesopotamia -sumerios, babilonios e asirios- os que lograron os maiores adiantos científicos. Nestas culturas o coñecemento estaba en mans de sacerdotes e

Enheduanna, daughter of Sargon of Akkad
En Hedu'anna

sacerdotisas. A cultura sumeria -adoptada polos sucesivos invasores da rexión- concedía á muller unha posición e unha autonomía relativamente

altas; e é precisamente aí onde atopamos a En Hedu'anna, ou Enheduana, primeira persoa en firmar os seus escritos.[9]

Dende a óptica occidental, cando se buscan os inicios das matemáticas xorde o nome da Escola Pitagórica, considerada a iniciadora da ciencia grega. Aínda que con frecuencia se

fala "dos pitagóricos" -invisibilizando así ao gran número de mulleres que formaron parte de ela dende os seus inicios ata a súa desaparición- esta comunidade científica introduciu ás mulleres na corrente da filosofía natural e a matemática. Tódolos seus integrantes escribían baixo o nome de Pitágoras e os descubrimentos e especulacións na Escola Pitagórica eran propiedade común dos seus membros, que as conservaban en segredo. Á morte de Pitágoras, foi unha muller -Theano de Crotona- a que tomou as rendas da Escola e, xunto con outros membros da mesma, ocupouse de difundir os coñecementos que alí se tiñan xerado.[8]

Fora da comunidade pitagórica as mulleres tiñan poucas oportunidades na sociedade grega. Nunha sociedade que veneraba a sabiduría, a maior parte das mulleres era analfabeta. A pesar disto, aínda en Atenas e nas demais cidades-estado dominadas polos homes, algunhas mulleres conseguiron superar as trabas culturais e contribuír á ciencia, como Aglainike de Tesalia que foi famosa no seu tempo (s. V a.n.e.) pola súa capacidade de predicir eclipses soares e lunares, aínda que logo pasara á historia como unha feiticeira.[9]

Xa entrando na nosa era, e baixo o dominio do Imperio Romano, iniciouse unha época de decadencia científica. A creencia xeneralizada era que todo o coñecemento importante atopábase nas obras dos "antigos" -os gregos clásicos- e que era imposible formular novas ideas ou descubrir algo que non coñeceran xa os seus predecesores. Pero pouco antes da caída do Imperio Romano de Occidente, no século IV en Alexandría, deuse un pequeno renacemento científico alumeado pola máis famosa das mulleres de ciencia ata Marie Curie, Hypatia de Alexandría. Foi a última científica pagá do mundo antigo, que se negou a traizoar os seus ideais en converterse ao cristianismo. Como pagá, partidaria do racionalismo científico grego e personaxe político influínte, Hypatia estaba nunha situación moi perigosa nunha cidade que era cada vez máis cristiá. O seu brutal asasinato marcou o final da ensinanza platónica en Alexandría e en todo o Imperio Romano, chegando a simbolizar o fin da ciencia antiga, ou clásica.[9]

  • En Hedu'anna (2300-2225 a.n.e.) filla do rei Sargón I, foi nomeada polo seu pai sacerdotisa maior do templo de Nanna e como tal dirixía tódalas actividades da vida diaria do seu pobo. Entrelas estaba a dirección dos templos, que eran tamén centros de ensino -onde estudiaban artes, ciencias e matemáticas- e en cada un deles existía un observatorio, dende o que rexistraban os movementos de estrelas e planetas.​[10][11]
  • Theano de Crotona , nada en Crotona , Magna Grecia , no século VI a.n.e., foi unha matemática e filósofa grega.​[12] Perteneceu á Escola Pitagórica onde foi primeiro alumna, logo mestra e, á morte de Pitágoras , pasou a dirixirla.[11] ​ Escribiu tratados sobre matemáticas, física, medicina e psicología infantil; así como estudos sobre poliedros , cosmoloxía e medicina , sobre todo no referente ás doenzas da muller. Escribiu un libro sobre a proporción áurea .​[13] En Las mujeres en la escuela pitagórica,[14]artículo de Juan Núñez Valdés e María Luisa Rodríguez Arévalo, figuran 17 mulleres como estudantes da Escola pitagórica, que aparecen recollidas na Vida de Pitágoras, de Jámblico. As mulleres
    Retrato de Hypatia
    Hypatia de Alexandría
    pitagóricas que figuran aí son: Arignote de Samos, Babelyca de Argos, Boio de Argos, Cheilonis, Damo de Crotona, Echekrateia de Phlius, Ekkelo de Lukania, Habrotelia de Tarento, Kleaichma, Kratesikleia, Lasthenia de Mantinea, Myia, Okkelo de Lukania, Peisirrhode de Tarento, Phintys, Teano de Crotona, Theadusa de Esparta, Timycha e Tyrsenis de Sybaris.
  • Aglaonike de Tesalia (Tesalia, s. IV a.n.e.) astrónoma grega, foi famosa no seu tempo pola precisión na determinación de eclipses , tanto de sol como de lúa. O seu dominio na arte de predicir eclipse fai que algunhas foentes se refiran a ela como unha bruxa ou hechiceira que pode facer desaparecer a Lúna a súa vontade.​[11][15]
  • Hypatia (Alejandría 370-415) matemática, astrónoma e científica, pero sobre todo filósofa. En Alexandrí a, a súa cidade, foi directora da Escola Neoplatónica .​[16] Inició a súa carreira colaborando con seu pai Teón de Alexandría nos comentario sobre o Almaxesto de Ptolomeo e nunha nova versión dos Elementos de Euclides que se converteu na base de tódalas edicións posteriores de Euclides . Hypatia escribiu ademais «comentarios» sobre aa Aritmética de Diophantus , sobre as Cónicas de Apolonio e sobre os traballos astronómicos de Ptolomeo.[17] ​ Interesouse tamén pola mecánica e a tecnoloxía práctica,​[11] colaborou a mellorar a construción do astrolabio e inventou o hidroscopio .[18]

Idade media (s. V-XV)[editar | editar a fonte]

Coa caída do Imperio Romano de occidente, os principios do cristianismo pasaron a dirixir tódolos aspectos da sociedade e a Igrexa pasou ser o faro que dirixía a vida, tanto de nobles como de plebeos.[8] O poder político trasladu a Bizancio, onde houbo varias mulleres no poder que tiveron intereses científicos. En China tamén houbo mulleres traballando en ciencia aplicada -que foi a que floreceu nesa época- que fixeron avanzar a ciencia e a tecnoloxía. Co xurdimento do Islam as traducións de antigas obras gregas pasaron a formar parte dos cementos da ciencia árabe. Na escola de medicina de Bagdad había mulleres e seguíanse as ensinanzas de María a Hebrea.[9] Pero ao igual que en outras culturas, as eruditas musulmás non aparecen nos libros de historia, aínda que si hai testemuñas delas nos contos de As mil e unha noites.[19] O imperio musulmán era neses tempos portador dunha cultura diversa e tolerante, conservou e ampliou os coñecementos da ciencia clásica á que uniu parte das culturas orientais, como a india, que posteriormente introduxo en Europa, grazas a o cal temos o sistema de numeración posicional/decimal, sistema Indo-Arábico,[20] que sustituiu ao engorroso sistema de numeración romano que tanto tiña complicado o cálculo na antigüidade. A chegada dos árabes a Europa a través de España levou á creación do Califato de Córdoba (929-1031), que foi considerado como o período de maior esplendor político, económico, científico, artístico e cultural; converténdose en lugar de encontro de literatos, filósofos, teólogos e científicos de diversas relixións e culturas. A esta época pertence Fátima de Madrid, que traballou en Astronomía e Matemáticas.[21]

En Europa, a medicina era case que a única saída para os intereses científicos das mulleres na Alta Edad Media. A finais do século VIII xorde o renacemento carolinxio que promoveu o estabrecemento de escolas abaciais en todo o Sacro Imperio Romano, o que produciu un rápido florecemento da vida monástica e que por primeira vez algunhas nenas tiveran acceso a uns rudimentos de educación escolar.[22] A finais do século IX empezan a aparecer en Italia institucións dedicadas á instrución superior, creadas á marxe da Igrexa, e nas que tiveron cabida tanto homes como mulleres. Aínda que a mayoría das italiás de clase alta eran nese momento analfabetas, estas primeiras "universidades" de Italia estaban abertas ás mulleres e a súa presenza nelas non era so como estudantes, senón que tamén estiveron como profesoras. Quizais a máis importante de todas elas fora a Escola Salernitana -considerada a primeira universidade europea- na que destacaron numerosas profesionais da medicina e a cirurxía coñecidas como as "damas de Salerno", entre as que destacou Trótura, unha das científicas máis famosas da Idade Media.[9]

A maior parte das persoas dedicadas á ciencia en Europa durante a Idade Media, tanto homes como mulleres, pertencían a comunidades relixiosas, o que dificulta rastrexar os itinerarios científicos das mulleres nesta época na que moitas delas refuxiáronse nos conventos. Durante este tempo tiveron lugar varias reformas dentro da Igrexa que afectaron á vida nos conventos: Reforma de Cluny (910), Cisma de Oriente (1054), inicio de As Cruzadas (1095), reforma do Císter e Reforma Gregoriana (s. XI) foron algunhas delas. E nesta época convulsa, entre os séculos X e XII, atopamos a dúas mulleres excepcionais: Rosvita von Gandersheim -que escribiu Hortus deliciarum, O Xardín das delicias, compendio de tódolos saberes da época-, e Hildegarda de Bingen -autora de varias obras científicas entre as que se atopa Subtilitates diversaron naturarum creaturarum, Sutilezas da diversa natureza das cousas creadas- obra que converteu a súa autora na sabia máis impresionante da Idade Media-; ambas chegaron a ser abadesas e foron moi influíntes dentro da Igrexa. Trala morte de Hildegarda de Bingen, as portas dos conventos pecháronse moito máis firmemente. A bula Periculoso do papa Bonifacio VIII (1298) prohibiu ás monxas saír de seus conventos e restrinxiu a súa autonomía dentro deles, facendo que incluso quen os dirixían, como as abadesas, tiveran portavoces masculinos. Os séculos XII e XIII foron testigos da idade da escolástica e o xurdimento das universidades fundadas pola Igrexa católica, das que quedaron excluídas as mulleres. A natureza da investigación científica empezaba a cambiar. As profesións necesitaban unha educación universitaria, e en todas partes, a excepción de Italia, as universidades estaban vedadas ás mulleres. A pesar delo, moitas mulleres seguiron exercendo a súa profesión ata que durante os séculos XIV e XV pasaron a considerarse charlatanas e bruxas, pasando a caer todo o peso da Inquisición sobre moitas delas. O camiño fíxose aínda máis tortuoso para as mulleres estudosas, que comezaron unha loita para ser admitidas nas universidades, que se prolongou en moitos lugares ata mediados do século XX.[8]

  • Roswitha von Gandersheim (935 − 1000) Tamén coñecida como Hroswitha de Gandersheim, foi unha canonesa alemá[23]​​ gran aficionada á astronomía. Mantivo que o Sol era o centro do sistema planetario e que a terra xiraba o seu arredor empuxada por unha forza, adheíndose así á teoría heliocéntrica de Aristarco de Samos (s. III a.n.e.) que tamén fora seguida por Hypatia. Físoxe famosa polas súas pequenas pezas de teatro, baseadas xeralmente en lendas de santos.[24] Bona coñecedora da Arithmetica de Boecio (480-524), tamén aproveitaba estas obras para desenvolver a súa formación en aritmética; como en Sapientia, na que para indagar as edades das tres Virtudes Teologais realiza unha disertación sobre os números deficientes e abundantes.[25]
  • Fátima de Madrid (s. X-XI) Astrónoma madrileña,[26] ​ escribiu notables traballos sobre astronomía. Estes traballos a fixeron célebre a finais do século X, na Aljama de Madrid, onde eran coñecidos como Correcciones de Fátima. Tamén axudou a seu pai -o astrónomo Mosama-ben-Ahmed el-Mageritti (El madrileño )-, na redacción de varias obras, entre outras, o Tratado sobre o Astrolabio , que se conserva no Mosterio do El Escorial.[27]
  • Hildegard von Bingen (1098-1179) nada en Bermersheim, Alemaña, foi unha abadesa polifacética -médica, filósofa, naturalista, compositora, poeta e tamén lingüista- moi singular pola súa notable influencia e por ser unha das científicas máis importantes do século XII.​[28] Ten unha importante obra científica, centrada fundamentalmente nos seus estudos de historia natural e medicina, pero na que tamén recolle a súa visión cosmolóxica do universo. Grazas a ela pasaron ao século XII moitas das ideas cosmolóxgicas das tradicións grega e judeo-cristiá. A súa cosmoloxía ten unha gran originalidade, ve unha Terra esférica envolta en cascarones celestiais concéntricos que inflúen nos acontecementos terrestres. No diagrama que acompaña a esta visión, Hildegard coloca ao este na parte superior e o norte á esquerda, con unha elongación do eixo este-oeste. Así pois, as zonas exteriores teñen forma ovoide, cando a maioría de cosmólogos da época concibían un universo totalmente esférico, seguindo o diseño dos antigos.[11]

Renacemento e Revolución científica (s. XV-XVII)[editar | editar a fonte]

Cassandra Fedele

A exclusión das mulleres dos centros oficiais do saber, e da educación en xeral, levou a que dende principios do século XV xurdira unha corrente, primeiro en Francia, pero que rapidamente se estendeu por toda Europa, coñecida como a Querela das Mulleres na que mulleres cultas e con influencia na sociedade da súa época manifestan publicamente as súas queixas pola discriminación á que as somete a sociedade, sendo o eixe central das súas reivindicacións o dereito á educación.[29] Desta corrente formaron parte algunhas personaxes importantes como a italiana Cassandra Fedele (Venecia, 1465-1558),[30] que se formou en literatura clásica, filosofía, ciencias e dialéctica; e con 22 anos, logrou un gran éxito en Italia e no estranxeiro cun discurso en eloxio das artes e as ciencias na gradación dun curmán en Pádua.[31] Ou a danesa Sophia Brahe (Dinamarca, 1556 − 1643) coautora do catálogo onde se detallaba a posición dos planetas e o fondo estelar, que serviu a Johannes Kepler para enunciar as súas leis astronómicas.[32]

Margaret Cavendish, Duchess of Newcastle, by Peter Lely
Margaret Cavendish
Anne Finch Conway
Anne Conway
Lady Mary Wortley Montagu
Lady Mary Montagu

A gran Revolución Científica do século XVII, iniciada con Galileo Galilei (1564 − 1642) e René Descartes (1596−1650), e culminada con Newton (1643−1727) e Leibniz (1646−1716), xa entrado o século XVIII, tivo o seu xerme na nova astronomía de Nicolás Copérnico (1473−1543), e cambiou a forma en que mulleres e homes instruídos vían o mundo. Os membros ilustrados da alta burguesía e da aristocracia convertíronse en científicos aficionados e contribuíron a abrir portas á aparición de novas investigacións e novos descubrimentos. As súas esposas, fillas e irmás, uníronse tamén a esta corrente, recibindo o nome de “Damas de Ciencia” e tiveron un destacado papel na ciencia e na sociedade do momento. Grandes mulleres que, con poder e coñecementos, influíron no pensamento dos grandes protagonistas. A dama de ciencia encontrou o seu oco en sociedades como a inglesa e, como resultado delo, varias mulleres de ciencia alcanzaron a fama. Como a inglesa Margaret Cavendish (1623-1673) interesada en todo tipo de ciencias, chegou a escribir dez libros de filosofía natural e empeñouse en poñer o seu nome e retrato en cada unha das súas obras publicadas. Quería deixar constancia de que era ela, unha muller, a autora da obra.[33] Isabel de Bohemia (1618 − 1680), a Princesa Palatina, influíu significativamente no seu mestre Descartes −quen lle dedicou os seus Principios filosóficos en 1644−. As cartas de Descartes a Isabel de Bohemia, publicadas en 1644, serven para transmitir as súas ideas sobre problemas de matemáticas, física e astronomía.[34] Descartes tamén foi instructor da raíña Cristina de Suecia (1626-1689), con quen discutía de problemas filosóficos e científicos.[35] Sofía de Hannover (1630− 1714), inspirou o traballo de Leibniz e foi, tanto política como intelectualmente, a colaboradora máis próxima de Leibniz, con quen mantivo unha extensa correspondencia filosófica dende a década de 1670 ata a súa morte.[36] Pero a que máis influíu na filosofía de Leibniz foi Anne Finch Conway (1631−1679) fonte da que bebeu Leibniz para a súa filosofía vitalista, xa que esta se basea nas “mónadas” de Conway. Anne Conway foi unha filósofa naturalista de primeiro nivel; pero de ningunha maneira foi a única, a súa obra influíu na de outras e outros filósofos, e recibiu influencia delas. A Revolución Científica tivo que ver ante todo coa natureza da materia, o movemento e a relación entre eles; e ese é precisamente o traballo que desenvolveu Anne Conway.[37] Carolina Brandenburg-Ansbach (1683−1737) estudou con Leibniz en 1696, pouco antes de converterse en Princesa de Gales. Máis tarde, cando xa era raíña, Newton, Samuel Clarke e Lady Mary Montagu visitaban frecuentemente a súa corte. A raíña Carolina foi intermediaria da famosa correspondencia de 1716 entre Leibniz e Clarke sobre o conflito entre a filosofía mecanicista de Newton e a vitalista de Leibniz.[38]

Pero se hai unha rama da ciencia na que as mulleres matemáticas sempre tiveron moito peso, dende a antigüidade, esa é a Astronomía. E neste tempo podemos atopar, por exemplo á polaca Elisabeth Hevelius (1647 − 1693) que publicou un catálogo recollendo a posición de arrededor de 1600 estrelas que non so foi o maior catálogo de estrelas xamais compilado ata ese momento, senón que foi o último que se fixo sen o uso dun telescopio. Está considerada unha das primeiras mulleres astrónomas e a nai dos mapas lunares.[39]

As observacións a través de telescopios fixéronse cada vez máis habituais e as ilustracións volvéronse un complemento importante nos tratados de astronomía. A xermana Maria Clara Eimmart (1676−1707) foi unha das primeiras artistas especializadas en astronomía. Filla dun importante pintor e astrónomo aficionado, no seu taller-observatorio de Nüremberg reuníanse importantes astrónomos do momento para contemplar e admirar as súas dotes de gravadora para a representación de cometas, manchas solares, eclipses ou as montañas da Lúa. Observacións e representacións que acabaron para sempre co “ceo inmutable e perfecto” de Aristóteles.[40] Maria Winckelmann Kirch (1670-1720) formouse en astronomía no seu Leipzig natal co chamado “campesiño astrónomo”, ata que se traslada co seu esposo Gottfried Kirch (1639–1710) a Berlín e prosegue alí a súa formación como astrónoma. En 1702 Maria Kirch descubriu un cometa, aínda que non se lle deu o seu nome nin recibiu reconocimiento algún. Tras quedar viúva desenvolve unha brillante carreira como astrónoma independente. As súas contribucións máis importantes á astronomía foron as súas observacións da aurora boreal, os seus escritos sobre a conxunción do Sol con Saturno e Venus, sobre a conxunción de Xúpiter e Saturno. Pero os membros da recén fundada Academia de Ciencias de Alemaña a expulsaron do observatorio que ela montara co seu marido, nomeando a seu fillo Christfried, de 20 anos, director do Observatorio de Berlín. Ela sempre tivo claro que o trato desconsiderado que recibiu da Academia foi debido ao seu xénero; o que anos máis tarde se ratificou ao saír á luz os agrios debates que houbo no seo da academia, nos que se recoñecían os seus méritos, pero nos que se decidiu botala para non sentar un precedente pernicioso, dando por sentado que a institución veríase perxudicada se tiña no seu seo a unha muller. Esta foi unha das primeiras «conxuras dos necios» que houbo nas recén creadas institucións científicas.[8] Por contra, o seu amigo Leibniz non tivo ningún problema en recoñecer os seus méritos presentándoa á corte de Prusia, de onde non tardou en recibir unha invitación do tsar de Rusia para traballar na súa corte.[41]

Esta abundancia de mulleres na elite da astronomía en Europa levou ao astrónomo sueco Andreas Celsius -que coñeceu ás Kirch, nai e filla, cando estudaba en Berlín, que en París topouse con outra gran astrónoma, a irmá de Joseph Delisle, e que cando chegou a Bolonia a estudar co director do observatorio atopou que este tamén tiña dúas irmás, Teresa e Maddalena Manfredi, ambas ben preparadas e que colaboraban con el na preparación das efemérides solares, lunares e planetarias de Boloña- a escribir, nunha carta dirixida a Kirch:[9]

Empezo a crer que ter irmás doutas é o destino de tódolos astrónomos, xa que polo menos iso foi o que me topei nos que tiven a honra de coñecer durante a miña viaxe.

  • Sophia Brahe (1556-1643) astrónoma e horticultora danesa.[42] ​ Foi asistente de seu irmán, o coñecido astrónomo Tycho Brahe (1546-1601), có que traballou no observatorio do Castelo de Urania. Colaborou con el na redacción do catálogo no que se detallaba a posición dos planetas e o fondo estelar, e que serviu a J. Kepler para enunciar as súas leis astronómicas. A partir de 1588  –tras enviuvar– dedicouse de cheo á horticultura, elaborando tamén medicamentos espagíricos.[43]
  • Maria Cunitz (1610-1664) astrónoma alemá.[44] Debido aos seus coñecementos e aportacións á ciencia e á cultura, era coñecida como a Palas de Silesia. A súa principal obra escrita en alemán e latín foi Urania Propitia, publicada en 1650[45] -Urania é a musa da astronomía na mitoloxía grega e Maria Cunitz era coñecida tamén co nome de Urania-. Este tratado contiña unha simplificación das coñecidas Táboas rudolfinas de Johannes Kepler (1571-1630) e nel correxíanse algúns erros do texto de Kepler, ademais de incluír novas táboas matemáticas, novas efemérides e divulgar parte das teorías de Kepler. Con este tratado -Urania propitia- súa autora conseguiu unha gran reputación en Europa, sendo aclamada como a muller máis sabia en astronomía tras Hipatia de Alexandría. Como recoñecemento, levan o seu nome o cráter Cunitz de Venus e o planeta menor 12624 Mariacunitia.[46]
  • Elena Lucrezia Cornaro Piscopia (1646-1684) filósofa, música e matemática veneciana.[47]​ No ano 1678 converteuse na primeira muller en recibir un doutoramento nunha universidade.​[48] Foi profesora de matemáticas na Universidade de Padua.[49]
  • Catherina Elisabetha Koopman Hevelius (1647-1693) astrónoma polaca.[50] ​ Foi a segunda esposa do tamén astrónomo Johannes Hevelius. Trala morte do seu esposo en 1687, ela completou e publicou Prodromus astronomiae (1690), no que realizou unha compilación de 1.564 estrelas e as súas posicións, sen utilizar ningún telescopio. Está considera unha das primeiras mulleres astrónomas, coñecida como a nai dos mapas lunares.[51]
  • Maria Winkelmann-Kirch (1670-1720) astrónoma alemá. Utilizando as súas observacións dos ceos nocturnos, ela e o seu esposo, Gottfried Kirch (1639-1710), fixeron cálculos astronómicos para calendarios e almanaques, con informacións diversas –fases da Lúa, posta de Sol,
    Ilustracións do Ceo de Maria Clara Eimmart
    Ilustracións do Ceo de Maria Clara Eimmart
    eclipses e posicións de diversos planetas–.[52] ​ Foi a primeira muller que descubriu un cometa (en 1702): o C/1702 H1.[53]
  • Maria Clara Eimmart (1676-1707) astrónoma e gravadora alemá. Foi a filla e axudante do matemático, astrónomo e gravador Georg Christoph Eimmart (1638-1705), fundador do Observatorio de Núremberg (Alemaña). Do seu pai aprendeu dende idiomas ata debuxo, pasando por astronomía e matemáticas. Todos eses coñecentos permitíronlle especializarse en ilustracións botánicas e astronómicas, que ela realizou cunha gran precisión.[54]​ Cabe destacar a súa Micrographia stellarum fases lunae ultra 300, unha serie de máis de 350 debuxos das fases da Lúa a partir de observaciónes realizadas a través do telescopio. Son imáxenes dunha beleza singular, plasmadas sobre papel azul e, de tal precisión, que serviron de base para un novo mapa lunar.[55]

Século das Luces (s. XVIII)[editar | editar a fonte]

Nos últimos anos do século XVII iníciase un movemento filosófico, cultural e científico que se prolongará ata a Revolución Francesa e será coñecido como A Ilustración, e convertirá ao século XVIII no Século das Luces. Nel enfrontouse a razón á superstición, combateuse a ignorancia e impúxose unha ideoloxía de liberdades e recoñecmento de dereitos. É tamén un momento de cambio na mentalidade feminina con grandes avances nas reivindicacións de dereitos das mulleres. Foi unha época crucial, porque nela iniciouse o debate en torno á igualdade entre ambos sexos, como consecuencia das novas correntes de pensamento que comenzaban a extenderse, nas que os máis conspicuos pensadores constituíanse en defensores dos dereitos dos cidadáns, dos escravos, os indios e os nenos, pero moi poucos aceptaban e moito menos defendían eses dereitos para as mulleres. Pola súa parte moitas mulleres cultivaron un sentimento igualitario e loitaron por non quedar excluídas dos dereitos e liberdades que se ían conquistando, sobre todo o acceso á educación.[56]

A revolución científica tiña cambiado a forma na que as persoas se relacionaban coa ciencia. Homes adiñeirados e ociosos tíñanse convertido en científicos aficionados e aberto novas posibilidades para facer ciencia. As súas esposas e irmás convertíranse en damas de ciencia -etiqueta que foi utilizada como un insulto polos seus detractores-, o que lles permitiu alcanzar un nivel de competencia científica moi superior as súas predecesoras. Pero ao marxe da polémica sobre se a ciencia considerábase ou non apropiada para as mulleres, un amplo estrato da poboación feminina comezou a interesarse por ela, a estudala e realizar aportacións. As mulleres dos salóns do Século das Luces apoiaron e divulgaron as novas teorías de Descartes, Newton e Leibniz.[57]

Retrato de una dama (Marquise du Châtelet) realizado por Largillière
Marquise du Châtelet

O libro de Isaac Newton (1643-1727) Philosophiae naturalis principia mathematica [1687] é unha das obras básicas do pensamento científico. Substituíu á mecánica de Descartes –na que as forzas actúan por contacto– pola lei de gravitación universal –na que as forzas actúan a distancia–; o que supuxo un avance cualitativo importante, porque permitiu explicar o movemento dos astros e fenómenos terrestres cunha formulación matemática. O conde Francesco Algarotti (1712-1764), que era un admirador da obra de Newton, en 1735 realizou unha estancia de seis semanas no castelo de Cirey, residencia da Marquise du Châtelet e sede dun dos Salóns de Ciencia mellor dotados do momento. Algarotti aproveitou a súa estancia en Cirey para escribir parte do seu libro Il neutonianismo per le dame (1737); no que, por medio do diálogo entre un filósofo e unha dama, explica parte das ideas de Newton. Nese mesmo lugar, os dous volumes dos Principia de Newton foron traducidos do latín ao francés e comentados por Emilie de Breteuil, Marquise du Châtelet, o que permitiu que se difundiran na Francia cartesiana as ideas de Newton. Esta muller fixo importantes contribucións ao desenvolvemento do pensamento científico francés, ademais de ser a que máis colaborou á introdución e difusión das teorías de Newton e Leibniz en Francia. Pero ademais foi unha das que con máis ardor e vehemencia alzaron a súa voz para defender os dereitos das mulleres, sobre todo o dereito das mesmas á educación. Así, no seu «Discurso sobre a felicidade»[58] mantén que: A sabiduría sempre debe facer ben os seus cálculos, porque quen di sabio di feliz, alo menos no meu dicionario. Ou máis adiante: O estudo fainos totalmente independentes, polo que o amor ao estudo é a pixón máis necesaria para a nosa felicidade; é un recurso seguro contra a adversidade, é unha fonte de pracer inagotable. Mentres que na tradución que realizou de «A fábula das abellas», de Bernard Mandeville, di no seu prefacio: Sinto todo o peso do prexuízo que nos exclúe universalmente das ciencias, e é unha das contradicións deste mundo que sempre me sorprendeu moitísimo, dado que hai grandes países nos que a lei nos permite regular os seus destinos, pero non hai ningún no que sexamos educadas para pensar. Ou nunha carta a Federico de Prusia: Xulgádeme polos meus propios méritos ou pola súa falta, pero non me consideres un mero apéndice deste gran xeneral ou dese recoñecido erudito, de tal estrela que brilla na corte de Francia ou destoutro autor tan famoso. Son unha persoa completa, so responsable de min por todo o que son, por todo o que digo, por todo o que fago. Pode que haxa metafísicos e filósofos cuxo coñecemento sexa maior que o meu, aínda que eu non os coñecín. Non obstante, eles tamén son só seres humanos débiles e teñen os seus defectos; Entón, cando sumo o total das miñas grazas, confeso que non son inferior a ninguén.[44][59]

Agnesi - Instituzioni analitiche ad uso della gioventù italiana, 1748 - 52440.jpg

Italia, que xa en séculos anteriores destacou polo maior respecto a súas mulleres, foi outro dos lugares nos que floreceron nesta época os Salóns, tanto literarios como científicos, sobre todo no norte do país; onde ademais empezaron a abrirse algunhas das súas universidades á incorporación das mulleres, tanto como alumnas como profesoras, nas mesmas. Nesta época pódese destacar á matemática napolitana Faustina Pignatelli Carafa (1705-1785), que foi fundamental na introdución das teorías de I. Newton en Nápoles.[60] Ou á veneciana Cristina Roccati (1732-1797), que se graduou na Universidade de Boloña en Filosofía Natural (Ciencia), onde tamén tiña estudado literatura, lóxica, metafísica, moral, meteoroloxía e astronomía. Posteriormente foi nomeada membro da Academia Concordi de Rovigo (Véneto) en 1749, onde ensinou física newtoniana durante décadas; sendo ademais unha destacada e afamada poeta.[61] Tamén da mesma época é Diamante Medaglia Faini (1724-1770), que destacou dende moi nova como poeta, pero que xa na súa idade adulta "buscando novas frontieras intelectuais" descubriu o seu interese pola filosofía natural, especialmente polas matemáticas, a astronomía e a física, que se converteron na súa nova pasión. Abertamente admiradora de Cristina Roccati, foi tamén unha gran loitadora polo dereito das mulleres á educación; tema no que disintiu publicamente de divulgadores como Francesco Algarotti -autor do Newtonianismo para as damas-, quen consideraba que existían conceptos adecuados e non adecuados para as mulleres, o que o levou a excluír ás matemáticas do seu famoso libro, co argumento de que non eran adecuadas para a mente feminina.[62] Para rebatir todos estes prexuízos, ela escribiu e publicou unha disertación sobre a importancia do estudo das matemáticas para as mulleres. Pero se hai unhas científicas que brillaron especialmente na Italia do momento foron Laura Bassi (1711 - 1778) e María Gaetana Agnesi (1718-1799), dúas grandes figuras enciclopédicas. Bassi brillou con luz propia na Boloña ilustrada. No seu ano de gloria, en 1732, despois de ter participado en varios debates públicos con notables académicos, primeiro é nomeada membro da Academia de Ciencias de Boloña, a continuación a Universidade de Boloña concedeulle un doutoramento honorario, e finalmente, nese mesmo ano, despois dun exame público, consegue unha praza de profesora na Universidade de Boloña. Tanto na Academia como na Universidade de Boloña “pelexa” por defender os seus dereitos e conseguir un salario -xusto e equiparable ao dos seus colegas- polo seu traballo. Os seus potentes coñecmentos de física e matemáticas, xunto coo súa formación pioneira nas teorías de Newton, que contrastaba cos enfoques tradicionais dos seus colegas, fixeron de Bassi unha figura clave na difusión da ciencia newtoniana en Italia.[63]

woman's almanack, for the year of our Lord 1789
The ladies' diary

Pola súa parte Agnesi foi famosa no seu tempo pola súa obra “Instituzioni analítiche ad uso della gioventú italiana”, libro que escribe aos 30 anos pola necesidade de ocuparse da educación matemática de súas 20 irmás e irmáns. A este tratado atribúeselle ter sido o primeiro libro de texto que acometeu o tratamento conxunto do cálculo diferencial e o cálculo integral, facendo explícita ademais a súa natureza como problemas inversos. Tralo éxito deste libro, María Gaetana Agnesi foi elixida membro da Academia de Ciencias de Boloña e nomeada, por orden papal, profesora de matemáticas da Universidad de Boloña.[64]  

Entre 1704 e 1840 publicouse anualmente, en Londres, un almanaque destinado ao público feminino: The Ladies’ Diary or Woman’s Almanack, subtitulado: “Containing New Improvements in Arts and Sciences, and many Entertaining Particulars: designed for the Use and Diversion of the Fair-Sex”. Ademais das seccións propias sobre o calendario, esta publicación incluía regularmente seccións con adiviñas, preguntas científicas e problemas matemáticos. En cada número incluíanse solucións aos problemas do ano anterior, enviadas polas lectoras, e propúñanse problemas novos, suxeridos tamén por elas. Tanto a redacción dos problemas como a súa solución solían versificarse. Na introdución do número de 1718 o seu editor escribía: “[...] os estranxeiros asombraríanse se lles mostrase non menos de catrocentas ou cincocentas cartas de outras tantas mulleres, con solucións xeométricas, aritméticas, alxébricas, astronómicas e filosóficas”. No século XVIII hai tantas publicacións de carácter científico dirixidas a mulleres –xa sexa en forma de epístolas, periódicos ou textos divulgativos–, que o feito non fai máis que corroborar o anhelo das mulleres pola educación e o seu alto interese polas manifestacións culturais e científicas de toda índole. As mulleres do Século das Luces apoiaron nos seus salóns a difusión das ideas de Descartes, Newton e Leibniz. Posteriormente, a ciencia pasaría dos salóns ás universidades e ás academias, das que as mulleres se verían excluídas durante moitos anos.[65]

Como xa ocorría no século anterior, unha das áreas da matemática cunha importante presenza de mulleres foi a Astronomía. Nesta época, moitas mulleres dedicaban as súas noites a contemplar o firmamento, cual fillas de Urania -musa da astronomía na mitoloxía grega-. O feito de que esta ciencia estivera relacionada con oficios artesáns, que se desenvolvían dende o fogar, probablemente tivo moito que ver para que neste século houbera unha impresionante constelación de astrónomas que traballaron nos observatorios, que eran naquel tempo negocios familiares. Maria Kirch (1670-1720) descubriu o cometa de 1702, aínda que non se lle dou o seu nome nin recibiu recoñecemento por elo. Despois da morte do seu marido, en 1710, preparou a seu fillo, de dezaseis anos para que fora o seu asistente. Catro anos máis tarde, en 1714, foi el o elixido como director do Observatorio de Berlín, converténdose a súa nai e as súas irmás nas súas asistentes. O trato dado a Maria Kirch foi unha das primeiras «conxuras dos necios» que tiveron lugar nas recén creadas institucións científicas. Afortunadamente non toda a comunidade científica reaccionou do mesmo xeito, un prestixioso científico como Leibniz non tivo problema en recoñecer os

Alegoría de la Astronomía, Urania.Círculo de Jacques Bellange -
Urania, Alegoría de la Astronomía,

méritos dela -presentándoa incluso á corte de Prusia, da que non tardou en recibir unha oferta de traballo- sen embargo os mediocres atrevéronse a dicir que a presenza dunha muller desprestixiaba a academia; cando eran eles os que a mancillaban coa súa mediocridade.[8][9] Pero se houbo nesta época unha estrela que resplandeceu sobre todas as demais, esa foi Caroline Herschel (1750-1848), tamén coñecida como "a cenicienta de Hannover" polo papel á que foi destiñada na familia -debido aos problemas de saúde que tivo na súa infancia: variola aos tres aos, que lle deixou a cara marcada, e o tifus aos dez, que casi acaba coa súa vida e que detivo o seu crecemento, deixándoa cunha estatura de 1.20 m-. A súa intelixencia, extraordinariamente desperta, e as súas dotes musicais, junto coa a axuda de seu irmán William -12 anos maior que ela- que a levou con el cando se foi traballar a Inglaterra, permitiulle brillar primeiro como soprano e máis tarde -cando seu irmán decidiu dedicarse profesionalmente á astronomía- como astrónoma. Xa como axudante de seu irmán comezou a ser coñecida, sobre todo a partir do descubrimento do cometa de 1786, polo que foi recoñecida pola Royal Astronomical Society. así como polo rei Xurxo, counha asignación de 50 libras anuais (cantidade considerable para a época) polo seu traballo como asistente do seu irmán. A fama dos Herschel extendeuse por toda Europa, tanto pola precisión das súas observacións astronómicas como polos telescopios creados por eles e que permitían explorar rexións celestes moito maiores ao ter moita menos distancia focal, o que os facía ideais para barrer o ceo e detectar cometas, polo que foron tamén coñecidos como os "barredores de cometas". Ambos irmáns crearon un gran equipo: el aportaba a intuición e a ambición de saber, e ela unha inmensa capacidade de traballo e de disciplina, ambas necesarias para recopilar os resultados das observacións nocturnas, realizar os cálculos e prepararlos para a súa publicación. O ter sobrevivido 25 anos a seu irmán, e continuar facendo, xa en solitario, os mesmos traballos que antes realizaban conxuntamente, a fixo más coñecida e recoñecida nos ámbitos científicos do momento, consiguendo distincións tanto en Inglaterra como en Prusia, a onde regresou os últimos anos da súa vida que, a pesar da súa endeble saúde, se prolongou ata os 98 anos.[8]

As francesas foron aproximándose á astronomía da man de Nicole-Reine Lepaute (1723-1788). A súa primeira investigación importante foi sobre as oscilacións de péndulos de lonxitudes variables, o que a levou a gañarse a fama de ser unha das mellores computadoras astronómicas da súa época. Para a chegada do cometa Halley, en 1757, o director do Observatorio de París, Jéröme Lalande, contratou ao matemático Clairaut para predicir a data exacta do retorno do cometa, determinando a súa órbita; e este recurriu a Mme. Lepaute pare que lle axudara na tarefa. O 14 de novembro de 1758 informaron á Academia de Ciencias das datas de regreso do cometa. Foi un gran triunfo da ciencia newtoniana e Clairaut recoñeceu, na súa obra Comets, o traballo de Lepaute; aínda que máis adiante retractouse e hoxe en día todo o mérito da predicción se lle atribúe a el. Pola súa parte ela continuou dedicándose ao estudo dos eclipses e publicou varias memorias astronómicas baseadas nas súas observacións, pero tamén colaborou con Lalande en outros moitos traballos. Pero ela non foi a única que colaborou con Lalande; Louise du Pierry (1746-1789), que relevou a Lepaute como colaboradora de Lalande, foi quen fixo os cómputos da maioría dos eclipses que utilizou Lalande para seu estudo do movemento lunar. Tamén colaborou con Lalande a súa sobriña política Marie-Jeanne-Amélie Harlay Lefrançais de Lalande (1768-1832) que deu clases de astronomía en París e traballou tanto en forma independente como con seu esposo.[9]

Retrato de María Andresa Casamayor realizado por Eulogia Merle.
María Andresa Casamayor

Na España do século XVIII exitiron unhas institucións, as Sociedades Económicas de Amigos do País, defensoras do pensamento ilustrado, que pretendían a recuperación de sectores marxinados, como vagabundos, pobres ou hospicianos, argumentando que podían ser útiles para oprogreso do país. Tamén defendían a incorporación da muller a traballos produtivos, pero á hora de valorar a súa capacidade intelectual mostrábanse retrógradas. Proba delo é que a finais do século XVIII produciuse unha fortísima polémica en resposta á demanda dun grupo de mulleres que pretendían pertencer ás Sociedades Económicas, alegando que seus estatutos non o impedían. Un claro exjemplo da posición maioritaria destas institucións, respecto ao papel das mulleres nelas, é o da Sociedade Matritense, na que se opoñían a súa admisión argumentando que tal feito puña en cuestión

"o pudor e o recato" e que a súa incorporación levaría o caos á institución pola "natureza anárquica" das mulleres e a súa incapacidade para pregarse ás leis e normas estabrecidas, así como pola súa natureza frívola e inestable. Sen embargo outro sector minoritario delas, no que estaba por exemplo Jovellanos, era partidario da incorporación das mulleres, recoñecendo as súas capacidades intelectuais y a posibilidade de admitilas polos seus méritos e nno pola súa extracción social. Pero incluso estes crían que, por recato, as mulleres nno acudirían ás Sociedades Económicas, polo que propuñan que puidesen facer as aportacións dende as súas casas. En 1787 Carlos III pon fin á disputa decretando a admisión das mulleres nas Sociedades Económicas. Pero a sociedade ilustrada empezou a chamar "bachilleras", de maneira despectiva, ás mulleres intelectuais, e poucas osaron desafiar tal crítica, coa excepción dun pequeno grupo pertencente á nobreza e á burguesía, que desempenou unha importante labor nas Sociedades Económicas.[66] E nesta España ilustrada atopamos en Zaragoza a unha ilustre matemática: María Andresa Casamayor y de la Coma (1720 - 1780) que a pesar de ter pechadas as institucións oficiais relacionouse ca elite científica da época e legounos dous tratados, escritos baixo pseudónimo: “El tirocinio aritmético” e “El para sí solo“, exemplos de innovación e pioneiros en matemática aplicada, ofrecendo neles ferramentas para mellorar a produtividade, expoñendo dunha maneira clara e accesible as regras de sumar, restar, multiplicar e dividir, buscando exemplos da vida diaria e cun gran interese na súa aplicación práctica, o que lle conferiu gran importancia na época, pola necesidade de aplicar estas operacións á agricultura, á gandería ou ao comercio.[67]

Pero tamén nesta época atopamos no leixano oriente a unha científica da dinastía Qing, Wang Zhenyi (1768-1797) que destacou sobre todo en matemáticas e astronomía, pero que tamén sobresaíu en poesía, xeografía e medicina.​​ A pesar da súa corta vida, faleceu aos 29 anos, os seus traballos científicos foron recopilados nun libro titulado Shusuan jiancun (Simples Principios del Cálculo) onde se poden atopar artigos como «A explicación do Teorema de Pitágoras e a trigonometría», «Sobre a lonxitude e as estrelas», «Sobre a explicación dos eclipses lunares», «A explicación do eclipse Solar» ou «Sobre a procesión dos equinoccios». Tamén reescribiu o libro do matemático Mey Wending (1633-1721) titulado «Principio do Cálculo», cunha linguaxe máis sinxelo e o titulou «As bases do Cálculo»; e con 24 anos escribiu outro libro chamado «Os simples principios do cálculo» no que simplificou as multiplicacións e las divisións para facer que as matemáticas foran máis fáciles, e polo tanto máis divertidas.​[68] En 1994, a Unión Astronómica Internacional nomeou a un cráter de Venus no seu honor.​[69]

Nadas na primeira metade do século XVIII (1701-1750)[editar | editar a fonte]

  • Faustina Pignatelli Carafa (1705-1785) matemática napolitana, foi fundamental na introdución das teorías de I. Newton en Nápoles.[70] No ano 1734 publicou o Problemata Mathematica (en Nova Acta eruditorum).[71] O filósofo Francesco Maria Zanotti mencionouna como «unha matemática dotada» na Academia de Ciencias do Instituto de Boloña en 1745, da que formaba parte, como membro, dende 1732.[72]
  • Emilie du Châtelet (1706-1749) matemática e física francesa. Foi unha das grandes matemáticas do século XVIII.[73] Traduciu os Principia de Isaac Newton ao francés –propagando as súas ideas dende Inglaterra á Europa continental– e divulgou os conceptos do cálculo diferencial e integral no seu libro As institucións da física (1740).[6] Dama da alta aristocracia, nos seus salóns, ademais de discutir de teatro, literatura, música ou filosofía, tamén se falaba de ciencia.[74]
    Retrato de la matemática y física italiana Laura Bassi realizado por Carlo Vandi (18th century)
    Laura Bassi
  • Laura Bassi (1711-1778) científica e filósofa italiá.[75] Foi unha nena prodixio que recibiu instrución en matemáticas , filosofía , anatomía , historia natural e linguas . Graduada en 1732, obtivo un posto de profesora de Filosofía Natural na universidade e converteuse en membro da Academia de Ciencias de Bolonia . O seu matrimonio (en 1738) co médico e físico Giuseppe Veratti (1707-1793) –con quen tivo doce fillos– facilitoulle a súa carreira profesional.[76] En 1776, cando faleceu o titular da Cátedra de Física Experimental do Instituto de Ciencia, o Senado designouna como titular e a seu esposo como asistente. Máis tarde obtivo o cargo de Presidente do Instituto.[77]
  • Maria Gaetana Agnesi (1718-1799) matemática, lingüista e filósofa italiá.[78][79] Publicou Instituzioni analítiche ad uso della gioventù italiana (1748), tratado no que setrataba á vez o cálculo diferencial e integral . Este texto foi traducido ao inglés e ao francés, converténdose en texto de referencia en toda Europa cun gran impacto no ensino.[80] Ao final da súa vida era famosa en toda Europa por ser unha das mulleres de ciencia máis capaces do século XVIII. Un cráter de Venus leva o seu nome na súa honra. Na Biblioteca Ambrosiana de Milán gárdanse as súas obras inéditas que ocupan vinte e cinco volúmes.[81]
  • María Andresa Casamayor de La Coma (1720-1780) matemática española.[67] Foi a primeira muller que publicou un libro científico en
    Retrato de María Andrea Casamayor. Extracto de la obra realizada por Eulogia Merle para lal Fundación Española para la Ciencia y la Tecnología,
    María Andresa Casamayor.
    España, eso si baixo seudónimo de Casandro Mamés de La Marca y Araioa. A súa primeira publicación, 1738, Tyrocinio Arithmetico, instrucción de las quatro reglas llanas[82] tivo gran éxito e difusión non seu tempo, nel ensina a sumar, restar, multiplicar e dividir dunha maneira sinxela e accesibel para todos. O segundo libro que María Andresa Casamayor publicou foi El parasisolo, manuscrito de 109 hojas sobre aritmética avanzada.[83]
  • Nicole-Reine Etable Lepaute (1723-1788) matemática e astrónoma francesa.[84] Gran calculadora, colaborouó co matemático Alexis Clairaut e o astrónomo Jérôme Lalande para verificar as predicións de Edmund Halley sobre o regreso do cometa (13 de abril de 1759).
    Anna Barbara Reinhart, matemática suiza
    Anna Barbara Reinhart
    En 1759, Lalande involucrouna nos cálculos de táboas e efemérides astronómicas, o que permitiu a Nicole-Reine Etable Lepaute a entrada na Académie de Béziers como membro asociado.[85]
  • Diamante Medaglia Faini (1724-1770) poeta e filósofa natural italiana.[86] Cando aínda era moi nova, comezou a compoñer sonetos de amor apasionados e canzoni modelados estilisticamente sobre os sus prezados poetas toscanos. Seu pai opúsose a súa vocación poética e á crecente publicidade que a acompañaba, polo que lle concertou un matrimonio. Unha vez casada xa realizou pouca actividade de creación poética e recurriu -como nova fonte de inspiración gratificante-, á "nova" ciencia e filosofía, centrando os seus intereses na astronomía, a filosofía,as matemáticas e a física. Tamén foi moi vehemente na defensa da educación das mulleres: o 5 de maio de 1763, presentouse ante a academia bresciana, á que pertencía, para defender enerxicamente a educación da mujer en tódolos ámbitos, incluído o científico.[87]
  • Anna Barbara Reinhart (1730-1796) matemática suíza.[88] Estudiou de maneira autodidacta as obras de Leonhard Euler , Gabriel Cramer e
Nicole-Reine Lepaute, matemática y astrónoma francesa
Nicole-Reine Lepaute

Joseph-Jérome Lalande, entre outros. Ensinaba matemáticas e era consultada por outros científicos: Daniel Bernoulli a consideraba entre os grandes matemáticos do seu tempo. Os seus manuscritos, que contiñan notas sobre os Principia de Isaac Newton, perdéronse trala súa morte; pero consérvanse as súas cartas ao matemático suízo Christoph Jezler.[89] Dende 2003, unha rúa leva o seu nome na súa cidade natal, Winterthur.[90]

  • Maria Angela Ardinghelli (1730-1825) matemática, física e traductora napolitana.[91] É coñecida fundamentalmente porque traduciu ao italiano dous traballos do fisiólogo e químico Stephen Hales (1677-1761): Haemastaticks e Vegetable Staticks. Seu pai ocupuse da súa educación e aos catorce anos fablaba fluidamente en latín.
    Maria Angela Ardinghelli
    Maria Angela Ardinghelli
    Estudou filosofía, física e matemáticas cos científicos Pietro Della Torre e Vito Caravelli. Tamén estudou inglés e francés. Foi correspondente e membro da Academia Francesa das Ciencias .[92]
  • Cristina Roccati (1732-1797) poeta, física e matemática italiana.[93] Tras obter o consentmento paterno, en 1747, trasladouse a Boloña para estudar filosofía natural. Foi admitida na Universidade, converténdose na primeira estudiante non boloñesa. Alí asistiu a varios cursos, incluídos os de lóxica, xeometría e metafísica; tamén acercouse á meteoroloxía e a astronomía, pero segiu máis interesada na física e as ciencias naturais.Nestes anos seus versos apareceron en diversas coleccións e a fama de "poeta", da que tiña disfrutado na súa cidade natal ,Rovigo, tamén a tivo en Boloña, tanto que obtivo o cargo de "Conselleira da Nación Veneciana" (un recoñecemento moi prestixioso para unha estudante da Universidade de Boloña). En 1751 licenciouse en Filosofía e trasladouse a Padua para perfeccionar a súa traxectoria científica co estudo da física newtoniana, grega e hebrea, mentras seguía cultivando os seus intereses literarios e compoñendo versos. O 30 de decembro de 1749 foi aceptada como membro da Accademia dei Concordi e en 1754 converteuse en presidenta da mesma. Ata 1777, traballa como profesora de física na Accademia dei Concordi, á que, dende 1751, se incorporou o Instituto de Ciencias. A paixón pola difusión e a investigación a reflexa nas súas conferencias, nas que queda patente o seu rechazo do aristotelismo, se expresa en términos decididamente copernicanos e galileanos. Os pilares fundamentales da súa preparación e as súas conviccións están enraizadas no traballo newtoniano e na producción científica da época.[94]
  • Louise du Pierry (1746-1789) de nome completo Louise Elisabeth Felicite Pourra de la Maleleine du Pièry, foi unha astrónoma francesa .[95] Sucede a Nicole-Reine Lepaute nos traballos con Lalande. Foi a primeira muller que se recolle que foi profesora na Sorbona de París: en 1789 impartiu cursos públicos de astronomía para mulleres na Sorbona -Cours d astronomie ouvert pour les dames et mis à leur portée-.[96] A ela lle dedica Lalande a súa obra Astronomía de Damas -resume do curso sobre astronomía para damas realizado en París en 1789- onde a cualifica como "a muller máis educada que conozo".[97]

Nadas na segunda metade do século XVIII (1751-1800)[editar | editar a fonte]

  • Mary Fairfax Greig Somerville (1780-1872) matemática e astrónoma escocesa.[107] Mentora de Ada Lovelace, traduciu  ey popularizou a Mécanique Céleste de Pierre-Simon Laplace en 1831.[108] En tódalas súas obras, desenvolveu as aportacións matemáticas necesarias para unha mellor comprensión das teorías expostas. O seu estilo, riguroso, sinxelo e didáctico, favoreceu o enorme éxito dos seus traballos e a consideración de que foi obxecto por parte da comunidade científica no século XIX.[109] Entre as súas publicacións, na conexión das Ciencias Físicas (1834) intuíu a existencia dun planeta -Neptuno- que altera a órbita de Urano.[110]

Revolución industrial (s. XIX)[editar | editar a fonte]

A Liberdade guiando ao pobo. adro de Eugène Delacroix
A Liberdade guiando ao pobo.

Ao tempo comprendido entre 1789, comenzo da Revolución Francesa, e 1914 comenzo da Primeira Guerra Mundial, se lle denomina “Século da Ciencia”, por ser cando a ciencia alcanzou o que se podería considerar a súa maioría de idade. A Revolución Francesa encádrase no ciclo de transformacións políticas e económicas que marcaron o fin da Idade Moderna e o comenzo da Idade Contemporánea. Abarca un período de 10 anos (1789-1799), nos que se estableceron en toda Europa novas formas de organización política, social e económica, xurdiron novos usos e costumes, triunfaron novos modos de pensamento e novas tendencias espirituais. Este foi un momento decisivo na historia das mulleres. A condición da muller iniciou un cambio debido a que a Revolución creou ilusión de que a situación das mulleres se inscribira no mesmo núcleo de cuestionamento político do resto da sociedade. O lugar da muller na sociedade e non só na orde doméstica, foi un tema que estivo presente. Considerar que a muller puidera ocupar un lugar na sociedade, constituíu todo un descubrimento para a civilización occidental, sen embargo este descubrimento no se convertiu en solucións revolucionarias, nin se experimentaron cambios nla perspectiva da vida das mulleres. Durante gran parte do século XIX a educación das nenas continúa sometida aos modelos estabrecidos pola costume. Os varóns teñen como destino a vida pública, os traballos das armas e das leis. As mulleres seguen a ser educadas para o fogar e a vida conxugal. A sociedade pasaba de ser rural a industrial, o que derivaba en ser científica e tecnolóxica. Profesionalizouse a ocupación científica, con tódolos requisitos que iso conleva: formación institucionalizada e reglamentada, postos de traballo remunerados, avaliación e recoñecemento social. A ciencia dividiuse e organizouse por especialidades, conformando unha estrutura que en grande medida prefiguraba a que adoptaría no século XX. Os científicos tomaron conciencia de seu como clase profesional, reclamaron postos remunerados no ensino e na industria. Xunto a seu crecemento e desenvolvemento, a ciencia ganou prestixio e influencia. Retomou a súa imaxe clásica de obxectividade, veracidade e motor de progreso, virtudes que en boa medida extendéronse tamén aos científicos. No século XIX configuráronse e comenzaron a adquirir peso académico disciplinas dedicadas ao estudio do ser humano e da sociedade: Psicoloxía, Socioloxía e Antropoloxía. O século vería tamén o nacemento da Estatística Social e da Xeografía Humana.[111]

Dende a Ilustración, as sucesivas revolucións liberais ampliaron a categoría de cidadanía a sectores sociais excluídos do seu exercicio, pero fundamentaron a conceptualización dos dereitos políticos e de cidadanía na exclusión feminina e na universalización da norma masculina. Ademais, o discurso de xénero consolidou como valor cultural da modernidade a idea de separación entre o espazo público, asignado aos homes, e o privado, ás mulleres. O home quedaba adscrito ao mundo público, é dicir ao ámbito do laboral, do político, da ciencia; mentres que a muller, presentada como “o anxo do fogar”, quedaba relegada ao ámbito doméstico e era sometida a un ríxido sistema patriarcal de valores orientado a sometela á sumisión e obediencia ao marido. Este ideal constituía un modo de preservar a institución burguesa máis prezada: a familia. Este modelo correspondeuse co novo modelo social, o da burguesía e o da muller burguesa: nai e esposa.[112]

Outro dos motivos que permiten entender o proceso de expulsión das mulleres do ámbito científico é a fundación das academias durante os séculos XVIII e XIX. A formación das primeiras persoas científicas -tanto homes como mulleres- non dependía das universidades, senón da práctica directa e do intercambio de ideas, que tiñan lugar nos talleres, salóns, observatorios e laboratorios caseros. Durante o arranque da modernidade, elas fixeron aportacións destacadas aos saberes clásicos das matemáticas, a alquimia, a herboristaría ou a filosofía, e participaron na fundación de disciplinas nacentes como a astronomía, a entomoloxía, a botánica ou a xeoloxía. Antes da profesionalización das vellas e novas especialidades, a participación epistemolóxica e práctica no desenvolvemento do saber non requería a ostentación de credenciais; a maioría dos homes e mulleres que lideraron a revolución científica eran amateurs e diletantes que aproveitaban os seus pequenos talleres produtivos para instalar laboratorios improvisados, ou armaban os seus propios instrumentos ópticos nas azoteas das súas vivendas, ou emprendían expedicións de descubrimento por terras ignotas. Todo pola súa conta, sen a subvención de institucións académicas e coa liberdade suficiente para permitir que irmás, fillas, esposas e nais estiveran presentes no proceso de traballo desas empresas, ou que as viuvas e orfas proseguiran cos esforzos familiares. Pero o impulso determinante da investigación científica radicou na conformación de institucións formais: por unha banda, as academias, por outra, a aparición das profesións. Ambas instancias funcionaron como mecanismos decisivos para a exclusión feminina. O paradóxico é que, no momento de fundación das academias de ciencias ao longo e ancho de Europa, había unha cantidade importante de mulleres que deberían ter pertencido por mérito propio a estes organismos -e terían entón disfrutado dos emolumentos que tales institucións aportaban-, pero que non foron admitidas polo feito de ser mulleres. Por exemplo, Maria Winkelmann non ingresou na Academia de Ciencias de Berlín a causa de argumentos como o que expón Jablonski nunha carta dirixida a Leibniz en 1710: Debe vostede ser consciente de que a decisión que pronto haberá de tomar podería ser tomada como precedente. En principio somos da opinión de que este caso debe ser xuzgado non so polos seus presentes méritos senón tamén como puidera serlo en adiante, pois o que lle concedamos a ela podería servir de exemplo para o futuro. Neste contexto, a profesionalización das disciplinas e a institución das primeiras academias científicas deuse á par coa expulsión explícita e flagrante das mulleres. É dcir, a orixe da ciencia, como momento cardinal da modernidade, atestigua a participación dunha importante cantidade de mulleres que deberon ser activamente expulsadas ou marxinadas a partir da aplicación das políticas de institucionalización das academias e das profesiones. Foi a institucionalización do proxecto científico a que instaurou as regulacións que permitiron a expulsión das primeras científicas dos espazos académicos e universitarios.[113]

Emilia Pardo Bazán
Emilia Pardo Bazán

O século XIX foi tamén testigo dos comezos dunha pseudociencia que intentaba "probar" a inferioridad intelectual das mulleres, e especialmente que as mulleres eran intelectual e moralmente incapaces do traballo científico.[9] Probablemente isto tivo moito que ver coa aparición en 1859 da teoría da evolución de Charles Darwin (1809−1882), xa que un aspecto destacado da mesma foi o profundo nesgo sexista -aplicado ao ámbito do xénero humano, do que carecía nos estudos evolutivos doutras especies- que impregnaba a esta teoría. Como recolle a profesora Carolina Martínez Pulido no seu artigo “Respuesta femenina a El origen del hombre de Charles Darwin”,[114] o contido androcéntrico dos argumentos esgrimidos polo célebre naturalista fixo que algunhas notables mulleres estudosas reaccionaran publicamente presentando obxeccións ante tanto insulto; como por exemplo as norteamericanas Antoinette B. Blackwell (1825 − 1920) e Eliza B. Gamble (1841 − 1920). Catro anos máis tarde da publicación de “A orixe do home e a selección en relación ao sexo” (1871) de C. Darwin, Antoinette B. Blackwell publica “Os sexos a través da natureza”, onde analiza a obra do británico converténdose na primeira muller en responder con argumentación científica sólida ao célebre científico. Case que vinte anos máis tarde de que Antoinette B. Blackwell reivindicara a igualdade entre os sexos, a tamén estadounidense Eliza B. Gamble asumiu unha postura moito máis radical. En 1893 Gamble publicou un libro titulado “A evolución da muller: unha investigación sobre o dogma da súa inferioridade ante o home”, onde defendía sen ambaxes a superioridade do sexo feminino sobre o masculino. Outras destacadas personalidades que realizaron aportacións a este debate foron, entre outras, a brillante escritora galega Emilia Pardo Bazán (1851 − 1921), quen sostiña en 1877 que “a lei do máis forte é nefasta para o sexo feminino”; ou a francesa Clèmence Royer (1830 − 1902), primeira tradutora ao francés e prologuista da obra de Darwin “A orixe das especies”. Todas estas estudosas, claramente por diante do tempo que lles tocou vivir, atrevéronse a expresar en público comentarios críticos sobre o papel concedido ás mulleres nunha obra tan valorada e respectada como “A orixe do home”.[115]

Esta proscrición lexitimouse mediante un discurso sexista -continuador da lóxica do claustro medieval e da misoxinia imperante en épocas anteriores- que lexitimaba a separación de espazos, ahora baseado nun paradigma naturalista. Desta maneira, o que na Antigüidad e na Idad Media fora unha posibilidade para unha mínima elite de mulleres, na modernidade converteuse nunha imposibilidade xeneralizada que declaraba ao conxunto do sexo feminino incapacitado para o saber. Difundiuse así un imaxinario cada vez máis sofisticado onde se atribuía ás mulleres un papel primeiro marxinal e logo por completo ausente da vida intelectual, para recluílas imaxinariamente no espazo doméstico, como se iso fose natural e eterno. Para consolidar esta expulsión do ámbito académico, universitario e científico, moitas das aportacións femininas ao coñecemento foron sistemáticamente borradas dos rexistros históricos e restabelecelas requeriu dun minucioso traballo de reconstrucción.[113] Este proceso consistiu en moitos casos en negar ás mulleres a autoría das súas propias obras e atribuílas erróneamente a varóns -seus confesores, irmáns, pais, esposos ou amantes- ou por o acento nas biografías sociais ou sexuais de aquelas que demostraron unha xenialidade incompatible con este imaxinario. O resultado de tal panorama permea as épocas. As mulleres pasaron de novo á invisibilidade, pois as nocións de progreso e modernidade fixéronse incompatibles coas mulleres. Tardouse case que dous séculos en recuperar ese papel perdido. Cabe sinalar que se poden atopar en textos histórico-científicos do século XVIII os nomes e aportacións de mulleres como Hipatia de Alexandría, Ana Marıa von Schumman, Lucrecia Marinella e outras, que desapareceron de re-edicións posteriores no século XIX e que non volveron a aparecer ata que as investigacións sobre ciencia e xénero, a partir dos anos oitenta do século pasado, os recuperaron. A medida que a ciencia vólvese profesional, pasando a ser un tema de estudo recoñecido nas universidades, as mulleres que se tiñan dedicado a ela cando era unha actividade amateur viron como se as apartaba, pois non se lles permitía estudar nin formar parte das novas institucións científicas. Sen embargo, factores tales como a extensión da educación elemental, as loitas anti-escravistas ou as loitas feministas, reavivaron a polémica sobre a educación das mulleres, ou a súa participación na actividade científica.[9]

A pesar de tódalas dificultades, xa dende os inicios do século XIX podemos atopar figuras moi relevantes, como a francesa Sophie Germain (1776-1831), filla da Revolución francesa, que marcou a súa infancia, quen se refuxiou na biblioteca familiar para illarse dos disturbios da época. A imposibilidade de acceder aos centros oficiais do saber científico pola súa condición de muller, a levou a utilizar o pseudónimo de “Monsieur Le Blanc” para intercambiar información, ideas e resultados con grandes matemáticos da época como Lagrange e Gauss. Destacou en Teoría de números (os Primos de Germain, denomínanse así na súa honra) e en Teoría da Elasticidade, área na que gañou un concurso da Academia Francesa de Ciencias sobre a teoría matemática que permitía explicar a formación de figuras ao estender area sobre unha placa vibrante. Despois de todos estes méritos conseguidos ao largo da súa vida, o seu nome non figura entre os que aparecen na Tour Eiffel como homenaxe a aqueles que fixeron contribucións, dende a ciencia, a súa construción; e no seu certificado de defunción o que figura como a súa

profesión é “rendista”, non matemática.[116] Ou a escocesa Mary Fairfaix Greig Somerville (1780-1872), considerada a “Raíña das Ciencias do século XIX” quen, segundo parece, tiña que aprenderse de memoria os libros que conseguía, porque o seu pai non estaba en absoluto de acordo con esa rara afección da súa filla polo saber. Afortunadamente para ela e para a humanidade, o marido co que a casou o seu pai, que era da súa mesma opinión en relación ás “mulleres sabias”, morreu ao cabo de 3 anos de matrimonio, deixándoa con 2 fillos e unha situación económica moi acomodada, o que lle permitiu retomar os seus estudos abertamente e empezar a brillar moi rapidamente en concursos públicos. Anos máis tarde volveuse a casar, pero esta vez cun home que tiña as súas mesmas inquedanzas intelectuais e que non só apoiou a súa carreira científica senón que se converteu no seu enlace ante as institucións ás que ela non podía chegar directamente pola súa condición de muller.[117] Mary Somerville foi unha das mulleres de ciencia afortunadas e unha das últimas grandes científicas amateur. Como lle escribiu Charles Lyell a súa futura esposa, Mary Horner, en 1831: "Se a nosa amiga a señora Somerville tivera casado con Laplace, ou con outro matemático, nunca teríamos oído do seu traballo. Estaría fundido co de seu marido, presentándoo como se fora del.[9]

Ada Augusta Byron Lovelace
Ada Lovelace

Pero non se pode falar das matemáticas do século XIX sen mencionar a informática, que tivo os seus preliminares neste século XIX e xurdiu con forza a partir de mediados do século XX. O personaxe, crucial no ámbito da ciencia e a tecnoloxía, que sentou as bases dun cambio de rumbo fundamental nas vidas da maioría da poboación mundial -aínda que tivera que pasar case que un século despois da súa morte para que as súas teorías foxen recoñecidas- foi Ada Augusta Byron, marquesa de Lovelace (1815-1852)[118] unha “visionaria” informática, o que lle permitiu case que 100 anos antes de que se construíran os primeiros “computadores” deixar escritos programas informáticos que anos máis tarde puideron probar a súa validez. Tivo como titora a Mary Somerville , da que acabamos de falar, que foi quen a levou a unha conferencia de Babbage sobre a súa máquina diferencial, da que queda absolutamente fascinada. Pero cando máis tarde Babbage a fai partícipe da súa idea máis ambiciosa da construción da máquina analítica, Ada Byron convértese, con apenas 18 anos, na máis fiel colaboradora de Babbage, aportando importantes innovacións ao proxecto. Xunto á idea de utilizar as tarxetas perforadas para introducir tanto datos como ordes ao sistema, Ada suxeriu o cambio do sistema decimal ao sistema binario. Ada firmou o traballo -no que aparece o seu programa para o cálculo dos números de Bernoulli- como A.A.L. para evitar que fora rexeitado de entrada. Pero toda a xente do ámbito académico e intelectual sabía que a única persoa que podía telo escrito, por ser a única con coñecementos para facelo, era Ada; en consecuencia a Sociedade matemática do momento declarou "pouco relevante" o seu traballo e este quedou relegado ao esquecemento.[119]

Durante a segunda metade do século XIX, nos principais centros industriais do mundo; Inglaterra, Francia, Alemaña, Italia, Rusia ou Estados Unidos, tivo lugar o inicio do gran desenvolvemento das matemáticas. En torno ao cambio de século as matemáticas eran unha disciplina científica altamente avanzada e estimada en tódolos países desenvolvidos da terra. Aumentou o número de persoas que se dedicaba a estudiar e investigar en matemáticas, o que fixo necesaria a publicación dos logros conseguidos. Como consecuencia apareceron revistas e congresos ademais de asociacións e agrupacións de matemáticos a nivel nacional. A medida que a ciencia facíase máis complexa, especializada e profesionalizada, ía sendo tema de estudio recoñecido nas universidades onde, polo xeral, as mulleres non tiñan acceso. Na École Polytechnique de París, fundada en 1794, as mulleres non foron admitidas ata 1972. Da misma maneira, con algunha excepción especial, estáballes vedada a entrada nos centros científicos máis importantes do século XIX, as universidades alemás.[112]

É na segunda metade deste século cando empezaron a aparecer moitas mulleres matemáticas en diversos países europeos e nos Estados Unidos de América e, o que é máis importante, empezan a crear escola, preocupándose non só da súa carreira profesional senón tamén da das súas discípulas. Non só realizaron importantes aportacións á ciencia e á tecnoloxía, senón que conseguiron derrubar algunhas das barreiras que impedían a integración da muller en pé de igualdade en institucións como as universidades e as academias, facilitando así a incorporación doutras moitas conxéneres ás mesmas. En Gran Bretaña, aínda que nun primeir intento a principios do século XIX non se conseguiu abrir os estudios de matemáticas de Cambridge ás mulleres, a mediados deste século se lles permitiu estudiar matemáticas nos seus propios colexios, como sucedeu no Queen´s College. En 1863 foron avaliados os traballos de 83 mozas por un comité da Asociación Nacional para a promoción das Ciencias Sociais. Un dos expertos asegurou que alentar ás mulleres a usar o seu cerebro non lles faría perder a razón.[9]

Philippa Fawcett na súa habitación do Newnham College
Philippa Fawcett

A inglesa Charlotte Angas Scott (1858-1931) supón un punto de inflexión na relación das mulleres e as matemáticas. Loitou en Cambridge para conseguir permiso, en 1880, para presentarse ao exame, “Tripos”, que outorgaba a titulación de matemáticas. Conseguiu graduarse en Matemáticas en Cambridge –aínda que non se lle permitiu participar na cerimonia de gradación, o que lle impediu asistir en directo ao boicot que realizaron os seus compañeiros para protestar pola súa ausencia−, e ademais non só conseguiu o “permiso” para ela senón que logrou que a partir de aí outras mulleres puideran facelo. Posteriormente desenvolveu a súa carreira profesional nos Estados Unidos como profesora nunha universidade feminina, na que sempre defendeu un nivel de exixencia igual ao que tiñan as mellores universidades masculinas; aparte de ser editora dunha das mellores revistas científicas  “American Journal of Mathematics” desde os seus inicios, así como ser a primeira muller en formar parte da Sociedade matemática americana.[120] Esta muller inicia unha saga de mulleres matemáticas que a partir do século XX se ocuparon de facilitar a carreira científica das súas discípulas e colegas. Aproveitando a “porta” aberta por Scott, 10 anos máis tarde outra muller, Philippa Garrett Fawcett (1868-1948), conseguiu ser a número un da súa promoción, o que lle permitiu iniciar a súa carreira profesional na propia Universidade de Cambridge, aínda que logo re-encamiñara a súa carreira cara postos de xestión da educación.[121]

Retrato de Maria Mitchell
Maria Mitchell

Tamén na segunda metade do século XIX destaca Maria Mitchell (1818-1889), primeira muller dedicada profesionalmente á astronomía en Estados Unidos e terceira muller en descubrir un cometa, o primeiro de outubro de 1847, ao que puxeron o seu nome, "Miss Mitchell's Comet", polo que recibiu unha medalla de ouro do rei Federico VII de Dinamarca.[122] Ensinou astronomía a mulleres no Vassar College e participó en la fundación de la Asociación Americá para o Avance das Mulleres.[123] E a finais do século XIX un grupo de 13 mulleres, coñecidas hoxe como "as calculadoras de Harvard", dedicáronse a contar e clasificar estrelas no Observatorio. Realizaban un traballo tedioso e mecánico que, sen embargo, “axudou a sentar as bases da astrofísica moderna”. Traballaron ás ordes do astrónomo E. Charles Pickering (1846-1919). A súa labor consistía en arquivar e catalogar a inmensa colección de fotografías de estrelas do Observatorio de Harvard. Tratábase dunha man de obra barata para realizar unha labor que precisaba de gran paciencia e unha considerable capacidade de observación.[124]

Grupo de astrónomas do Observatorio de Harvard: Henrietta Swan Leavitt, Annie Jump Cannon, Williamina Fleming, e Antonia Maury.
Astrónomas do Observatorio de Harvard. Entre elas Henrietta Swan Leavitt, Annie Jump Cannon, Williamina Fleming, e Antonia Maury.

Entre elas a apenas coñecida Williamina Fleming (1857 - 1911) desempeñou un papel crucial. Despois de traballar como criada na casa de Pickering, este a contratou para realizar tarefas administrativas e cálculos matemáticos. A súa eficacia fixo que o astrónomo confiara nela para custodiar o arquivo fotográfico do Observatorio e, co tempo, tamén lle encargou reclutar e dirixir a outras mulleres que irían configurando o que desafortunadamente coñeceuse como o "harén de Pickering".[125] Outras que xogaron un papel destacado foron Antonia Maury (1866-1952) quen deseñou un novo sistema de clasificación estelar que sería a base da astrofísica moderna, co que Pickering non estivo de acordo. As súas diferencias con Pickering pronto foron insalvables e Antonia Maury abandonou definitivamente o observatorio en 1896 para dedicarse ao ensino. En 1943 revísase o catálogo Henry Draper para incorporar as ideas de Antonia Maury.[126] Annie Jump Cannon (1863-1941), famosa polo seu bo "ollo" para os espectros estelares fixo que os seus catálogos Draper (que con preto de 400,000 estrelas seguen a ser usados hoxe en día) foran valorados como obra dunha observadora excepcional. Publicou tamén catáogos de estrelas variables (incluídas 300 descubertas por ela). Foi das poucas en conseguir recoñecemento polo seu traballo.[127] Henrietta Leavitt(1868-1921) descubriu e catalogou 1.777 estrelas variables situadas nas Nebulosas de Magalhães. En 1912 confirmou, a partir do seu catálogo, que a luminosidade das variables Cefeidas era proporcional ao seu período de variación de luminosidade, e que esa relación era bastante precisa.[128]

En Rusia, a mediados do século XIX nace Sofia Kovalevsky (1850-1891) unha matemática singular en moitos aspectos. Mostrou capacidades innatas para as matemáticas dende nena, pero a época que lle tocou vivir –a Rusia dos tsares- non llo facilitou. Membro desde moi nova da corrente Nihilista que tanto éxito tiña entre as e os xoves cultos da época, decidiu realizar un “matrimonio branco” cun amigo seu, Vladimir Kovalesvky, para poder saír de Rusia e estudar matemáticas noutras universidades europeas. Non sen antes superar grandes dificultades, conseguiu ser discípula primeiro e posteriormente colega e amiga do gran Weierstrass, doutorándose en matemáticas na Universidade de Gotinga “in absentia”. Gracias a la intervención de Mittag-Leffler, en 1883 consiguió una plaza de profesora en Estocolmo, onde desenvolvería a parte máis importante das súas investigacións matemáticas. Obtivo o Premio Bordin da Academia das Ciencias francesa en 1888 por su trabajo "Mémoire sur un cas particulier du problème de le rotation d’un corps pesant autour d’un point fixe, où l’intégration s’effectue à l’aide des fonctions ultraelliptiques du temps". Ademais das súas aportacións matemáticas creativas, orixinais e innovadoras no terreo da Análise Matemática, foi durante toda a súa vida unha activista, tomando parte na Comuna de París; sen esquecer a súa faceta literaria, que a levou a dicir que na súa opinión é imposible dedicarse ás matemáticas sen ter alma de poeta.[129]

No último tercio do XIX e comenzos do XX, as transformacións económicas e sociais que aconteceron en Europa e, aínda que en menor grao, tamén en España, demandaron man de obra feminina e, polo tanto, a incorporación paulatina das mulleres ao mercado laboral. Neste

contexto, incluiríanse as vindicacións de mulleres como Concepción Arenal e Emilia Pardo Bazán, que defenderon para as mulleres, contravindo aos pensadores da súa época, a compatibilidade entre os quefaceres domésticos e o cultivo da súa intelixencia; isto é, a necesidade de non considerar ás mulleres inferiores aos homes.[112]

Na última década do século XIX importantísimos avances tiñan revolucionado as matemáticas, a física, a astronomía e outras ciencias. A ciencia convertérase nunha profesión en tódolos sentidos -nunca máis habería descubrimentos importantes feitos por persoas afecionadas- e tanto a súa estrutura como a das súas institucións principais tiñan cambiado irremediablemente. Neste contexto, por primeira vez na historia, foi posible que unha muller -a física e matemática Marie Sklodowska-Curie (1867-1934), que en 1898 descubriu que a radioactividade era unha propiedade intrínseca do átomo, descubrimento que cambiaría o mundo- ingresara nos grupos científicos establecidos. Aínda así, as palabras escritas ese mismo ano 1898, no Popular Science Montly, por Henrietta Bolton non so son pertinentes para miles de anos de historia, senón que continúan a ser certas hoxe en día: Como regar xeral a muller de ciencia debe ser o bastante forte para valerse por si mesma, capaz de soportar o sarcasmo e a antipatía, a menudo inxustos, de homes que sinten celos ao ver invadido o que consideran ser o seu campo propio de actividade.[9]

Nadas no primeiro cuarto do século XIX (1801-1825)[editar | editar a fonte]

Nadas no segundo cuarto do século XIX (1826-1850)[editar | editar a fonte]

  • Mary Ward
    Mary Ward
    Mary Ward (1827-1869) astrónoma e artista irlandesa.[139] Astrónoma amateur, compartía este interese con
    Helen Almira Shafer
    Helen Shafer
    seu primo Guillermo Parsons, construtor do gran telescopio reflector Leviatán. Mary dibuxou esbozos de cada etapa do proceso de construción, esbozos que se utilizaron para axudar na restauración do telescopio. Tamén dedicouse á microscopía, realizando as súas propias diapositivas a partir de fíos de marfil e preparando os seus propios especímenes (fundamentalmente de insectos).[140]
  • Mary Everest Boole (1832 - 1916) pedagoga e matemática británica.[141] Casada con George Boole (1815-1864), cooperou con el no libro An investigation of the laws of thought. Este libro publicouse en 1854 e supuxo unha revolución entre matemáticos e pensadores da época.[142] Á morte de George, Mary empezou a dar clases usando o método didáctico de Déplace, pero introducindo as súas aportaciones. Estaba interesada en mostrar como as actividades ordinarias do día a día preparan ao alumnado a aprender matemáticas. Mary tamén inventou a «xeometría
    Susan Jane Cunningham
    Susan J. Cunningham
    da corda» e as chamadas «cartas de Boole», que axudan ao alumnado a aprender a xeometría dos ángulos e espazos.[143]
  • Helen Almira Shafer (1839-1894) matemática e educadora estadounidense.[144] Tras graduarse no Oberlin College
    Agnes Mary Clerke
    Agnes Mary Clerke
    en 1863, foi profesora de matemáticas no Central High School de St. Louis (Missouri, EE.UU.) de 1865 a 1875. En 1877 entrou como profesora de matemáticas no Wellesley College (Massachusetts, EE.UU.), e foi presidenta desta institución ata o seu falecemento.[145]
  • Agnes Mary Clerke (1842-1907) astrónoma e divulgadora irlandesa.[146] Alcanzou fama mundial en 1885 coa publicación do seu tratado A Popular History of Astronomy during the Nineteenth Century. Non foi unha astrónoma «de campo», senón que recopilou, interpretou e resumiu resultados da investigación astronómica. En 1888 pasou tres meses no Observatorio do Cabo –invitada polo seu director David Gill–, onde se familiarizou coa espectroscopía,
    Mary Watson Whitney
    Mary W. Whitney
    o que lle permitiu escribir con claridade sobre esta nova rama da ciencia.[147]
  • Susan Jane Cunningham (1842-1921) matemática e astrónoma estadounidense.[148] Foi unha persoa clave na fundación e desenvolvemento doSwarthmore College. Estudou matemáticas e astronomía con Maria Mitchell no Vassar College.[149]
  • Margaret Lindsay Huggins
    Margaret L. Huggins
    Mary Watson Whitney (1847-1921) astrónoma estadounidense.[150] Discípula de Maria Mitchell, foi durante 22 anos a responsable do Vassar Observatory: publicáronse 102 artigos científicos baixo a súa dirección. En 1872 obtivo unha mestría na Vassar University. Posteriormente estudou matemáticas e mecánica celeste na Universidad de Zürich, Suiza, (1873-1876).[151] A partir dese momento centrouse no ensino e nla investigación relacionada coas estrelas dobres, estrelas variables, asteroides, cometas e medidas de cúmulos de estrelas mediante placas fotográficas.[152]
  • Margaret Lindsay Huggins (1848-1915) astrónoma británica de orixe irlandés.[153] Xunto a seu marido, o astrónomo William Huggins (1824-1910), foi unha pioneira en espectroscopía, publicando o Atlas of Representative Stellar Spectra (en 1899).[154]
  • Sofia Kovalevskaya
    Sofia Kovalevsky
    Sofia Kovalevsky (1850-1891) matemática rusa.[155] Non so foi unha gran matemática, senón tamén escritora e defensora dos dereitos das mulleres no século XIX.[156] Quizais a súa aportación máis coñecida
    Fotografía de Sophie Bryant realizada por Robert Tucker (1832–1905)
    Sophie Bryant
    sexa o teorema de Cauchy-Kovalevskaya[157] sobre ecuaciones diferenciais. Durante a etapa de Berlín xunto a Karl Weiestrass, realizou tres traballos de investigación: «Sobre a teoría de ecuacións en derivadas parciais», «Suplementos e observacións ás investigacións de Laplace sobre a forma dos aneis de Saturno» e «Sobre a redución dunha determinada clase de integrais abelianas de terceiro orde ás integrais elípticas», cos que obtivo o seu grao de doutora en 1874.[158] En 1888 obtivo o Premio Bordin da Academia de Ciencias de Francia polo seu traballo Mémoire sur un cas particulier du problème de le rotation d’un corps pesant autour d’un point fixe, où l’intégration s’effectue à l’aide des fonctions ultraelliptiques du temps.[159]
  • Sophie Willock Bryant (1850-1922) matemática, educadora e feminista británica de orixe irlandés.[160] Foi a primeira muller en obter un grao en matemáticas pola University of London (1881), onde tres anos máis tarde obtivo tamén o grao de doutora en ciencias, converténdose na primeira muller en obter un doutoramento en ciencias en Inglaterra. Foi unha das tres primeiras mulleres en entrar a formar parte dunha Royal Commission –a comisión Bryce[161] en educación secundaria entre 1894 e1895–  e unha das tres primeiras mulleres en ser elixida para o Senado da University of London.[162]

Nadas no terceiro cuarto do século XIX (1851-1875)[editar | editar a fonte]

1851-1860[editar | editar a fonte]

  • Ellen Amanda Hayes (1851-1930) astrónoma e matemática estadounidense.[163] Autora de varios libros de texto de matemáticas. O seu traballo científico máis importante centrouse na astronomía: calculou a órbita do asteroide 267 Tirza e observou cometas e outros asteroides. Preocupada pla insuficinte representación das mulleres en matemáticas e ciencias, foi activista en diferentes causas sociais.[164]
  • Isis Pogson (1852-1945) astrónoma e meteoróloga británica.[165] En 1860 o astrónomo Norman Pogson, o seu pai, foi nomeado director do Observatorio de Madrás e Isis traballou alí como a súa asistente. En 1873, Isis obtivo un posto de «computadora»no observatorio, onde traballou durante vinte e cinco anos, tamén como superintendente meteorolóxico. Foi a primeira muller nomeada para entrar como membro da Royal Astronomical Society, e foie das primeiras en ser admitida, en 1920.[166]
  • Hertha Marks Ayrton (1854-1923) enxeñeira, matemática, física e inventora británica.[167] Ayrton recibiu a Medalla Hughes da Royal Society en 1906 polas súas investigacións experimentales sobre o arco eléctrico, e tamén sobre ondas de area. Ayrton foi membro activo da «Unión Social e Política da Muller», así como membro fundador da «Federación Internacional de Mulleres Universitarias» e da «Unión Nacional de Traballadores Científicos».[168]
  • Ida Martha Metcalf (1857- 1952) matemática estadounidense.[169] En 1893 converteuse na segunda muller estadounidense en recibir un doutoramento en matemáticas, cunha disertación titulada «Dualidade xeométrica en espazos». Durante un tempo foi asistente na redacción de libros de texto matemáticos, exercicios de álxebra e trigonometría, e táboas de logaritmos e intereses. Tamén traballou como analista de seguridade nunha oficina bancaria en Nova York, e no «Servizo Civil» na Oficina do Contralor da cidade de Nova York, sendo a primeira muller en acceder a ese posto.
  • Williamina Fleming  (1857-1911) astrónoma estadounidense de orixe escocés.[170] Dirixiu ao equipo de mulleres calculadoras do Harvard College Observatory de Edward Charles Pickering. Descubriu a nebulosa Cabeza de Caballo, ademais de unha gran cantidade de novasnebulosas gaseosas e estrelas variables.[171]
  • Charlotte Angas Scott (1858-1931) matemática británica.[172] Especialista en xeometría analítica, foi coeditora da revista American Journal of Mathematics e cofundadora da American Mathematical Society da que foi vicepresidenta. Foi unha figura clave no acceso das mulleres á educación en matemáticas.[173]
  • Anna Julia Haywood Cooper (1858-1964) docente e matemática estadounidense.[174] Foi filla dunha escrava e o seu amo branco. Graduouse no Oberlin College de Ohio cunha licenciatura en matemáticas en 1884 e unha mestría en matemáticas en 1888. O seu primeiro libro, A Voice from the South: By a Woman from the South, publicado en 1892, converteuna nunha das primeiras referencias do feminismo negro. Obtivo seu Ph.D. na Universidade de París (Sorbona), en 1925, cunha tese (escrita en francés) sobre «A actitude de Francia sobre a cuestión da escravitude entre 1789 e 1848», converténdose na cuarta muller afroamericá en obter o Ph.D.[175]
  • Alicia Boole Stott (1860-1940) matemática británica de orixe irlandés.[176] É coñecida polas súas aportacións á xeometría en catro dimensións e pola súa capacidade para visualizar seccións tridimensionais de poliedros de catro dimensiones. Acuñou a palabra «politopo» para un poliedro en calquera dimensión.[177]

1861-1867[editar | editar a fonte]

1868-1869[editar | editar a fonte]

1870-1875[editar | editar a fonte]

Nadas no último cuarto do século XIX (1876-1900)[editar | editar a fonte]

1876-1880[editar | editar a fonte]


1881-1885[editar | editar a fonte]

1886-1890[editar | editar a fonte]

Pia Maria Nalli
Pia Maria Nalli

1891-1895[editar | editar a fonte]

1896-1900[editar | editar a fonte]

Irrupción da muller no espazo público (s. XX)[editar | editar a fonte]

Nadas no primeiro cuarto do século XX[editar | editar a fonte]

1901-1905[editar | editar a fonte]

1906-1910[editar | editar a fonte]


1911-1915[editar | editar a fonte]

  • Alice Turner Schafer (1915-2009) matemática estadounidense.[430] Recibiu unha bolsa para estudar na Universidade de Richmond (Virxinia): era a única muller estudante, nun tempo no que as mulleres non tiñan permitida a entrada á biblioteca do campus. Obtivo brillantes resultados e defendeu a súa tese de doutoramento en 1942, en xeometría diferencial proxectiva. Foi unha das fundadoras da Association for Women in Mathematics en 1971.[431]

1916-1920[editar | editar a fonte]

  • Vera Nikolaevna Kublanovskaya (1920-2012) matemática soviética.[464] É recoñecida polo seu traballo no desenvolvemento de métodos computacionais para a solución de problemas espectrais en álxebra. Propuso o algoritmo QR para o cálculo de autovalores e autovectores en 1961 -de maneira independente a John G. F. Francis-. Este algoritmo é un de los máis importantes do século XX.[465]

1921-1925[editar | editar a fonte]

Nadas no segundo cuarto do século XX[editar | editar a fonte]

1926-1930[editar | editar a fonte]

Notas[editar | editar a fonte]

  1. "Matemáticas que han revolucionado la historia". La Vanguardia (en castelán). 2019-03-13. Consultado o 2020-10-28. 
  2. "Aportaciones de las mujeres a las matemáticas" (PDF). Instituto de la Mujer. Consultado o 27-10-2020. 
  3. Harding, Sandra (1996). Ciencia y feminismo. Morata. 
  4. "Secretaría Online Universidade de Vigo". secretaria.uvigo.gal. Prólogo. p. 14. Consultado o 2020-11-16. 
  5. "USC - Facultade de Matemáticas - 50 Aniversario da Licenciatura de Matemáticas na USC - Actividades - A muller: elemento innovador na ciencias". www.usc.es. Consultado o 2020-11-16. 
  6. 6,0 6,1 "Émilie du Châtelet - Biography". Maths History (en inglés). Consultado o 2020-10-27. 
  7. 7,0 7,1 "La geometría vista por Grace Chisholm Young" (PDF). Consultado o 27-10-2020. 
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 8,6 Muñoz Páez, Adela (2016). Sabias. Penguin Randon House. ISBN 978-84-9992-702-2. 
  9. 9,00 9,01 9,02 9,03 9,04 9,05 9,06 9,07 9,08 9,09 9,10 9,11 9,12 9,13 Alic, Margaret (1991). El legado de Hipatia. Historia de las mujeres en la ciencia desde la Antigüedad hasta fines del siglo XIX. Siglo XXI editores, s.a. ISBN 968-23-1682-0. 
  10. "Mujeres astrónomas y matemáticas en la antigüedad Hitos". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-08-21. Consultado o 2020-10-23. 
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 "Mujeres Astrónomas y Matemáticas en la antigüedad" (PDF). Consultado o 23/10/2020. 
  12. "Theano". www.agnesscott.edu. Consultado o 2020-10-23. 
  13. Cervera, José (2018-01-18). "Téano, la mujer que sustituyó a Pitágoras". ElDiario.es (en castelán). Consultado o 2020-10-23. 
  14. "LAS MUJERES EN LA ESCUELA PITAGÓRICA" (PDF). Consultado o 23/10/2020. 
  15. "Plutarch, De defectu oraculorum, section 13". www.perseus.tufts.edu. Consultado o 2020-10-23. 
  16. "Hypatia - Biography". Maths History (en inglés). Consultado o 2020-10-25. 
  17. "Hipatia Vidas científicas". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-06-15. Consultado o 2020-10-25. 
  18. "Hypatia". www.agnesscott.edu. Consultado o 2020-10-25. 
  19. Fierro, Maribel (2020-04-09). "La sabia esclava de las Mil y una noches: Tawaddud y sus avatares". Al-Andalus y la Historia (en castelán). Consultado o 2020-11-13. 
  20. FUNCI (2019-11-18). "Los musulmanes y sus contribuciones a la ciencia". FUNCI - Fundación de Cultura Islámica (en castelán). Consultado o 2020-11-13. 
  21. Ilecara (2011-11-05). "MUJERES QUE HACEN LA HISTORIA - BREVES BIOGRAFIAS: Siglos IX al XII - Fátima de Madrid". MUJERES QUE HACEN LA HISTORIA - BREVES BIOGRAFIAS. Consultado o 2020-11-13. 
  22. Verdejo Rodríguez, Amelia (2017). Mujeres matemáticas. Las grandes desconocidas. Servizo de Publicacións da Universidade de Vigo. ISBN 978-84-8158-733-3. 
  23. "Escritora de la virtud, Hroswitha de Gandersheim (935-1002)". Consultado o 2020-10-25. 
  24. Santos-Paz, José C. Rosvita de Gandersheim. Obra dramática (en inglés). 
  25. "Mujeres y Matemáticas - PDF Descargar libre". docplayer.es. Consultado o 2020-10-25. 
  26. Droides, Dynamic. "Biografía de Fátima de Madrid, astrónomas, astronomía". www.astrojem.com. Consultado o 2020-10-25. 
  27. "Fatima de Madrid". www.historiamujeres.es. Consultado o 2020-10-25. 
  28. "Una sorprendente estudiosa del siglo XII: Hildegard von Bingen Vidas científicas". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-06-29. Consultado o 2020-10-25. 
  29. "Querelle des dames à la Renaissance (La)". Encyclopédie d’histoire numérique de l’Europe (en francés). Consultado o 2020-11-19. 
  30. "Fedele, Cassandra (1465–1558) Encyclopedia.com". www.encyclopedia.com. Consultado o 2020-11-19. 
  31. "Biography: Fedele, Cassandra". www.lib.uchicago.edu. Consultado o 2020-11-19. 
  32. "La hermana del astrónomo, Sophia Brahe (1556-1643) Ciencia y más". Mujeres con ciencia (en castelán). 2018-12-21. Consultado o 2020-11-19. 
  33. "Los ‘cuerpos de papel’ de Margaret Cavendish Ciencia y más". Mujeres con ciencia (en castelán). 2016-10-31. Consultado o 2020-11-19. 
  34. "Isabel de Bohemia y Descartes Ciencia y más". Mujeres con ciencia (en castelán). 2017-05-08. Consultado o 2020-11-19. 
  35. Pascual, Clara Díaz (2013-01-06). "DIARIO DE A BORDO: CRISTINA DE SUECIA y DESCARTES (2)". DIARIO DE A BORDO. Consultado o 2020-11-19. 
  36. Ilecara (2009-04-29). "MUJERES QUE HACEN LA HISTORIA - BREVES BIOGRAFIAS: Siglo XVII - Sofia Carlota Hannover". MUJERES QUE HACEN LA HISTORIA - BREVES BIOGRAFIAS. Consultado o 2020-11-19. 
  37. Ilecara (2009-04-27). "MUJERES QUE HACEN LA HISTORIA - BREVES BIOGRAFIAS: Siglo XVII - Ana Finch Conway". MUJERES QUE HACEN LA HISTORIA - BREVES BIOGRAFIAS. Consultado o 2020-11-19. 
  38. "Leibnitiana". www.gwleibniz.com. Consultado o 2020-11-19. 
  39. "Elisabetha Koopman Hevelius: la primera astrónoma que se asomó al cielo Vidas científicas". Mujeres con ciencia (en castelán). 2020-02-13. Consultado o 2020-11-19. 
  40. Popova, Maria (2019-01-06). "The Astronomical Art of Maria Clara Eimmart: Stunning 17th-Century Drawings of Comets, Planets, and Moon Phases by a Self-Taught Artist and Astronomer". Brain Pickings (en inglés). Consultado o 2020-11-19. 
  41. "Una astrónoma en la sombra, Maria Winkelmann (1670-1720) Vidas científicas". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-12-21. Consultado o 2020-11-19. 
  42. "Sophia BRAHE". scientificwomen.net. Consultado o 2020-10-26. 
  43. "Sophia Brahe, astrónoma y horticultora Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-08-24. Consultado o 2020-10-26. 
  44. 44,0 44,1 EL LEGADO DE HIPATIA. Historia de las mujeres en la ciencia desde la Antigüedad hasta fines del siglo XIX (en español). Siglo XXI editores, s.a. ISBN 968-23-1682-0.  Parámetro descoñecido |nombre= ignorado (suxírese |nome=) (Axuda); Parámetro descoñecido |apellidos= ignorado (suxírese |apelidos=) (Axuda); Parámetro descoñecido |año= ignorado (suxírese |ano=) (Axuda)
  45. "María Cunitz, una astrónoma que perfeccionó las teorías de posicionamiento de los planetas" (en castelán).  Parámetro descoñecido |nombre= ignorado (suxírese |nome=) (Axuda); Parámetro descoñecido |apellido= ignorado (suxírese |apelidos=) (Axuda); Parámetro descoñecido |fecha= ignorado (suxírese |data=) (Axuda); Parámetro descoñecido |fechaacceso= ignorado (suxírese |data-acceso=) (Axuda)
  46. "Maria Cunitz, la ‘Palas de Silesia’ | Vidas científicas" (en castelán).  Parámetro descoñecido |fecha= ignorado (suxírese |data=) (Axuda); Parámetro descoñecido |sitioweb= ignorado (suxírese |páxina-web=) (Axuda); Parámetro descoñecido |fechaacceso= ignorado (suxírese |data-acceso=) (Axuda)
  47. PeoplePill. "About Elena Cornaro Piscopia: Italian philosopher (1646 - 1684) Biography, Facts, Career, Wiki, Life". PeoplePill (en inglés). Consultado o 2020-10-26. 
  48. "Elena Lucrezia Cornaro Piscopia". www.agnesscott.edu. Consultado o 2020-10-26. 
  49. "Elena Lucrezia Cornaro Piscopia, filósofa Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-06-05. Consultado o 2020-10-26. 
  50. "Elisabetha Koopman - Biography". Maths History (en inglés). Consultado o 2020-10-26. 
  51. "Catherina Elisabetha Koopman Hevelius, astrónoma Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-01-17. Consultado o 2020-10-26. 
  52. "Maria Winkelmann-Kirch, astrónoma Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-02-25. Consultado o 2020-10-26. 
  53. "Maria Winkelmann Kirch, la primera descubridora de un cometa". Cometografía (en castelán). 2016-03-08. Consultado o 2020-10-26. 
  54. CienciaconArte.com (2019-11-05). "Maria Clara Eimmart, la pintora de la luna". Ciencia con Arte - Ccª (en castelán). Consultado o 2020-10-26. 
  55. "Maria Clara Eimmart, astrónoma Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2017-05-27. Consultado o 2020-10-26. 
  56. "Mujeres en la historia(3) La Ilustración.".  Parámetro descoñecido |sitioweb= ignorado (suxírese |páxina-web=) (Axuda); Parámetro descoñecido |fechaacceso= ignorado (suxírese |data-acceso=) (Axuda)
  57. ENCARNACIÓN CASTRO MARTÍNEZ. "MUJERES MATEMÁTICAS EN LA HISTORIA DE OCCIDENTE" (PDF).  Carácter salto de liña en |título= na posición 38 (Axuda)
  58. "Discursos Sobre La Felicidad | Voltaire | Amor" (en castelán).  Parámetro descoñecido |sitioweb= ignorado (suxírese |páxina-web=) (Axuda); Parámetro descoñecido |fechaacceso= ignorado (suxírese |data-acceso=) (Axuda)
  59. "Filosofía, ciencia y género : Madame du Châtelet. Felicidad, Filosofía y Ciencia.".  Parámetro descoñecido |nombre= ignorado (suxírese |nome=) (Axuda); Parámetro descoñecido |apellido= ignorado (suxírese |apelidos=) (Axuda); Parámetro descoñecido |fecha= ignorado (suxírese |data=) (Axuda); Parámetro descoñecido |sitioweb= ignorado (suxírese |páxina-web=) (Axuda); Parámetro descoñecido |fechaacceso= ignorado (suxírese |data-acceso=) (Axuda)
  60. "Pignatelli, Carafa Faustina, principessa di Colubrano — Scienza a due voci".  Parámetro descoñecido |sitioweb= ignorado (suxírese |páxina-web=) (Axuda); Parámetro descoñecido |fechaacceso= ignorado (suxírese |data-acceso=) (Axuda)
  61. "Roccati Cristina — Scienza a due voci".  Parámetro descoñecido |sitioweb= ignorado (suxírese |páxina-web=) (Axuda); Parámetro descoñecido |fechaacceso= ignorado (suxírese |data-acceso=) (Axuda)
  62. "Biography: Diamante Medaglia".  Parámetro descoñecido |sitioweb= ignorado (suxírese |páxina-web=) (Axuda); Parámetro descoñecido |fechaacceso= ignorado (suxírese |data-acceso=) (Axuda)
  63. "Laura Bassi, la primera profesora de física en una universidad" (en castelán).  Parámetro descoñecido |sitioweb= ignorado (suxírese |páxina-web=) (Axuda); Parámetro descoñecido |fechaacceso= ignorado (suxírese |data-acceso=) (Axuda)
  64. "María Gaetana Agnesi (1718-1799) | Vidas científicas" (en castelán).  Parámetro descoñecido |fecha= ignorado (suxírese |data=) (Axuda); Parámetro descoñecido |sitioweb= ignorado (suxírese |páxina-web=) (Axuda); Parámetro descoñecido |fechaacceso= ignorado (suxírese |data-acceso=) (Axuda)
  65. Pilar Bayer Isant. "Mujeres y Matemáticas". 
  66. "Las científicas y su historia en el aula" (PDF). 
  67. 67,0 67,1 Bernués, Julio; Miana, Pedro J. (2019). "Soñando con números, María Andresa Casamayor (1720-1780)" (PDF). SUMA. Consultado o 28-10-2020. 
  68. 68,0 68,1 "El universo de Wang Zhenyi Vidas científicas". Mujeres con ciencia (en castelán). 2018-01-04. Consultado o 2020-12-18. 
  69. 69,0 69,1 "Wang Zhenyi (1768-97) - BibliotecaUNEDcientificas". sites.google.com. Consultado o 2020-12-18. 
  70. "Pignatelli, Carafa Faustina, principessa di Colubrano — Scienza a due voci".  Parámetro descoñecido |sitioweb= ignorado (suxírese |páxina-web=) (Axuda); Parámetro descoñecido |fechaacceso= ignorado (suxírese |data-acceso=) (Axuda)
  71. "Faustina Pignatelli: Princess and supporter of the sciences - Biography and Life" (en inglés).  Parámetro descoñecido |apellido= ignorado (suxírese |apelidos=) (Axuda); Parámetro descoñecido |sitioweb= ignorado (suxírese |páxina-web=) (Axuda); Parámetro descoñecido |fechaacceso= ignorado (suxírese |data-acceso=) (Axuda)
  72. "Faustina Pignatelli Carafa, matemática | Efemérides" (en castelán).  Parámetro descoñecido |fecha= ignorado (suxírese |data=) (Axuda); Parámetro descoñecido |sitioweb= ignorado (suxírese |páxina-web=) (Axuda); Parámetro descoñecido |fechaacceso= ignorado (suxírese |data-acceso=) (Axuda)
  73. "Emilie du Chatelet". www.agnesscott.edu. Consultado o 2020-10-28. 
  74. "Emilie du Châtelet, física y matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-12-17. Consultado o 2020-10-28. 
  75. "Laura Bassi - Biography". Maths History (en inglés). Consultado o 2020-10-28. 
  76. "Laura Bassi, filósofa Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-10-31. Consultado o 2020-10-28. 
  77. "Laura Bassi, la primera profesora de física en una universidad". La Izquierda Diario - Red internacional (en castelán). Consultado o 2020-10-28. 
  78. "Maria Gaetana Agnesi". www.agnesscott.edu. Consultado o 2020-10-28. 
  79. "Maria Agnesi - Biography". Maths History (en inglés). Consultado o 2020-10-28. 
  80. "Maria Gaetana Agnesi, experta en cálculo diferencial Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-05-16. Consultado o 2020-10-28. 
  81. "María Gaetana Agnesi (1718-1799) Vidas científicas". Mujeres con ciencia (en castelán). 2017-07-11. Consultado o 2020-10-28. 
  82. "Tyrocinio arithmético [Texto impreso] : instruccion de lás quatro reglas llanas". Consultado o 28-10-2020. 
  83. Aragón, El Periódico de. "La mujer que nos acercó a la ciencia". El Periódico de Aragón (en castelán). Consultado o 2020-10-28. 
  84. "Nicole-Reine Etable de Labrière - Biography". Maths History (en inglés). Consultado o 2020-10-28. 
  85. "Nicole-Reine Etable Lepaute, matemática y astrónoma Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-01-05. Consultado o 2020-10-28. 
  86. "Diamante Medaglia Faini poeta italiana".  Parámetro descoñecido |nombre= ignorado (suxírese |nome=) (Axuda); Parámetro descoñecido |apellido= ignorado (suxírese |apelidos=) (Axuda); Parámetro descoñecido |fechaacceso= ignorado (suxírese |data-acceso=) (Axuda)
  87. "Biography: Diamante Medaglia".  Parámetro descoñecido |sitioweb= ignorado (suxírese |páxina-web=) (Axuda); Parámetro descoñecido |fechaacceso= ignorado (suxírese |data-acceso=) (Axuda)
  88. "Reinhart, Barbara, Mathematikerin, 1730-1796 - Winterthur Glossar". www.winterthur-glossar.ch. Consultado o 2020-10-28. 
  89. "Anna Barbara Reinhart, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2017-07-12. Consultado o 2020-10-28. 
  90. PeoplePill. "About Anna Barbara Reinhart: Swiss mathematician (1730 - 1796) Biography, Facts, Career, Wiki, Life". PeoplePill (en inglés). Consultado o 2020-10-28. 
  91. "Ardinghelli Maria Angela — Scienza a due voci". scienzaa2voci.unibo.it. Consultado o 2020-10-28. 
  92. "Maria Angela Ardinghelli, traductora científica Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2017-05-28. Consultado o 2020-10-28. 
  93. "Roccati Cristina — Scienza a due voci".  Parámetro descoñecido |sitioweb= ignorado (suxírese |páxina-web=) (Axuda); Parámetro descoñecido |fechaacceso= ignorado (suxírese |data-acceso=) (Axuda)
  94. "CRISTINA ROCCATI" (en italiano).  Parámetro descoñecido |fecha= ignorado (suxírese |data=) (Axuda); Parámetro descoñecido |fechaacceso= ignorado (suxírese |data-acceso=) (Axuda)
  95. Grupo de Trabajo Ella es una Astrónoma (2009). Astrónomas que hicieron historia (Radio Nacional de España). 
  96. "Louise du Pierry – Physik-Schule". physik.cosmos-indirekt.de (en alemán). Consultado o 2020-12-09. 
  97. "IMCCE - Connaissance des Temps". cdt.imcce.fr. Consultado o 2020-12-09. 
  98. "Caroline Herschel". www.agnesscott.edu. Consultado o 2020-10-28. 
  99. "Caroline Lucretia Herschel, astrónoma Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-03-16. Consultado o 2020-10-28. 
  100. "Caroline Herschel - Biography". Maths History (en inglés). Consultado o 2020-10-28. 
  101. "Amélie Harlay - Biography". Maths History (en inglés). Consultado o 2020-12-09. 
  102. Figueras Siñol, Francesca; Ling, Josefina; López Martí, Belen; Kiczkowski, Adriana; Márquez, Isabel; Masegosa, Josefa; Pérez Sedeño, Eulalia; Troughton, Blanca; Villar Martín, Montserrat (2009). Astrónomas que hicieron historia: Wang Zhenyi (Radio Nacional de España. Grupo de Trabajo Ella es una Astrónoma). 
  103. "Sophie Germain". www.agnesscott.edu. Consultado o 2020-10-28. 
  104. "Sophie Germain - Biography". Maths History (en inglés). Consultado o 2020-10-28. 
  105. "Sophie de Germain" (PDF). 
  106. "Sophie Germain, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-04-01. Consultado o 2020-10-28. 
  107. "Mary Somerville". www.agnesscott.edu. Consultado o 2020-10-28. 
  108. "Mary Somerville - Biography". Maths History (en inglés). Consultado o 2020-10-28. 
  109. "Mary Somerville (1780-1872) Vidas científicas". Mujeres con ciencia (en castelán). 2017-08-24. Consultado o 2020-10-28. 
  110. "Mary Fairfax Greig Somerville, matemática y astrónoma Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-12-26. Consultado o 2020-10-28. 
  111. "MUJERES MATEMÁTICAS EN LA HISTORIA DE OCCIDENTE" (PDF). Universidad de Córdoba. Consultado o 10-01-2021. 
  112. 112,0 112,1 112,2 "DE “PERFECTA CASADA” A “ÁNGEL DEL HOGAR”". www.um.es. Consultado o 2021-01-10. 
  113. 113,0 113,1 Buquet, Ana; Mingo, Araceli; Moreno, Hortensia (2018-03). "Imaginario occidental y expulsión de las mujeres de la educación superior". Revista de la educación superior (en castelán) 47 (185): 83–108. ISSN 0185-2760. 
  114. "Respuesta femenina a ‘El origen del hombre’ de Charles Darwin Ciencia y más". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-01-26. Consultado o 2021-01-10. 
  115. enlace, Obtener; Facebook; Twitter; Pinterest; electrónico, Correo; aplicaciones, Otras. "ANTOINETTE BROWN BLACKVELL y CLEMENCIA ROYER: Las mujeres que se enfrentaron a Darwin.". Consultado o 2021-01-10. 
  116. "Sophie Germain (1776-1831) Vidas científicas". Mujeres con ciencia (en castelán). 2017-09-19. Consultado o 2021-01-10. 
  117. "Mary Somerville (1780-1872) Vidas científicas". Mujeres con ciencia (en castelán). 2017-08-24. Consultado o 2021-01-10. 
  118. "Ada Lovelace: el primer programador de la historia - YouTube". www.youtube.com. Consultado o 2021-01-10. 
  119. "Ada Byron: Condesa de Lovelace (1815-1851) Vidas científicas". Mujeres con ciencia (en castelán). 2018-07-10. Consultado o 2021-01-10. 
  120. "Charlotte Angas Scott “amaba las palabras” Vidas científicas". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-06-10. Consultado o 2021-01-10. 
  121. "La mujer que superó a los hombres en matemáticas Vidas científicas". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-08-03. Consultado o 2021-01-10. 
  122. "María Mitchell". astronomia-iniciacion.com (en castelán). Consultado o 2021-01-15. 
  123. "Maria Mitchell, la profesora de astronomía que con 14 años guiaba a los barcos balleneros Vidas científicas". Mujeres con ciencia (en castelán). 2018-09-06. Consultado o 2021-01-10. 
  124. Parr, Dice ser; a. "La asombrosa historia de las calculadoras de Harvard" (en castelán). Consultado o 2021-01-10. 
  125. "Williamina Fleming, la astrónoma accidental que descubrió más de 300 estrellas Vidas científicas". Mujeres con ciencia (en castelán). 2018-04-05. Consultado o 2021-01-10. 
  126. "Antonia Maury (1866-1952): la mujer que conocía las estrellas Vidas científicas". Mujeres con ciencia (en castelán). 2019-05-09. Consultado o 2021-01-10. 
  127. "Annie Jump Cannon: Los ojos que nunca se cansaron de mirar al cielo Vidas científicas". Mujeres con ciencia (en castelán). 2020-01-16. Consultado o 2021-01-10. 
  128. "La desconocida que reveló el Universo Vidas científicas". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-04-15. Consultado o 2021-01-10. 
  129. "Me acuerdo de Sofia Ciencia y más". Mujeres con ciencia (en castelán). 2017-08-30. Consultado o 2021-01-10. 
  130. "Caterina Scarpellini, astrónoma Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-10-29. Consultado o 2020-10-28. 
  131. "Caterina Scarpellini - Wikiwand". www.wikiwand.com. Consultado o 2020-10-28. 
  132. "Augusta Ada Byron - Biography". Maths History (en inglés). Consultado o 2020-10-28. 
  133. "Ada Byron, Lady Lovelace". www.agnesscott.edu. Consultado o 2020-10-28. 
  134. "Ada Lovelace, pionera en programación Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-12-10. Consultado o 2020-10-28. 
  135. admin (2018-07-17). "Biografía de María Mitchell astrónoma americana". Mujeres Notables (en castelán). Consultado o 2020-10-28. 
  136. "Maria Mitchell, astrónoma Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-08-01. Consultado o 2020-10-28. 
  137. "Florence Nightingale". www.agnesscott.edu. Consultado o 2020-10-28. 
  138. "Florence Nightingale, enfermera y estadística Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-05-12. Consultado o 2020-10-28. 
  139. "Mary Ward —". www.herstory.ie (en inglés). Consultado o 2020-10-31. 
  140. "Mary Ward, astrónoma Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2017-04-27. Consultado o 2020-10-31. 
  141. "Mary Everest Boole". www.agnesscott.edu. Consultado o 2020-10-31. 
  142. Calinger, Ronald (1996). Vita Mathematica: Historical Research and Integration with Teaching (en inglés). Cambridge University Press. ISBN 978-0-88385-097-8. 
  143. "Mary Everest Boole (1832-1916) Vidas científicas". Mujeres con ciencia (en castelán). 2017-08-10. Consultado o 2020-10-31. 
  144. "Helen Almira Shafer American educator". Encyclopedia Britannica (en inglés). Consultado o 2020-10-31. 
  145. "Helen Almira Shafer, educadora Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2016-09-23. Consultado o 2020-10-31. 
  146. "Agnes Mary Clerke - Biography". Maths History (en inglés). Consultado o 2020-10-31. 
  147. "Agnes Mary Clerke, astrónoma Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-02-10. Consultado o 2020-10-31. 
  148. "Susan Jane Cunningham". www.agnesscott.edu. Consultado o 2020-10-31. 
  149. "Susan Jane Cunningham, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2017-03-23. Consultado o 2020-10-31. 
  150. "Mary Watson Whitney - Vassar College Encyclopedia - Vassar College". vcencyclopedia.vassar.edu. Consultado o 2020-10-31. 
  151. "Mary Watson Whitney American astronomer". Encyclopedia Britannica (en inglés). Consultado o 2020-10-31. 
  152. "Mary Watson Whitney, astrónoma Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-09-11. Consultado o 2020-10-31. 
  153. "1991IrAJ...20...70B Page 70". adsabs.harvard.edu. Consultado o 2020-10-31. 
  154. "Margaret Lindsay Huggins, astrónoma Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-08-14. Consultado o 2020-10-31. 
  155. admin (2019-11-01). "Biografía de sofía Kovalevskaya matemática rusa". Mujeres Notables (en castelán). Consultado o 2020-10-31. 
  156. "Sofia Kovalevskaya". www.agnesscott.edu. Consultado o 2020-10-31. 
  157. "Una mirada al teorema de Cauchy–Kovalevskaya" (PDF). 
  158. "Images des mathématiques". images.math.cnrs.fr. Consultado o 2020-10-31. 
  159. "Sofia Kovalevskaya, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-01-15. Consultado o 2020-10-31. 
  160. "Sophie Willock Bryant - Biography". Maths History (en inglés). Consultado o 2020-10-31. 
  161. Equipo, Integrantes Del (2010-09-11). "El sistema nacional de educación". *. Consultado o 2020-10-31. 
  162. "Sophie Willock Bryant, matemática y educadora Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-02-15. Consultado o 2020-10-31. 
  163. "Ellen Amanda Hayes". www.agnesscott.edu. Consultado o 2020-10-31. 
  164. "Ellen Amanda Hayes, astrónoma y matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-09-23. Consultado o 2020-10-31. 
  165. "Women and the RAS" (PDF). 
  166. "Isis Pogson, astrónoma Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2017-09-28. Consultado o 2020-10-31. 
  167. "Hertha Marks Ayrton". www.agnesscott.edu. Consultado o 2020-10-31. 
  168. "AYRTON, Hertha Marks". forohistorico.coit.es. Consultado o 2020-10-31. 
  169. "Ida Metcalf". www.agnesscott.edu. Consultado o 2020-10-31. 
  170. admin (2018-10-01). "Biografía de Williamina Fleming astrónoma americana". Mujeres Notables (en castelán). Consultado o 2020-10-31. 
  171. "Williamina Fleming, astrónoma Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-05-15. Consultado o 2020-10-31. 
  172. "Charlotte Angas Scott". www.agnesscott.edu. Consultado o 2020-10-31. 
  173. "Charlotte Angas Scott, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-06-08. Consultado o 2020-10-31. 
  174. "Anna Julia Haywood Cooper". www.agnesscott.edu. Consultado o 2020-10-31. 
  175. "Anna Julia Cooper American educator and writer". Encyclopedia Britannica (en inglés). Consultado o 2020-10-31. 
  176. "Alicia Boole Stott, a geometer in higher dimension". Historia Mathematica (en inglés) 35 (2): 123–139. 2008-05-01. ISSN 0315-0860. doi:10.1016/j.hm.2007.10.008. 
  177. "Alicia Boole Stott y la cuarta dimensión Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-06-08. Consultado o 2020-10-31. 
  178. "Dorothea Klumpke Roberts - Scientist of the Day". Linda Hall Library (en inglés). 2018-08-09. Consultado o 2020-10-31. 
  179. "Dorothea Klumpke Roberts, astrónoma Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-08-09. Consultado o 2020-10-31. 
  180. "Ruth Gentry - Biography". Maths History (en inglés). Consultado o 2020-10-31. 
  181. "Ruth Gentry, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-02-22. Consultado o 2020-10-31. 
  182. "Winifred Edgerton Merrill - Biography". Maths History (en inglés). Consultado o 2020-10-31. 
  183. "Winifred Edgerton Merrill". www.agnesscott.edu. Consultado o 2020-10-31. 
  184. "Winifred Edgerton Merrill, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-09-24. Consultado o 2020-10-31. 
  185. "Annie Jump Cannon". astronomia-iniciacion.com (en castelán). Consultado o 2020-10-31. 
  186. "Annie Jump Cannon American astronomer". Encyclopedia Britannica (en inglés). Consultado o 2020-10-31. 
  187. "Annie Jump Cannon, astrónoma Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-12-11. Consultado o 2020-10-31. 
  188. "Watching the heavens: The female pioneers of science". BBC News (en inglés). 2016-02-15. Consultado o 2020-10-31. 
  189. "Fiammetta Wilson, astrónoma Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2017-07-19. Consultado o 2020-10-31. 
  190. "Marie Gernet – Stadtwiki Karlsruhe". ka.stadtwiki.net. Consultado o 2020-10-31. 
  191. "Flora Philip - Biography". Maths History (en inglés). Consultado o 2020-10-31. 
  192. "Flora Philip (1865 – 1943)". The University of Edinburgh (en inglés). Consultado o 2020-10-31. 
  193. "Flora Philip, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2017-05-19. Consultado o 2020-10-31. 
  194. "Antonia Maury: Un espíritu libre www-revista.iaa.es". www-revista.iaa.es. Consultado o 2020-10-31. 
  195. "Antonia Maury, astrónoma Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-03-21. Consultado o 2020-10-31. 
  196. Nuevatribuna. "Antonia Maury: la mujer que conocía las estrellas". Nuevatribuna (en castelán). Consultado o 2020-10-31. 
  197. "Maria Skłodowska-Curie. Una vida al servicio de la Ciencia y de la Humanidad" (PDF). 
  198. "Marie Curie, pionera en radiactividad Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-11-07. Consultado o 2020-10-31. 
  199. PeoplePill. "About Wrexie Leonard: American astronomer (1867 - n/a) Biography, Facts, Career, Wiki, Life". PeoplePill (en inglés). Consultado o 2020-10-31. 
  200. "Wrexie Leonard, astrónoma Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2017-09-15. Consultado o 2020-10-31. 
  201. "Anne Bosworth - Biography". Maths History (en inglés). Consultado o 2020-10-31. 
  202. "Anne Bosworth Focke". www.agnesscott.edu. Consultado o 2020-10-31. 
  203. "Anne Lucy Bosworth Focke, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2016-09-29. Consultado o 2020-10-31. 
  204. Press, Europa (2018-07-04). "Henrietta Swan Leavitt, la astrónoma que 'cambió' el universo, nació hace 150 años". www.europapress.es. Consultado o 2020-10-31. 
  205. "Henrietta Swan Leavitt, la astrónoma que midió la distancia a las estrellas". Agencia SINC (en castelán). Consultado o 2020-10-31. 
  206. "Henrietta Swan Leavitt, la astrónoma ‘calculadora’ Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-07-04. Consultado o 2020-10-31. 
  207. "La geometría vista por Grace Chisholm Young" (PDF). 
  208. Ilecara (2009-06-24). "MUJERES QUE HACEN LA HISTORIA - BREVES BIOGRAFIAS: Siglo XIX - Grace Chisholm Young". MUJERES QUE HACEN LA HISTORIA - BREVES BIOGRAFIAS. Consultado o 2020-10-31. 
  209. "Grace Chisholm Young, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-03-15. Consultado o 2020-10-31. 
  210. "Annie Russell Maunder". Royal Museums Greenwich (en inglés). 2018-03-20. Consultado o 2020-10-31. 
  211. "Annie Russell Maunder, astrónoma Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2017-04-14. Consultado o 2020-10-31. 
  212. "Philippa Fawcett - Biography". Maths History (en inglés). Consultado o 2020-10-31. 
  213. "Philippa Garrett Fawcett, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-04-04. Consultado o 2020-10-31. 
  214. "Alice Bache Gould. La convergencia de la astronomía, la historia, la matemática y el espionaje." (PDF). 
  215. "Alice Bache Gould, matemática e historiadora Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-01-05. Consultado o 2020-10-31. 
  216. "Emilie Norton Martin: en las Ciencias, las matemáticas sí importan.". MATEMÁTICAS EN FEMENINO PLURAL (en castelán). 2019-03-02. Consultado o 2020-10-31. 
  217. "Emilie Norton Martin, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-12-30. Consultado o 2020-10-31. 
  218. "Avisos mensuales de la Royal Astronomical Society , Volumen 97, Número 4, febrero de 1937, páginas 272–273" (PDF). 
  219. "Caroline Ellen Furness, astrónoma Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-06-24. Consultado o 2020-10-31. 
  220. "Isabel Maddison - Biography". Maths History (en inglés). Consultado o 2020-10-31. 
  221. "Ada Isabel Maddison, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-04-13. Consultado o 2020-10-31. 
  222. "Mary Frances Winston Newson". www.agnesscott.edu. Consultado o 2020-10-31. 
  223. "Mary Frances Winston Newson, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-08-07. Consultado o 2020-10-31. 
  224. "Biography – BAXTER, AGNES SIME – Volume XIV (1911-1920) – Dictionary of Canadian Biography". www.biographi.ca. Consultado o 2020-10-31. 
  225. "Agnes Sime Baxter, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-03-18. Consultado o 2020-10-31. 
  226. "Virginia Ragsdale". www.agnesscott.edu. Consultado o 2020-10-31. 
  227. Mulligan, Sean (2017-06-16). "Virginia Ragsdale". Encyclopedia of UNCG History (en inglés). Consultado o 2020-10-31. 
  228. "Virginia Ragsdale, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2016-12-13. Consultado o 2020-10-31. 
  229. "Young, Anne Sewell (1871–1961) Encyclopedia.com". www.encyclopedia.com. Consultado o 2020-10-31. 
  230. "Anne Sewell Young, astrónoma Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2018-01-02. Consultado o 2020-10-31. 
  231. "Jessie Chrystal Macmillan". The University of Edinburgh (en inglés). Consultado o 2020-10-31. 
  232. "Jessie Chrystal MacMillan, primera graduada en ciencia en Edimburgo Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-06-13. Consultado o 2020-10-31. 
  233. "Elizabeth Stephansen - Biography". Maths History (en inglés). Consultado o 2020-10-31. 
  234. "Mary Ann Elizabeth Stephansen, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-03-10. Consultado o 2020-10-31. 
  235. Gagnon, Pauline. "La vida olvidada de la primera esposa de Einstein". Scientific American - Español (en castelán). Consultado o 2020-10-31. 
  236. "Mileva Maric, física Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-12-19. Consultado o 2020-10-31. 
  237. "Mileva Einstein: la poco conocida historia de la brillante mujer de Albert Einstein que ayudó a descubrir la teoría de la relatividad". BBC News Mundo (en castelán). 2018-11-20. Consultado o 2020-10-31. 
  238. "Tatiana Alexeyevna Afanassjewa - Biography". Maths History (en inglés). Consultado o 2020-11-01. 
  239. "Tatiana Ehrenfest-Afanassjewa, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-11-19. Consultado o 2020-11-01. 
  240. "Alice Grace Cook: una observadora de meteoritos de East Anglian". 
  241. PeoplePill. "About A. Grace Cook: Astronomer (1887 - 1958) Biography, Facts, Career, Wiki, Life". PeoplePill (en inglés). Consultado o 2020-11-01. 
  242. "Hommage a Mme G. Camille Flammarion" (PDF). 
  243. "Gabrielle Renaudot Flammarion, astrónoma Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2017-05-31. Consultado o 2020-11-01. 
  244. "FAMOUS STATISTICIANS". Consultado o 2020-11-01. 
  245. "Kirstine Smith, estadística Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2017-04-12. Consultado o 2020-11-01. 
  246. "Margherita Beloch Piazzolla enciclopedia delle donne" (en italiano). Consultado o 2020-11-01. 
  247. "Margherita Beloch Piazzolla, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2017-07-12. Consultado o 2020-11-01. 
  248. "skbl.se - Hedvig Louise Beata Petrén-Overton". skbl.se. Consultado o 2020-11-01. 
  249. "Louise Petrén-Overton, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2019-08-12. Consultado o 2020-11-01. 
  250. "Leuch-Reineck, Annie". hls-dhs-dss.ch (en alemán). Consultado o 2020-11-01. 
  251. "Frank & Ethel BELLAMY: Oxfordshire Blue Plaques Scheme". www.oxonblueplaques.org.uk. Consultado o 2020-11-02. 
  252. "Ethel Bellamy, informática astronómica y sismóloga Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2018-11-17. Consultado o 2020-11-02. 
  253. "IMPA -  Hilda Phoebe Hudson (1881-1965): ICM's First Female Voice". impa.br. Consultado o 2020-11-02. 
  254. "Hilda Phoebe Hudson, geómetra algebraica Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-06-11. Consultado o 2020-11-02. 
  255. "Las contribuciones de las mujeres al Observatorio Naval de los Estados Unidos: los primeros años.". Arquivado dende o orixinal o 26 de marzo de 2017. Consultado o 02 de novembro de 2020. 
  256. "Isabel Martin Lewis, astrónoma Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2016-07-11. Consultado o 2020-11-02. 
  257. "La mujer cuyo teorema revolucionó la física y a quien Einstein calificó de un absoluto "genio matemático"". BBC News Mundo (en castelán). Consultado o 2020-11-02. 
  258. "Emmy Noether, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-03-23. Consultado o 2020-11-02. 
  259. Grinstein, Louise S; Campbell, Paul J (1982-02-01). "Anna Johnson Pell Wheeler: Her life and work". Historia Mathematica (en inglés) 9 (1): 37–53. ISSN 0315-0860. doi:10.1016/0315-0860(82)90136-7. 
  260. "Anna Johnson Pell Wheeler, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-05-05. Consultado o 2020-11-02. 
  261. "Uni Halle, FB Math./Inf., History". disk.mathematik.uni-halle.de. Consultado o 2020-11-02. 
  262. "Frieda Nugel, una de las primeras doctoras en matemáticas de Alemania Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-06-18. Consultado o 2020-11-02. 
  263. "Mary R. Calvert collection, 1975-1996". Maine Women Writers Collection (en inglés). Consultado o 2020-11-02. 
  264. "Mary R. Calvert, astrónoma Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-06-20. Consultado o 2020-11-02. 
  265. "Edmée Chandon, première Française astronome". RetroNews - Le site de presse de la BnF (en francés). 2020-03-12. Consultado o 2020-11-02. 
  266. "Edmée Chandon, astrónoma Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2018-11-21. Consultado o 2020-11-02. 
  267. "Mathematics Undergraduate Student Association". musa.berkeley.edu. Consultado o 2020-11-02. 
  268. "Pauline Sperry, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-03-05. Consultado o 2020-11-02. 
  269. "Margaret Harwood - Scientist of the Day". Linda Hall Library (en inglés). 2020-03-19. Consultado o 2020-11-02. 
  270. "Margaret Harwood, astrónoma Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2017-03-19. Consultado o 2020-11-02. 
  271. "Contribuciones científicas de Ida Barney". 
  272. "Ida Barney, astrónoma Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-11-06. Consultado o 2020-11-02. 
  273. "NALLI, Pia Maria in "Dizionario Biografico"". www.treccani.it (en italiano). Consultado o 2020-11-02. 
  274. "Pia Maria Nalli, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2016-02-10. Consultado o 2020-11-02. 
  275. "GRAMEGNA, Maria in "Dizionario Biografico"". www.treccani.it (en italiano). Consultado o 2020-11-02. 
  276. "Maria Gramegna, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2016-05-11. Consultado o 2020-11-02. 
  277. "Desmontando a Verne, Inge Lehmann (1888-1993)". Consultado o 2020-11-02. 
  278. "Viaje al centro de la tierra… con Inge Lehmann Vidas científicas". Mujeres con ciencia (en castelán). 2017-01-17. Consultado o 2020-11-02. 
  279. "Agnes Meyer Driscoll". www.agnesscott.edu. Consultado o 2020-11-02. 
  280. "Agnes Meyer Driscoll, la criptoanalista que descifró los códigos japoneses antes de la Segunda Guerra Mundial Vidas científicas". Mujeres con ciencia (en castelán). 2019-08-22. Consultado o 2020-11-02. 
  281. "Julie Winter Hansen (1890 - 1960)". 
  282. "Julie Marie Vinter Hansen, astrónoma Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2017-07-20. Consultado o 2020-11-02. 
  283. "Women Mathematicians and NMAH Collections -- Olive C. Hazlett: Music and Puzzles". National Museum of American History (en inglés). Consultado o 2020-11-02. 
  284. "Olive Clio Hazlett, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-10-27. Consultado o 2020-11-02. 
  285. "Euphemia Lofton Haynes, first african american woman mathematican". www.math.buffalo.edu. Consultado o 2020-11-02. 
  286. "Euphemia Lofton Haynes, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-09-11. Consultado o 2020-11-02. 
  287. "Maud Worcester Makemson, astrónoma Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2019-09-16. Consultado o 2020-11-03. 
  288. "La turbulenta vida de Hilda Geiringer, la olvidada y genial mujer que revolucionó las matemáticas". BBC News Mundo (en castelán). Consultado o 2020-11-03. 
  289. "Hilda Geiringer, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-09-28. Consultado o 2020-11-03. 
  290. "Anna Mullikin - Biography". Maths History (en inglés). Consultado o 2020-11-03. 
  291. "Anna Margaret Mullikin, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-03-07. Consultado o 2020-11-03. 
  292. "Cecilia Krieger The Canadian Encyclopedia". www.thecanadianencyclopedia.ca. Consultado o 2020-11-03. 
  293. "Cecilia Krieger, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-04-09. Consultado o 2020-11-03. 
  294. "Dorothy Maud Wrinch British-American mathematician and biochemist". Encyclopedia Britannica (en inglés). Consultado o 2020-11-03. 
  295. "Dorothy Maud Wrinch, matemática y bioquímica Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-09-12. Consultado o 2020-11-03. 
  296. "Douglas, Allie Vibert Queen's Encyclopedia". www.queensu.ca. Consultado o 2020-11-03. 
  297. "Allie Vibert Douglas, astrónoma Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2018-12-15. Consultado o 2020-11-03. 
  298. "PASTORI, Maria in "Dizionario Biografico"". www.treccani.it (en italiano). Consultado o 2020-11-03. 
  299. "Pastori Maria — Scienza a due voci". scienzaa2voci.unibo.it. Consultado o 2020-11-03. 
  300. Hispano-soviética, Amistad (2011-09-13). "Amistad Hispano-Soviética: Sofía A. Yanovskaya Neimark, una matemática soviética innovadora". Amistad Hispano-Soviética. Consultado o 2020-11-03. 
  301. "Sofia Aleksandrovna Janovskaja, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-01-31. Consultado o 2020-11-03. 
  302. "Priscilla Fairfield Bok, astrónoma Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2019-04-14. Consultado o 2020-11-03. 
  303. "Mary Shane". Atomic Heritage Foundation (en inglés). Consultado o 2020-11-03. 
  304. McCall, Benjamin J.; Griffin, R. Elizabeth (2013-03-08). "On the discovery of the diffuse interstellar bands". Proceedings of the Royal Society A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences 469 (2151): 20120604. doi:10.1098/rspa.2012.0604. 
  305. "Mary Lea Heger, astrónoma Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2017-07-13. Consultado o 2020-11-03. 
  306. Herrero, Maria Sol Antolin (2020-01-03). "Gertrude Blanch, brillante matemática" (en castelán). Consultado o 2020-11-03. 
  307. "Gertrude Blanch, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-02-02. Consultado o 2020-11-03. 
  308. "Mary Taylor - Biography". Maths History (en inglés). Consultado o 2020-11-03. 
  309. "Mary Taylor Slow, física y matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-07-15. Consultado o 2020-11-03. 
  310. "Marguerite Lehr". Só Matemática (en portugués). Consultado o 2020-11-03. 
  311. "Marguerite Lehr, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2017-10-22. Consultado o 2020-11-03. 
  312. "Charlotte Moore Sitterly" (en inglés). 2018-09-24. doi:10.1063/PT.6.6.20180924a. 
  313. "Charlotte Moore Sitterly, astrónoma Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-09-24. Consultado o 2020-11-03. 
  314. "Odette Jasse, astrónoma Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2019-08-21. Consultado o 2020-11-03. 
  315. "Vera Fedorovna Gaze". Vera Fedorovna Gaze. Consultado o 2020-11-03. 
  316. "Vera Fedorovna Gaze, astrónoma Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2018-12-29. Consultado o 2020-11-03. 
  317. DeBakcsy, Dale (2020-03-25). "In Defense Of The Soil: A Century With Hydrodynamic Mathematician Pelageya Polubarinova-Kochina". Women You Should Know® (en inglés). Consultado o 2020-11-03. 
  318. "Pelageya Polubarinova-Kochina, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-05-13. Consultado o 2020-11-03. 
  319. "Cox, Gertrude Mary NCpedia". www.ncpedia.org. Consultado o 2020-11-03. 
  320. "Gertrude Mary Cox, estadística Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-01-13. Consultado o 2020-11-03. 
  321. "Women in Tech, STEM, and Coding: Ida Rhodes". TekkieUni - Coding for Kids (en inglés). 2019-08-10. Consultado o 2020-11-03. 
  322. "Ida Rhodes, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2017-05-15. Consultado o 2020-11-03. 
  323. S, Ana (2015-02-24). "Mujerícolas: Mary Cartwright . La Pasión por las Matemáticas". Mujerícolas. Consultado o 2020-11-03. 
  324. "Mary Lucy Cartwright, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-12-17. Consultado o 2020-11-03. 
  325. "The Life of a Great Mathematician. (Nina Karlovna Bari) - топик на английском". www.native-english.ru. Consultado o 2020-11-05. 
  326. "Nina Karlovna Bari, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-11-19. Consultado o 2020-11-05. 
  327. "Grete Hermann, la matemática, filósofa y educadora que encontró un fallo en la teoría cuántica de su época pero fue ignorada durante treinta años Vidas científicas". Mujeres con ciencia (en castelán). 2020-06-11. Consultado o 2020-11-05. 
  328. "Grete Hermann: An early contributor to quantum theory" (PDF). Consultado o 5-11-2020. 
  329. "Grete Hermann, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2017-03-02. Consultado o 2020-11-05. 
  330. "Winifred Deans - Biography". Maths History (en inglés). Consultado o 2020-11-05. 
  331. "Winifred Margaret Deans, matemática y traductora de textos científicos Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-10-09. Consultado o 2020-11-05. 
  332. "Martínez Sancho, María del Carmen". ceies.cchs.csic.es (en inglés). Consultado o 2020-11-07. 
  333. "María del Carmen Martínez Sancho, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2017-07-08. Consultado o 2020-11-07. 
  334. "Marion C Gray - Women scientists display - National Library of Scotland". www.nls.uk. Consultado o 2020-11-05. 
  335. "El grafo de Marion (Gray)". Cuaderno de Cultura Científica (en castelán). 2019-07-31. Consultado o 2020-11-05. 
  336. "Marion Gray, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-03-26. Consultado o 2020-11-05. 
  337. "Henrietta Hill Swope, astrónoma Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-10-26. Consultado o 2020-11-07. 
  338. "DR. EDNA KRAMER-LASSAR, 82, EX-PROFESSOR OF MATHEMATICS (Published 1984)". The New York Times (en inglés). 1984-07-25. ISSN 0362-4331. Consultado o 2020-11-07. 
  339. "Edna Ernestine Kramer Lassar, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-05-11. Consultado o 2020-11-07. 
  340. "Mina Spiegel Rees, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-08-02. Consultado o 2020-11-07. 
  341. "Irmgard Flügge-Lotz". EngineerGirl. Consultado o 2020-11-07. 
  342. "Irmgard Flügge-Lotz, matemática e ingeniera Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-07-16. Consultado o 2020-11-07. 
  343. "Margaret Rock". La pasión de pensar (en castelán). 2018-06-04. Consultado o 2020-11-07. 
  344. "Margaret Rock, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2017-07-07. Consultado o 2020-11-07. 
  345. de 1903Dresden, Maria ReicheNacimiento15 de mayo; PeruanaEducaciónMatemática, AlemaniaFallecimiento8 de junio de 1998Ciudadanía Alemana-Perú; porCientífico, Geógrafa y FísicaOcupaciónCientíficoConocido; Matemática. "María Reiche - EcuRed". www.ecured.cu (en castelán). Consultado o 2020-11-07. 
  346. "María Reiche, la dama de la Pampa Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-05-15. Consultado o 2020-11-07. 
  347. "Papers of Bertha Jeffreys - Archives Hub". archiveshub.jisc.ac.uk. Consultado o 2020-11-07. 
  348. "Bertha Swirles Jeffreys, física cuántica Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-05-22. Consultado o 2020-11-07. 
  349. "Ljudmila Vsevolodovna Keldysh, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-03-12. Consultado o 2020-11-07. 
  350. "Marie-Louise DUBREIL-JACOTIN". scientificwomen.net. Consultado o 2020-11-07. 
  351. "Marie-Louise Dubreil-Jacotin, algebrista Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-07-07. Consultado o 2020-11-07. 
  352. "Moufang, Ruth Encyclopedia.com". www.encyclopedia.com. Consultado o 2020-11-07. 
  353. "Ruth Moufang, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-01-10. Consultado o 2020-11-07. 
  354. "PÉTER, Rózsa". forohistorico.coit.es. Consultado o 2020-11-08. 
  355. "Rózsa Péter, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-02-17. Consultado o 2020-11-08. 
  356. "Tatyana Pavlovna van Aardenne-Ehrenfest". planetmath.org. Consultado o 2020-11-08. 
  357. "Tatiana Pavlovna van Aardenne-Ehrenfest, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2017-10-28. Consultado o 2020-11-08. 
  358. "MUJERES PIONERAS DE LA MATEMÁTICA ESPAÑOLA: MARÍA TERESA CAPDEVILA D’ORIOLA" (PDF). Investigación y Género. Logros y retos. Consultado o 8-11-2020. 
  359. "María Montserrat Capdevila d’Oriola, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2017-08-06. Consultado o 2020-11-08. 
  360. "Helen B. Sawyer Hogg (1905-1993)". www.messier.seds.org. Consultado o 2020-11-08. 
  361. "Helen Battles Sawyer Hogg, astrónoma Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-08-01. Consultado o 2020-11-08. 
  362. "Margaret Edward Boyle, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2016-05-05. Consultado o 2020-11-08. 
  363. Collins, Sibrina (2012-03-13). "Angie Lena Turner King (1905-2004)" (en inglés). Consultado o 2020-11-08. 
  364. "Angie Turner King, matemática y química Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2017-12-09. Consultado o 2020-11-08. 
  365. PeoplePill. "About Vera Faddeeva: Russian mathematician (1906 - 1983) Biography, Facts, Career, Wiki, Life". PeoplePill (en inglés). Consultado o 2020-11-14. 
  366. "Vera Nikolaevna Faddeeva, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-09-20. Consultado o 2020-11-14. 
  367. "Cibrario Cinquini Maria — Scienza a due voci". scienzaa2voci.unibo.it. Consultado o 2020-11-14. 
  368. "Maria Cibrario Cinquini, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2017-09-06. Consultado o 2020-11-14. 
  369. "Grace Murray Hopper". www.ugr.es. Consultado o 2020-11-14. 
  370. "Grace Hopper, la mujer que revolucionó el mundo de la computación para siempre". Infobae (en castelán). Consultado o 2020-11-14. 
  371. "Grace Murray Hopper, informática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-12-09. Consultado o 2020-11-14. 
  372. "HOPPER, Grace Murray". forohistorico.coit.es. Consultado o 2020-11-14. 
  373. "Olga Taussky-Todd". Jewish Women's Archive (en inglés). Consultado o 2020-11-14. 
  374. "Olga Taussky-Todd, experta en teoría de matrices Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-08-30. Consultado o 2020-11-14. 
  375. Moritz, B. M. (2019-12-26). "Sister Mary Celine Fasenmyer and Mathematics". Science meets Faith (en inglés). Consultado o 2020-11-14. 
  376. "Mary Celine Fasenmyer, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-10-04. Consultado o 2020-11-14. 
  377. de 1906Samara, Emma LehmerMatemáticaNombreEmma Márkowna Trotskaia LehmerNacimiento6 de noviembre; de 2007Berkeley, Rusia Fallecimiento7 de mayo; Nadejda, California Alma materUniversidad de CaliforniaTítuloLicenciatura en MatemáticasCónyugeDerrick Henry LehmerHijosLaura y DonaldPadresTrotsky y. "Emma Márkowna Trotskaia Lehmer - EcuRed". www.ecured.cu (en castelán). Consultado o 2020-11-14. 
  378. "05.11.2007 - Mathematician Emma Lehmer dies at 100". www.berkeley.edu. Consultado o 2020-11-14. 
  379. "Emma Lehmer, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-11-06. Consultado o 2020-11-14. 
  380. "Dorrit Hoffleit, 1907-2007" (en inglés).  Parámetro descoñecido |fecha= ignorado (suxírese |data=) (Axuda); Parámetro descoñecido |sitioweb= ignorado (suxírese |páxina-web=) (Axuda); Parámetro descoñecido |fechaacceso= ignorado (suxírese |data-acceso=) (Axuda)
  381. "Ellen Dorrit Hoffleit". Encyclopedia of Alabama (en inglés). Consultado o 2020-11-14. 
  382. "Dorrit Hoffleit, astrónoma Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-03-12. Consultado o 2020-11-14. 
  383. "Herta Taussig Freitag (1908-2000) - Find A Grave...". www.findagrave.com (en inglés). Consultado o 2020-11-14. 
  384. "Herta Taussing Freitag, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-12-06. Consultado o 2020-11-14. 
  385. "Florence N. David (1909—1993)". Amstat News (en inglés). Consultado o 2020-11-14. 
  386. PeoplePill. "About Florence Nightingale David: Statistician (1909 - 1993) Biography, Facts, Career, Wiki, Life". PeoplePill (en inglés). Consultado o 2020-11-14. 
  387. "Florence Nightingale David, estadística Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-08-23. Consultado o 2020-11-14. 
  388. "Muriel Elizabeth Mussells, astrónoma Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2019-02-03. Consultado o 2020-11-14. 
  389. "Sheila Scott Macintyre: Biography on Undiscovered Scotland". www.undiscoveredscotland.co.uk. Consultado o 2020-11-14. 
  390. "Sheila Scott Macintyre, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-04-23. Consultado o 2020-11-14. 
  391. PeoplePill. "About Esther Szekeres: Hungarian–Australian mathematician (1910 - 2005) Biography, Facts, Career, Wiki, Life". PeoplePill (en inglés). Consultado o 2020-11-14. 
  392. "De cómo proponer un problema cambió totalmente la vida de Esther Klein". Gaussianos (en castelán). 2014-11-27. Consultado o 2020-11-14. 
  393. "Esther Szekeres, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2017-02-20. Consultado o 2020-11-14. 
  394. "Dorothy Vaughan Biography & Facts". Encyclopedia Britannica (en inglés). Consultado o 2020-11-14. 
  395. "Dorothy Vaughan, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2016-09-20. Consultado o 2020-11-14. 
  396. "Johanna Weber obituary". the Guardian (en inglés). 2014-11-09. Consultado o 2020-11-14. 
  397. "Johanna Weber, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2017-08-08. Consultado o 2020-11-14. 
  398. Maruglobina (2019-10-29). "Mujeres en STEAM: ¿Quién fue Corina Eloísa Ratto?". Medium (en inglés). Consultado o 2020-11-15. 
  399. "Cora Ratto, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2017-01-03. Consultado o 2020-11-15. 
  400. "Doris Mary Cannell, historiadora de las matemáticas Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-07-19. Consultado o 2020-11-15. 
  401. "Dame Kathleen Ollerenshaw British mathematician, educator, and politician". Encyclopedia Britannica (en inglés). Consultado o 2020-11-15. 
  402. "Kathleen Ollerenshaw, matemática y educadora Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-10-01. Consultado o 2020-11-15. 
  403. "The 100th Birthday of Suzan Kahramaner, Turkey's First Female Mathematician, Celebrated at Işık University International Symposium - Işık Üniversitesi". www.isikun.edu.tr. Consultado o 2020-11-15. 
  404. "suzan kahramaner". ekşi sözlük (en turco). Consultado o 2020-11-15. 
  405. "Suzan Kahramaner, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2017-05-21. Consultado o 2020-11-15. 
  406. "EMMA CASTELNUOVO - Matemáticas-El papel de la mujer". sites.google.com. Consultado o 2020-11-15. 
  407. "CASTELNUOVO, Emma in "Dizionario Biografico"". www.treccani.it (en italiano). Consultado o 2020-11-15. 
  408. "Emma Castelnuovo, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-12-12. Consultado o 2020-11-15. 
  409. "Hanna Neumann 1914-1971 Australian Academy of Science". www.science.org.au (en inglés). Consultado o 2020-11-15. 
  410. "Hanna Neumann, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-02-12. Consultado o 2020-11-15. 
  411. "Marjorie Lee Browne - Mathematicians of the African Diaspora". www.math.buffalo.edu. Consultado o 2020-11-15. 
  412. de 1914Tennessee, Marjorie Lee BrowneMatemáticaNombreMarjorie Lee BrowneNacimiento9 de septiembre; de 1979, Fallecimiento9 de octubre. "Marjorie Lee Browne - EcuRed". www.ecured.cu (en castelán). Consultado o 2020-11-15. 
  413. "Marjorie Lee Browne, matemática y educadora Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-09-09. Consultado o 2020-11-15. 
  414. PeoplePill. "About Mary Helen Wright Greuter: Astronomer (1914 - 1997) Biography, Facts, Career, Wiki, Life". PeoplePill (en inglés). Consultado o 2020-11-15. 
  415. "Mary Helen Wright Greuter, astrónoma Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2018-12-20. Consultado o 2020-11-15. 
  416. "Dorothy Lewis Bernstein, la matemática que incluyó las aplicaciones de las matemáticas en la enseñanza". Matemáticas y sus fronteras. 2018-07-13. Consultado o 2020-11-15. 
  417. "Dorothy Lewis Bernstein, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-04-11. Consultado o 2020-11-15. 
  418. "Dorothy Lewis Bernstein, 1979-1980 MAA President Mathematical Association of America". www.maa.org. Consultado o 2020-11-15. 
  419. "Edith Jones Woodward, astrónoma Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2019-08-15. Consultado o 2020-11-15. 
  420. "Antonia Ferrín, la primera astrónoma gallega". La Voz de Galicia (en castelán). 2017-06-20. Consultado o 2020-11-15. 
  421. "Antonia Ferrín Moreiras, primera astrónoma gallega Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-05-13. Consultado o 2020-11-15. 
  422. October 22, Jaime DeJesus • (2014-10-22). "Local math teacher, Madeline Scotto celebrates 100th birthday". The Brooklyn Home Reporter (en inglés). Consultado o 2020-11-15. 
  423. "Madeline Scotto, educadora Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2016-10-16. Consultado o 2020-11-15. 
  424. "Conociendo a...". revistahypatia.org. Consultado o 2020-11-15. 
  425. "Manuela Garín Pinillos, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-01-01. Consultado o 2020-11-15. 
  426. "Mollie Orshansky American statistician". Encyclopedia Britannica (en inglés). Consultado o 2020-11-15. 
  427. "Mollie Orshansky, estadística y economista Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-01-09. Consultado o 2020-11-15. 
  428. PeoplePill. "About Olive Jean Dunn: Mathematician (1915 - 2008) Biography, Facts, Career, Wiki, Life". PeoplePill (en inglés). Consultado o 2020-11-15. 
  429. "Olive Jean Dunn, estadística Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2017-09-01. Consultado o 2020-11-15. 
  430. S, Ana (2016-06-17). "Mujerícolas: Alice Schafer. Fundadora de la Asociación para Mujeres en Matemáticas.". Mujerícolas. Consultado o 2020-11-15. 
  431. "Alice Turner Schafer, fundadora de la Association for Women in Mathematics Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-06-18. Consultado o 2020-11-15. 
  432. "Sheila Edmonds - Biography". Maths History (en inglés). Consultado o 2020-11-23. 
  433. "Sheila May Edmonds, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-04-01. Consultado o 2020-11-23. 
  434. "Cartan Hélène". publimath.univ-irem.fr. Consultado o 2020-11-23. 
  435. "Hélène Cartan, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2019-10-12. Consultado o 2020-11-23. 
  436. PeoplePill. "About Phyllis Nicolson: Mathematician (1917 - 1968) Biography, Facts, Career, Wiki, Life". PeoplePill (en inglés). Consultado o 2020-11-23. 
  437. "Phyllis Nicolson, física y matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-09-21. Consultado o 2020-11-23. 
  438. "University of California: In Memoriam, 1991". content.cdlib.org. Consultado o 2020-11-23. 
  439. "Elizabeth Scott, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-11-23. Consultado o 2020-11-23. 
  440. MS, 1 Marta (2014-08-09). "Helena Rasiowa (1917-1994)" (en castelán). Consultado o 2020-11-23. 
  441. "Helena Rasiowa, especialista en lógica matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-06-20. Consultado o 2020-11-23. 
  442. "Joan Clarke Facts, Summary, Life, Achievments, Post War & Death". School History (en inglés). Consultado o 2020-11-23. 
  443. "Joan Clarke, criptoanalista Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-06-24. Consultado o 2020-11-23. 
  444. PeoplePill. "About Judy Clapp: American computer scientist Biography, Facts, Career, Wiki, Life". PeoplePill (en inglés). Consultado o 2020-11-23. 
  445. "Winifred Asprey, informática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2017-04-08. Consultado o 2020-11-23. 
  446. "DOROTHY MAHARAM STONE" (PDF). 
  447. "Dorothy Maharam Stone, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2017-07-01. Consultado o 2020-11-23. 
  448. "Ferrand". www.imo.universite-paris-saclay.fr. Consultado o 2020-11-23. 
  449. "Jacqueline Ferrand, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-02-17. Consultado o 2020-11-23. 
  450. "Katherine Johnson, la matemática de la NASA que fue clave para la llegada del hombre a la Luna, muere a los 101 años". BBC News Mundo (en castelán). Consultado o 2020-11-23. 
  451. "Katherine Johnson, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2016-08-26. Consultado o 2020-11-23. 
  452. "Julia Robinson, pionera de las matemáticas - Principia". principia.io (en spanish). Consultado o 2020-11-23. 
  453. "Julia Bowman Robinson, matemática | Efemérides" (en castelán).  Parámetro descoñecido |fecha= ignorado (suxírese |data=) (Axuda); Parámetro descoñecido |sitioweb= ignorado (suxírese |páxina-web=) (Axuda); Parámetro descoñecido |fechaacceso= ignorado (suxírese |data-acceso=) (Axuda)
  454. Videla, Alvaro (2018-12-08). "Kateryna L. Yushchenko — Inventor of Pointers". Medium (en inglés). Consultado o 2020-11-23. 
  455. "Kateryna Yushchenko, informática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-12-08. Consultado o 2020-11-23. 
  456. "En memoria de Paulette Libermann". Matemáticas y sus fronteras. 2018-07-16. Consultado o 2020-11-23. 
  457. "Paulette Libermann, geómetra Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-11-14. Consultado o 2020-11-23. 
  458. "Irene Ann Stegun, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2019-02-09. Consultado o 2020-11-23. 
  459. "Handbook of Mathematical functions with Formulas, Grafs and Mathematical Tables." (PDF). 
  460. "Adele Katz Goldstine - ETHW". ethw.org. Consultado o 2020-11-23. 
  461. "Adele Goldstine, programadora Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2019-12-21. Consultado o 2020-11-23. 
  462. "TIBILETTI MARCHIONNA, Cesarina in "Dizionario Biografico"". www.treccani.it (en italiano). Consultado o 2020-11-23. 
  463. "Cesarina Tibiletti, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-11-17. Consultado o 2020-11-23. 
  464. "Obituaries: Vera Nikolaevna Kublanovskaya" (en inglés).  Parámetro descoñecido |sitioweb= ignorado (suxírese |páxina-web=) (Axuda); Parámetro descoñecido |fechaacceso= ignorado (suxírese |data-acceso=) (Axuda)
  465. "Vera Nikolaevna Kublanovskaya, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-11-21. Consultado o 2020-11-23. 
  466. "Edith H. Luchins - eminent Gestalt psychologist and mathematician". gestalttheory.net. Consultado o 2020-11-23. 
  467. "Edith Hirsch Luchins, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2014-12-21. Consultado o 2020-11-23. 
  468. "Frédérique Papy-Lenger: revolucionaria pedagoga matemática.". MATEMÁTICAS EN FEMENINO PLURAL (en castelán). 2019-03-03. Consultado o 2020-11-23. 
  469. "Frédérique Papy-Lenger, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2018-12-08. Consultado o 2020-11-23. 
  470. "Mary Jackson". Biography (en inglés). Consultado o 2020-11-23. 
  471. "Mary Winston Jackson, ingeniera Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2017-04-09. Consultado o 2020-11-23. 
  472. "Mrs. Adele Goldstine". IT History Society (en inglés). 2015-12-21. Consultado o 2020-11-23. 
  473. "Gloria Gordon Bolotsky, programadora Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2017-07-28. Consultado o 2020-11-23. 
  474. "Bletchley Park codebreaker Mavis Batey: Tributes to 'special woman'". BBC News (en inglés). 2013-11-14. Consultado o 2020-11-23. 
  475. "Mavis Lilian Batey, criptoanalista Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2017-05-05. Consultado o 2020-11-23. 
  476. Pace, Eric (1999-09-29). "Anneli Cahn Lax, 77, a Leader In the Publishing of Mathematics (Published 1999)". The New York Times (en inglés). ISSN 0362-4331. Consultado o 2020-11-23. 
  477. "Anneli Cahn Lax, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-02-23. Consultado o 2020-11-23. 
  478. "Meet Olga Aleksandrovna Ladyzhenskaya: the Russian mathematician who pushed through the Iron Curtain". massivesci.com. Consultado o 2020-11-23. 
  479. "Olga Aleksandrovna Ladyzhenskaya, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2015-03-07. Consultado o 2020-11-23. 
  480. "SHANNON, Mary Elizabeth (Betty) Moore" (PDF). 
  481. "Betty Shannon, matemática Efemérides". Mujeres con ciencia (en castelán). 2018-04-14. Consultado o 2020-11-23.