Ser humano

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Este é un dos 1000 artigos que toda Wikipedia debería ter.
Humano
Rango fósil: Plistoceno – presente
Home e muller
Home e muller
Estado de conservación
Pouco preocupante (LC)
Pouco preocupante[1]
Clasificación científica
Reino: Animalia
Subreino: Eumetazoa
Filo: Chordata
Clase: Mammalia
Orde: Primates
Familia: Hominidae
Subfamilia: Homininae
Tribo: Hominini
Xénero: Homo
Especie: H. sapiens
Nome binomial
Homo sapiens
Distribución do Homo sapiens (verde)

Distribución do Homo sapiens (verde)
Subespecies

Homo sapiens idaltu White et al., 2003
Homo sapiens sapiens

Sinonimia

Os seres humanos, tamén chamados xenericamente humanos[2] ou homes[3] (Homo sapiens), son unha especie da orde dos primates e da familia dos homínidos.[4][5] H. sapiens é o único representante vivente do xénero Homo e, ademais, só ten unha subespecie vivente, o H. s. sapiens. Diversas probas baseadas na comparación do ADN fan pensar que os humanos modernos se orixinaron en África hai arredor de 200 000 anos.[6][7]

Os algoritmos xenéticos determinan unha diferenza dun 0,2% do material xenético entre os diferentes individuos desta especie, que ten como algunhas ds características máis destacadas a súa intelixencia, o desenvolvemento da linguaxe e a cultura. Os humanos teñen un cerebro altamente desenvolvido, quen de realizar un tipo de razoamento abstracto, de consciencia e de emocións complexas. Esta capacidade mental, combinada cunha posición erecta do corpo que libera os brazos e as mans, dalle unha gran capacidade de manipular obxectos e utilizar ferramentas con máis efectividade que calquera outra especie da terra.

Como a maioría de primates, os humanos son sociais por natureza, pero tamén son quen de empregar sistemas de comunicación moi elaborados para facer posible a expresión e intercambio de ideas, así como a organización social. Crean estruturas complexas de convivencia, dende familias até nacións e estableceron unha enorme variedade de tradicións, rituais, éticas, valores, normas e leis que forman a base da sociedade humana. Tamén teñen unha predisposición destacada para a estética e a beleza, que provocou fenómenos como son a cultura, a arte, a literatura e a música.

Os seres humanos destacan polo seu desexo de entender o mundo que os rodea, sobre o cal inflúen e que queren comprender. Tamén intentan coñecer e controlar os fenómenos naturais, que tratan a través da ciencia, a filosofía, a mitoloxía e a relixión. Esta curiosidade natural permitiulle desenvolver ferramentas, e nun senso máis xeral, a tecnoloxía. Os humanos son a única especie coñecida capaz de encender lume, cocer os alimentos e vestirse; ademais, transmiten as súas habilidades e coñecementos ás seguintes xeracións a través da educación.

De xeito habitual emprégase o termo «home» para designar todos os humanos xenericamente, malia que no seu sentido máis específico, esta palabra se aplica ós individuos de sexo masculino. Así, o termo «homes» pódese aplicar tanto a tódolos individuos da especie como ós de sexo masculino, mentres que os de sexo feminino teñen a denominación exclusiva de «muller».[8]

Nome científico[editar | editar a fonte]

Carl von Linné acuñou o nome científico dos humanos no ano 1758.[9] Ó darlle o nome sapiens ('sabio' ou 'perceptivo'), Linné referíase ó carácter máis destacado dos humanos en comparanza cos outros animais, que é a súa capacidade mental.[10]

Linné clasificou os humans e os grandes primates nun grupo que chamou «antropomorfos», como subconxunto do grupo dos cuadrúpedes, xa que non viu ningún signo orgánico que lle permitise situar os humanos nun lugar privilexiado. Uns anos máis tarde, mo prefacio de Fauna Suecica, manifestou que clasificara o humano como cuadrúpede porque non era nin unha planta nin unha pedra, senón un animal, tanto polo seu tipo de vida com pola súa locomoción. Ademais, non fora quen de atopar ningunha característica que o diferenciase dun simio. A partir da décima edición de Systema Naturae cambiou os cuadrúpedes polos mamíferos. A primeira orde destes foi a dos primates, entre os cales situou os humanos. En 1758, definiu o Homo sapiens como especie diúrna que cambiaba pola educación e o clima.[9]

Historia[editar | editar a fonte]

Árbore filoxenética.
Mapa das primeiras migracións humanas segundo a xenética de poboacións baseadas na comparación do ADN mitocondrial. As unidades representan milleiros de anos até o presente (datos controvertidos).

Orixes[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Evolución humana.

O estudo científico das orixes dos humanos abrangue a evolución do xénero Homo, pero tamén estuda outros homínidos como por exemplo o Australopithecus. Todos os humanos actuais pertencen á especie Homo sapiens e á única subespecie existente hoxe en día, H. s. sapiens. H. s. idaltu, ('home sabio máis antigo') é outra subespecie coñecida que xa se extinguiu.[11]

O primeiro membro dos Catarrhini, a infraorde á cal pertence o H. s. sapiens, existiu durante o Rupeliano (Oligoceno), hai 34-28 millóns de anos. Os primeiros Catarrhini presentes no rexistro fósil son o Propliopithecus e o Aegyptopithecus, posibles devanceiros comúns dos hominoideos (incluíndo os humanos) e os cercopitécidos, chamados vulgarmente «monos do vello mundo».[12]

O proceso de bipedización ten as súas orixes en certos primates de comezos do Mioceno, cando se atopan as primeiras especies bípedes, como o Oreopithecus bambolii. Porén, a anatomía dos pés desta especie era bastante diferente da doutros primates. O bipedismo era aparentmente unha característica común de Orrorin e o Ardipithecus.[13] O proceso que conduciu ó bipedismo representaba unha vantaxe evolutiva porque permitía ter as mans llibres para fabricar ferramentas sinxelas, porque os homínidos gastan molia menos enerxía camiñando a dúas patas que a catro e porque permite levar obxectos durante a marcha e ver máis lonxe.

Este proceso evolutivo foi influído por acontecementos por veces sutiles pero moi importantes. Por exemplo, cando as selvas que cubrían o mundo a comezos do Cenozoico empezaron a retroceder e, por mor do crecemento demográfico, os hábitats quedaron superpoboados, os grupos de humanos e outros homínidos víronse forzados a percorrer distancias importantes para atopar novas fontes de alimento. Outro exemplo é a perda da capacidade de metabolizar certos nutrientes, como a vitamina C (a causa dunha mutación que impide os simios xerar esta vitamina por si sós). Esta perda foi compensada por unha mutación favorable que permitiu ó Homo sapiens unha metabolización óptima do amidón, ausente noutros primates, accedendo así a unha rápida e económica fonte de enerxía especialmente necesaria para o cerebro.

Segundo o rexistro fósil, os humanos de anatomía moderna apareceron en África hai aproximadamente 130 000 anos, aínda que os estudos de bioloxía molecular sinalan que o devanceiro común de todas as poboacións humanas modernas viviu hai uns 200 000 anos.[14]

Os parentes vivos máis achegados a Homo sapiens son as dúas especies de chimpancés: o chimpancé común (Pan troglodytes) e o bonobo (Pan paniscus). A secuenciación completa do seu xenoma revelou que, despois de 6,5 millóns de anos de evolución independente, as diferenzas entre o chimpancé e o ser humano son só dez veces superiores ás que hai entre dúas persoas non relacionadas e dez veces menores da que hai entre ratas e ratos. A coincidencia suxerida entre as secuencias de ADN dos humanos e os chimpancés é de entre un 95% e un 99%.[15][16][17][18]

Para reflectir o feito de que os humanos e os chimpancés comparten gran parte da súa herdanza xenética e que humanos e chimpancés son máis próximos entre eles que con calquera outra especie actual, propúxose incluílos nun mesmo taxon, mesmo con propostas que tiveron un certo eco nos medios de comunicación, como a de incluír os chimpancés dentro do xénero Homo,[19][20] ou a de incluír os humanos no xénero Pan (chimpancés), de maneira que a especie humana se chamaría Pan sapiens, como propuxo o antropólogo e divulgador Jared Diamond.[21] A opción més aceptada pola comunidade científica foi a de formar a tribo dos homininis, que inclúe a humanos e chimpancés, pero non os gorilas, que son membros da tribo Gorillini.

Calcúlase que os humanos diverxiron dos chimpancés hai aproximadamente cinco millóns de anos e dos gorilas hai uns oito millóns de anos. Un cranio de homínido descuberto en Chad no ano 2001, descrito como Sahelanthropus tchadensis, foi datado polo paleontólogo Michel Brunet de hai sete millóns de anos, o cal podería indicar unha diverxencia anterior.[22] Porén, o descubridor deste fósil, Alan Beauvilain, puxo en dúbida esta datación, argüíndo que o método empregado por Brunet para estimar a antigüidade do cranio podería reflectir resultados incorrectos.[23]

A chegada da agricultura impulsou a fundación de asentamentos humanos estables.

Desenvolvemento da civilización[editar | editar a fonte]

Artigos principais: Civilización e Historia universal.

O punto de vista máis aceptado entre os antropólogos actuais é que o Homo sapiens xurdiu na sabana africana hai uns 200 000 anos como descendente do Homo erectus. Hai 40 000 anos estendeuse por Eurasia e Oceanía e, finalmente, chegou a América hai uns 14 500 anos.[24] Homo sapiens desprazou o Homo neanderthalensis e outras especies descendentes de Homo erectus, que habitara Eurasia hai uns dous millóns de anos. O dominio do Homo sapiens baseouse probablemente nun maior éxito reprodutivo e a súa superioridade á hora de competir polos recursos naturais. Malia a súa intelixencia, o actual Homo sapiens ten unha capacidade cranial menor que a do antigo home de Neandertal (H. neanderthalensis).

Anatomicamente, o ser humano cambiou pouco ó longo da historia, de maneira que a súa evolución é, basicamente, de tipo cultural. Hai uns 10 000 anos, a maioría de humanos eran cazadores e recolectores. Polo xeral, vivían en pequenos grupos nómades coñecidos como sociedades de bandes. A chegada da agricultura impulsou a revolución neolítica, producindo un excedente alimentario que posibilitou a creación de asentamentos permanentes, a domesticación de animais e o uso de ferramentas de metal. A agricultura tamén fomentou o comercio e a cooperación e, progresivamente, contribuíu a crear unha sociedade máis complexa.

Hai aproximadamente 6 000 anos, desenvolvéronse os primeiros protoestados en Mesopotamia, Exipto e o val do Indo. Creáronse as forzas militares para a protección, e burocracias gobernamentais para a administración. Os estados cooperaban ou competían polos recursos e, nalgúns casos, facían a guerra. Hai uns 2 000-3 000 anos, algúns estados, como Persia, a India, a China, Roma e Grecia, conseguiron crear os primeiros grandes imperios a través da conquista militar. No mesmo período, diversas relixións com o xudaísmo, orixinada en Oriente Medio e o hinduísmo do sueste de Asia, comezaron a estenderse entre os pobos.

A finais da Idade Media cómpre destacar a chegada dunha serie de ideas innovadoras e avances tecnolóxicos. Na China, cunha economía moi adiantada, inventouse a impresión e a compás, mentres que durante a Idade de Ouro do islam tiveron lugar progresos científicos salientables. En Europa, no século XIV, o redescubrimento do coñecemento dos clásicos e de innovacións como a imprenta propiciaron a chegada do Renacemento. Durante os seguintes cincocentos anos, a exploración e o colonialismo permetiron que grandes partes de América, Asia e África caesen baixo o control europeo, facendo posible a explotación de todo tipo de recursos e, posteriormente, provocando conflitos para que os pobos explotados conseguisen a independencia de Europa. Por outra banda, cómpre salientar diversas revolucións e innovacións, como a revolución científica do século XVII, a Revolución Industrial do XVIII e diversas grandes innovacións no XIX, como o ferrocarril e o automóbil, elementos esenciais no desenvolvemento do transporte e a comunicación; tamén é preciso destacar o desenvolvemento de novas fontes de enerxía, como o carbón e a electricidade. Polo que respecta ás formas de goberno, sobresae a consolidación da democracia representativa e, noutro contexto, o comunismo.

Como resultado destes cambios, no presente os humanos viven nun mundo cada vez máis globalizado e interconectado. Malia que isto fomentou o crecemento da ciencia, a arte e a tecnoloxía, tamén deu lugar a conflitos moi violentos, coa existencia e uso de armas de destrución masiva e un gran poder de impacto medioambiental, que afecta os mesmos humanos e moitas outras formas de vida do planeta.

Hábitat e poboación[editar | editar a fonte]

Artigos principais: Poboación mundial, demografía e hábitat.
Os humanos modificaron a súa contorna de diferentes maneiras para adaptarse a problemas como a elevada densidade de poboación.

Os primeiros asentamentos humanos dependían daa proximidade da auga e outros recursos naturais, como a terra dos cultivos e os pastos do gando ou a temporada de caza de determinadas presas. Porén, os humanos sempre tiveron unha gran capacidade de modificar o seu hábitat con actividades e accións como o regadío, a construción, o transporte, a manufactura, a deforestación e a desertización. Coa construción a gran escala de infraestruturas que facilitan o comercio e o transporte, a proximidade destes recursos fíxose menos necesaria, de xeito que estes factores non condicionan o crecemento dunha poboación. Así mesmo, a maneira na que se cambio ou altera un hábitat é a miúdo un determinante esencial nos cambios de poboación que se producen.

Cunha poboación duns 6 700 millóns de individuos en xullo de 2008,[25] os humans son unha das especies máis numerosas de grandes mamíferos. A maioría de humanos viven en Asia (61%); o resto viven en América (14%), África (14%), Europa (11%) e Oceanía (0,5%). Os humanos poden vivir de maneira permanente en tódolos continentes da Terra agás na Antártida[26] e tamén teñen unha presenza continua no espazo, en órbitas baixas arredor da Terra. Hai unha presenza continua de seres humanos no espazo dende o 31 de outubro de 2000, coas estadías de astronautas na Estación Espacial Internacional.

Ó longo das últimas décadas, os humanos exploraron a Antártida, as profundidades dos océanos e o espazo exterior, malia que aínda non é posible colonizar indefinidamente estes ambientes. A vida dentro de habitáculos que protexen dos ambientes hostís, como a Antártida ou o espazo exterior, ten un prezo elevado que limita a duración da estadía e, polo tanto, son accións que quedan restrinxidas a expedicións científicas, militares ou industriais. A vida con naves no espazo foi moi ocasional, cun máximo de trece persoas vivindo ó mesmo tempo nun momemto dado. Entre 1969 e 1972, doce humanos pisaron a Lúa no marco de seis misións. A data de 2010, ningún outro corpo celestial foi visitado polos humanos, pero foron enviadas diferentes sondas.

Sapo dourado, un anfibio de Costa Rica que se extinguiu en 1989.

Dende o ano 1800, a poboación humana pasou de 1 000 millóns a máis de 6 000 millóns de habitantes.[27] Con datos do ano 2004, calcúlase que 2 500 dos 6 300 millóns de persoas (un 39,7%), viven en áreas urbanas e agárdase que esta porxentaxe medre durante o século XXI. En febreiro de 2008, a ONU calculou que ó rematar o ano a metade da poboación mundial viviría en áreas urbanas.[28] Os problemas dos individuos que viven en cidades inclúen a contaminación e o crime,[29] especialmente no interior das cidades e nos arrabaldes urbanos. Os beneficios da vida urbana inclúen un aumento da alfabetización, un aceso máis doado ó coñecemento e unha diminución do risco de padecer fame.

A actividade humana tivo un efecto dramático sobre o medio ambiente. Existen hipóteses sobre o papel da depredación humana na extinción de numerosas especies de seres vivos. Os humanos atópanse no cumio da cadea alimentaria e raramente son cazados; por este motivo son considerados superdepredadores.[30] Crese que son os principais responsables do cambio climático[31] e crese que serán un contribuidor esencial na extinción do Holoceno, unha extinción que, en caso de continuar na súa proporción actual, calcúlase que destruirá a metade de todas as especies ó longo do século seguinte.[32][33]

Bioloxía[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Bioloxía.
Antigo diagrama dun esqueleto humano masculino.

Anatomía e xenética[editar | editar a fonte]

Artigos principais: Anatomía humana e xenética humana.

O corpo humano varía dunha maneira moderada a nivel xeográfico e mostra un dimorfismo sexual menor, á contra do que acontece noutras especies de primates.[34][35]Malia que en gran medida están determinados polos xenes, hai unha influencia relativa de factores ambientais, como a dieta e a actividade física, sobre da forma do corpo e o peso das persoas.[36][37] A altura normal dun humano adulto é de entre 1,5 e 1,8 metros, pero varía segundo a poboación e da zona xeográfica, entre outros factores.[38][39] O peso normal está entre 76 e 83 kg para os homes e entre 54 e 64 kg nas mulleres.[40] O peso tamén pode variar xeograficamente.

A diferenza da maioría doutros primates, os humanos teñen unha locomoción bípede completa e, polo tanto, poden ter os brazos libres para manipular obxectos coas mans, acción na que ten un papel fundamental a existencia de polgares opoñibles.

A pesar de ter pouco pelo en comparanza con outros primates, o ser humano destaca polo crecemento de cabelos especialmente na parte superior da cabeza, os sobrazos e a zona do pube. O corpo dun ser humano ten normalmente máis folículos pilosos que o dun Chimpancé. A principal diferenza é que os pelos humanos son máis curtos, finos e menos pigmentados que os do chimpancé, o que os fai menos visibles.[41]

As diferenzas no cabelo e na pel humana veñen determinadas pola presenza dun pigmento chamado melanina. A variabilidade da pel vai dende un marrón moi escuro a un rosa moi pálido, mentres que os cabelos, ademais do negro (o máis adoito), varía dende o louro, o castaño e o rubio,[42] sempre en función da cantidade de melanina, un pigmento protector moi eficaz contra a radiación solar. A pel máis escura puido ter xurdido froito dunha adaptación evolutiva dos homínidos de hai entre 1 e 2 millóns de anos na sabana africana para proporcionar unha mellor protección contra a radiación ultravioleta e reducir o risco de cancro de pel.[43] A pigmentación da pel dos seres humanos presenta unha estratificación de acordo coa situación xeográfica e, a miúdo, relaciónase co nivel de radiación ultravioleta. As diferentes cores da pel foron adaptacións que equilibraron a cantidade de ácido fólico (substancias que son destruídas pola radiación ultravioleta) e de vitamina D, substancia que necesita luz solar para formarse.[44] As emigracións de hai entre 500 e 100 mil anos a fóra de África favoreceron esa a aparición e conservación de diferentes cores de pel, xa que nas latitudes máis altas a pigmentación non é tan determinante para a protección da pel.[43] A pel humana tamén se pode broncear en resposta á exposición ó sol.[45][46]

Os humanos teñen o padal proporcionadamente máis curto e os dentes moito máis pequenos que os dos outros primates; son os únicos con cairos curtos. Algúns seres humanos están perdendo gradualmente as moas do xuízo e algúns individuos xa non teñen de maneira conxénita.[47]

A necesidade de sono oscila entre sete e oito horas ó día nos adultos e entre nove e dez para un infante. Os individuos vellos dormen normalmente de seis a sete horas. Durmir menos horas é común na sociedade actual, unha privación de sono que pode ter efectos negativos. Demostrouse que unha restrición sostida do sono de catro horas ó día nun adulto provoca cambios no estado fisiolóxico, cansazo, agresividade e molestias corporais.

Os humanos son unha especie de eucariota. Cada célula diploide ten dous conxuntos de 23 cromosomas e cada conxunto é transmitido por un dos proxenitores. Hai 22 parellas de autosomas e un par de cromosomas sexuais. Estímase que os humanos teñen arredor de 20 000 ou 25 000 xenes. Como a maioría doutros mamíferos, os humanos teñen un sistema XY de determinación do sexo; as mulleres teñen os cromosomas sexuais XX e os homes os XY. O cromosoma X é meirande e transmite moitos xenes, mentres que o cromosoma Y é máis pequeno. Isto posibilita a existencia de doenzas recesivas asociadas cos xenes do cromosoma X, como a hemofilia, que afecta ós homes máis a miúdo que ás mulleres.

Ciclo vital[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Bioloxía do desenvolvemento.
Embrión humano de oito semanas.

O ciclo vital humano é semellante ó doutros mamíferos Eutheria. O óvulo fertilizado divídese dentro dentro do útero feminino para converterse nun embrión, que durante un período de trinta e oito semanas (nove meses) de xestación se converte nun feto humano. Despois deste período, o feto deixa de medrar, nace do corpo da muller e respira independentemente como un infante por primeira vez. Neste punto, a maioría de culturas modernas recoñecen a criatura como persoa que desfruta da máxima proteción da lei, pero algunhas xurisdicións esténdena ós fetos humanos que aínda están no útero.

O parto humano é perigoso en comparanza co doutras especies. Non son raros os partos de vinte e catro horas ou máis, que ás veces resultan na morte da nai ou o feto.[48] Isto é debido a que a testa do feto é relativamente grande (xa que o cerebro desenvólvese significativamente durante a xestación) e a pelve das mulleres é relativamente pequena (un carácter necesario polo bipedismo).[49][50] A probabilidade dun parto exitoso aumentou significativamente durante o século XX nos países máis desenvolvidos coa chegada de novas tecnoloxías médicas. En troques, o embarazo e o parto natural son relativamente perigosos nas rexións subdesenvolvidas, con índices de mortalidade unhas 100 veces máis elevados que nos países desenvolvidos.[51]

Nos países desenvolvidos, os infantes adoitan pesar 3-4 kg e medir 50-60 cm no momento do nacemento.[52] Porén, un peso baixo ó nacer é habitual nos países en proceso de desenvolvemento e contribúe ós niveis altos de mortalidade infantil nestas rexións.[53] Indefensos despois do nacemento, os humanos continúan crecendo durante algúns anos e adoitan acadar a madureza sexual á idade de 12-15 anos. As mulleres continúan desenvolvéndose fisicamente aproximadamente até os 18 anos, mentres que o desenvolvemento masculino continúa até os 21 anos. A vida humana pódese dividir nunha serie de etapas: infancia, adolescencia, mocidade, adulteza e vellez. A duración destas etapas varía segundo a cultura e períodos temporais. En comparanza cos outros primates, os humanos experimentan un impulso no crecemento particularmente rápido durante a adolescencia, cando la medida do corpo aumenta un 25%. Os chimpancés, por exemplo, só medran un 14%.[51]

Hai diferenzas significativas na esperanza de vida arredor do mundo. O mundo desenvolvido presenta unha tendencia de avellentamento, coa media roldando os 40 anos. No mundo en desenvolvemento a idade media é de entre 15 e 20 anos. A esperanza de vida no nacemento en Hong Kong e na China é de 84,8 anos para as mulleres e 78,9 para os homes, mentres que en Suacilandia é de 31,3 anos para os dous sexos, principalmente por mor da SIDA.[54] Mentres que un de cada cinco europeos teñen 60 anos ou máis, só un de cada vinte africanos superen este limiar.[55] No 2002, as Nacións Unidas estimaron o número de persoas centenarias no mundo en 210 000.[56] Sábese que como mínimo unha persoa, Jeanne Calment, chegou á idade de 122 anos. Tamén se propuxeron idades máis avanzadas que non puideron ser demostradas. A escala mundial, hai 81 homes de 60 anos ou máis por cada 100 mulleres deste grupo de idade e entre os máis vellos hai 53 homes por cada 100 mulleres.

Os humanos son unha das poucas especies nas que a femia desenvolve a menopausa durante a última etapa da vida. A aparición da menopausa pódese explicar a través da hipótese da avoa, segundo a cal hai un interese reprodutivo da nai para evitar o risco de morte nun nacemento, investindo na viabilidade máis grande que supón que a descendencia sexa concibida por mulleres máis novas. Tamén aumenta a eficacia reprodutiva se se invisten recursos en criar os netos no canto de criar os propios fillos. Diversos estudos indicaron que nas sociedades de cazadores-recolectores as mulleres postmenopáusicas desenvolven un papel fundamental como recolectoras, xa que tiñan máis experiencia e non se vían impedidas pola dedicación que supón a cría directa dos fillos.[57]

As cuestións filosóficas sobre o intre no que xorde a personalidade humana e se persiste despois da morte son obxecto dun considerable debate. A perspectiva da morte provoca desasosego ou temor na maioría dos humanos, diferentes da consciencia inmediata dunha ameaza real. As cerimonias de enterro son características das sociedades humanas, a miúdo acompañadas por crenzas na vida despois da morte ou a inmortalidade.

Dieta[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Dieta.
Posibles alimentos dunha dieta vexetariana.

Os primeiros Homo sapiens vivían en sociedades cazadoras-recolectoras, é dicir, que empregaban un sistema para adquirir comida que combinaba a caza e a recolección de alimentos como froitas, grans, tubérculos e cogomelos. Por outra banda, crese que os humanos xa empregaban o lume como recurso para preparar e cocer a comida dende os tempos nos que se diferenciaron do Homo erectus.[58]

Os humanos son omnívoros, é dicir, son quen de consumir tanto produtos vexetais como animais. Isto confirmouse ó observar que, tanto se se fai unha dieta exclusivamente carnívora como unha totalmente vexetal, poden padecer determinadas doenzas causadas por unha carencia de nutrientes. Por exemplo, unha dieta completamente carnívora pode provocar o escorbuto (deficiencia de vitamina C), mentres que unha dieta soamente vexetal pode provocar unha falta de vitamina B12.[59] Porén, as dietas vexetarianas e veganas ben deseñadas, a miúdo con suplementos de vitamina B12, poden satisfacer completamente as necesidades nutritivas de todas as etapas da vida.[60]

A dieta humana queda ben reflectida na cultura e deu lugar ó desenvolvemento da bromatoloxía (ciencia dos alimentos). En xeral, unha persoa pode sobrevivir de dous a oito semanas sen comer, segundo a cantidade de graxa almacenada no corpo, mentres que a supervivencia sen auga limítase normalmente a tres ou catro días. A falta de comida continúa sendo un problema serio, cunhas 300 000 persoas que cada ano morren de fame.[61] A desnutrición infantil tamén está moi estendida e contribúe á elevada porcentaxe de doenzas nas poboacións que sofren fame.[62]

No outro extremo, unha parte da poboación humana come de máis e padece obesidade, un tipo de desequilibrio alimentario que aumentou até converterse case nunha epidemia e que pode provocar problemas de saúde importantes. Os Centers for Disease Control (CDC) dos Estados Unidos manifestan que un 32% dos adultos americanos de máis de 20 anos son obesos, mentres que un 66,5% do total son obesos ou teñen exceso de peso. A obesidade é provocada por un consumo excesivo de calorías que non son consumidas, é dicir, unha combinación de comer moito e facer pouco exercicio físico.

Hai polo menos 10 000 anos que os humanos desenvolveron a agricultura,[63] que cambiou substancialmente o tipo de alimentos consumidos polos humanos. Isto provocou un incremento da poboación, o desenvolvemento das cidades e un incremento da densidade da poboación, que tamén favorece un aumento da extensióm de doenzas contaxiosas. Os tipos de comida que se consomen e a maneira en que se preparan variaron moito en función da época, a zona xeográfica e a cultura.

Psicoloxía[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Psicoloxía.
Cerebro humano.

O cerebro humano é o elemento central do sistema nervioso central, mentres que actos como o control primario son dirixidos polo sistema nervioso periférico. O cerebro controla tanto as actividades fundamentais para a vida (autónomas, como a respiración ou a dixestión) como as actividades conscientes, como o pensamento e a abstracción.[64] Estes procesos cognitivos constitúen a mente e son o obxecto de estudo da psicoloxía xunto coa conduta.

O cerebro humano é o máis intelixente de todas as especies coñecidas. Malia que moitos animais son quen de crear estruturas e empregar ferramentas sinxelas, principalmente a través do instinto e a imitación, a tecnoloxía humana é moito máis complexa e atópase nun proceso constante de desenvolvemento e mellora. Até as ferramentas e estruturas humanas máis antigas son moito máis avanzadas que calquera que fora creada por outros animais.[65] A antropoloxía moderna corroborou a proposición de Darwin: «a diferenza na mente entre os humanos e os animais máis intelixentes radica, naturalmente, no grao».[66]

Consciencia e pensamento[editar | editar a fonte]

Artigos principais: Cerebro, consciencia e pensamento.
Representación da consciencia (gravado do século XVII).

A capacidade de pensamento do ser humano é única entre os seres vivos. Os humanos son unha das poucas especies (xunto cos chimpancés, orangutáns e golfiños) que superan o test do espello,[67] proba que estuda se un animal é quen de recoñecer o seu propio reflexo como unha imaxe de si mesmo. En outubro do 2006, tres elefantes do zoo do Bronx tamén superaron o test.[68] Moitos nenos superan a proba ós 18 meses de idade.[69] Porén, a utilidade deste test como proba fiable da existencia de consciencia foi discutida, xa que pode ser máis unha cuestión de grao que unha clara división de capacidades. Adestrouse a monos para que apliquen regras abstractas a determinadas tarefas.[70]

O cerebro humano percibe o mundo exterior a través dos sentidos. Cada individuo recibe unha influencia profunda das súas propias experiencias, as visións subxectivas da súa existencia e o paso do tempo. Os humanos son autoconscientes e teñen unha mente que posibilita o pensamento. Cómpre destacar que é capaz de percibir a relación entre si mesmo e a contorna. O alcance destas capacidades, así como as definicións e a validez dalgúns destes termos, son moi discutidos. Por exemplo, o filósofo do campo da ciencia cognitiva Daniel Dennett sostén que non hai un centro narrativo chamado «mente», senón simplemente unha recollida de entradas e saídas sensoriais (inputs e outputs), é dicir, diferentes clases de «programas» executándose en paralelo.[71] O psicólogo B. F. Skinner argumentou que a mente é unha ficción explicativa que desvía a atención das causas medioambientais do comportamento,[72] mentres iso que se observa en forma de procesos mentais se pode entender mellor como formas de comportamento.[73]

Os diferentes aspectos fisiolóxicos e anatómicos do sistema nervioso son estudados pola neuroloxía, así como a psicoloxía do comportamento e a psiquiatría (cando se trata de doenzas mentais e trastornos de conduta). A psicoloxía non se centra necesariamente no estudo do cerebro ou do sistema nervioso, senón que pode analizar sinxelamente cuestións fenomenolóxicas ou teorías sobre o tratamento da información mental. Porén, cada vez máis, inclúese unha comprensión das funcións do cerebro na teoría e a práctica psicolóxica, especialmente en áreas como a intelixencia artificial, a neuropsicoloxía e a neurociencia cognitiva.

A natureza do pensamento é unha cuestión central na psicoloxía e outras disciplinas achegadas. A psicoloxía cognitiva estuda a cognición e os procesos mentais subxacentes ó comportamento e emprega o procesamento da información como mecanismo básico para comprender a mente. A percepción, a aprendizaxe, a resolución de problemas, a memoria, a atención, a lingua e a emoción tamén son campos ben estudados.

A psicoloxía cognitiva está relacionada cunha escola de pensamento coñecida como cognitivismo, que advoca un modelo de procesamento da información da función mental, que recibe o apoio do positivismo e a psicoloxía experimental. De maneira xeralizada, aplícanse técnicas e modelos da psicoloxía cognitiva que forman o piar das teorías psicolóxicas en moitas áreas, tanto en investigación como en psicoloxía aplicada. A atención céntrase no desenvolvemento da mente humana ó longo da vida; a psicoloxía do desenvolvemento intenta entender como o individuo percibe, comprende e actúa dentro do mundo e como cambian estes procesos co avellentamento. De maneira máis específica, estuda o desenvolvemento intelectual, cognitivo, neuronal, social e moral do ser humano.

Motivación e emoción[editar | editar a fonte]

Artigos principais: motivación, emoción e felicidade.

A motivación é a forza que impulsa o desexo que existe detrás de tódalas accións deliberadas do ser humano. A motivación fundaméntase na emoción e, máis polo miúdo, na busca de satisfacción, experiencias emocionais positivas e unha actitude de evitar o conflito. A consideración positiva ou negativa da acción é definida polo estado mental do individuo, que pode estar influído por normas sociais; unha persoa pode mancarse a si mesma ou ter un comportamento violento porque o seu cerebro foi condicionado cunha resposta positiva a estas accións. A motivación é importante porque está presente en todas as respostas aprendidas. Na psicoloxía, a prevención do conflito e a libido[74] son motivacións primarias. A motivació a miúdo concerne incentivos económicos, morais ou coactivos. Por outra banda, as relixións xeralmente postulan influencias de tipo divino ou demoníaco.

A felicidade é unha condición emocional e a mesma definición da felicidade é un tema filosófico. Algúns defínena como a mellor condición que un humano pode acadar; unha condición de saúde física e psíquica, mentres que outros descríbena como a liberdade de decidir o pracer ou a dor; unha consciencia da boa orde das cousas; unha garantía de atopar un lugar dentro so Universo ou dentro da mesma sociedade.

A emoción ten unha influencia significativa sobre a conduta humana e nalgúns casos mesmo a controla. Porén, ó longo da historia moitas culturas e filosofías puxeron en cuestión esta influencia por diversas razóns. As experiencias emocionais agradables ou pracenteiras, como o amor, a admiración ou a ledicia, contrastan con aquelas que se perciben de maneira desagradable, como o odio, a envexa ou a tristura. Acotío faise unha distinción entre as emocións aprendidas socialmente e as relacionadas coa supervivencia, que se cre que son innatas. Cómpre destacar que existen tradicións onde se observan e estudan as emocións de maneira illada doutros fenómenos neurolóxicos, especialmente en culturas nas que se considera que a emoción non forma parte do estado fisiolóxico. Nalgunhas teorías médicas sobre a emoción crese que está tan relacionada coa saúde física que ámbalas dúas forman unha unidade. Os estoicos crían que a emoción excesiva era nociva, mentres que algúns mestres sufís, en particular o poeta e astrónomo Omar Khayyam, consideraban que as emocións intensas poden producir unha perfección conceptual, a miúdo chamada «éxtase».

No pensamento científico actual considérase que certas emocións máis refinadas son un carácter neuronal innato complexo habitual en diversos mamíferos, sexan domesticados ou salvaxes. As emocións desenvólvense habitualmente como unha reacción a mecanismos de supervivencia superiores e dentro dunha interacción intelixente cos outros individuos e a contorna. Porén, cando os individuos funcionan de maneira civilizada, obsérvase que os actos de desinhibición en situacións emotivas extremas poden provocar desorde social e crime.

Sexualidade e amor[editar | editar a fonte]

Artigos principais: Sexualidade e Amor.
Ilustración do Kamasutra, un tratado hindú sobre a sexualidade.

A més de la seva utilitat reproductiva, la sexualitat humana té diverses funcions socials de molta transcendència, com ara la necessitat d'intimitat o les relacions i jerarquies entre individus. Segons algunes tradicions, pot tenir una determinada dimensió espiritual, mentre que des d'una òptica hedonista forma part de les activitats que cerquen la gratificació personal. El desig sexual, o libido, és un impuls corporal sovint acompanyat per emocions intenses com l'amor, l'èxtasi i la gelosia.

La gran importància de la sexualitat pels humans es reflecteix en una sèrie de caràcters físics, com ara l'ovulació oculta, el dimorfisme sexual (molt més diferenciat que en els ximpanzés), els caràcters sexuals secundaris permanents, les relacions de parella basades en l'atracció sexual i l'activitat sexual de les dones fora del període d'ovulació. Aquestes adaptacions diferencien els humans clarament dels altres primats i animals i expliquen un complex comportament sexual amb una llarga història evolutiva.

S'ha atribuït a la gran intel·ligència dels humans i a la complexitat de la seva societat el fet que existeixin conductes sexuals més elaborades que en qualsevol altre animal, incloent-hi moltes pràctiques que no estan relacionades directament amb la reproducció.

Home romano mantendo relacións sexuais cun mozo adolescente.

L'elecció sexual es fa normalment basant-se en normes culturals molt variades. Les restriccions sovint vénen determinades per creences religioses o normes socials. Un investigador pioner en aquest camp fou Sigmund Freud, que creia que els humans neixen amb una perversitat polimòrfica, terme que fa referència a l'habilitat per obtenir gratificació sexual més enllà de les normes socials. Segons Freud, les persones passen per cinc etapes del desenvolupament psicosexual. L'individu pot patir fixacions en qualsevol d'aquestes etapes a causa de la vivència de traumes. Per Alfred Kinsey, un altre influent investigador sexual, la gent pot situar-se a qualsevol punt d'una escala contínua d'orientació sexual, amb només una petita minoria plenament heterosexual o homosexual. Estudis recents en neurologia i genètica suggereixen que la gent pot néixer amb un tipus determinat d'orientació sexual, però no existeix un consens entre els especialistes sobre la qüestió.[75][76]

L'espècie humana és pràcticament l'única que manté un zel sexual continu, tot i que en els ximpanzés i sobretot els bonobos s'observa una conducta sexual similar. Tanmateix, a causa de la dificultat de viure practicant relacions sexuals constantment, existeix un mecanisme evolutiu compensatori, la sublimació, associada a l'existència del llenguatge i del pensament simbòlic. La sublimació pot comportar l'existència de la repressió, en el sentit freudià del terme, una oposició que s'origina a l'inconscient. En aquest sentit, l'ésser humà és un animal pulsional.

Amb l'aparició de la teoria de la intel·ligència emocional, des de la psicologia sistèmica, es considera que l'ésser humà no s'ha de reduir a les seves pulsions, que sublima o reprimeix, sinó que se'l veu com a ésser sexual que viu aquesta dimensió en relació amb l'educació rebuda en el si de la família i la societat. Així doncs, la sexualitat es conforma des dels primers anys de vida i es desenvolupa com a procés vivencial dependent del seu cicle vital i el context sociocultural.

Cultura[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Cultura.
Estadístiques de la societat humana
Població mundial 6.887 milions (desembre 2010)
Densitat de població 13,7/km²
47/km² (sense comptar mars i oceans)
Grans aglomeracions Tòquio, Ciutat de Mèxic, São Paulo, Buenos Aires, Istanbul, Djakarta, Shanghai, Hong Kong, Manila, El Caire, Nova York, Los Angeles, Seül, Mumbai, Moscou, Londres, París
Principals llengües per nombre de parlants (2000)[77] Mandarí 1.120 milions
Anglès 480 milions
Espanyol 320 milions
Rus 285 milions
Francès 265 milions
Hindi/Urdú 250 milions
Àrab 221 milions
Moneda

Dòlar estatunidenc, euro, ien, lliura esterlina, rupia índia, dòlar australià, ruble rus, dòlar canadenc, renminbi (iuan) i moltes altres.

USD $36.356.240 milions USD
($5.797 USD per capita)
USD (PPP) $51.656.251 milions IND
($8.236 per capita)

La cultura es defineix com el conjunt de característiques materials, intel·lectuals, emocionals i espirituals d'un grup social, en qualsevol de les seves expressions de l'àmbit de l'art, la literatura, l'estil de vida, els sistemes de valors, les tradicions, els ritus i les creences. El vincle entre la biologia, el comportament i la cultura dels éssers humans és molt estret i es fa difícil separar-los clarament; per això, la ubicació d'un tema en una àrea determinada es basa habitualment en una convenció. La cultura consta de valors, normes socials i objectes. Els valors d'una cultura defineixen el que es considera important o ètic i connecten les normes socials, les expectatives sobre el comportament la gent i la tradició. Els objectes culturals s'obtenen dels valors de la cultura, les normes i la comprensió del món. La principal visió antropològica de la cultura implica que molts experimenten una gran resistència quan es recorda que dins la natura humana existeix l'animal al costat de la part espiritual.[66]

Linguaxe[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Linguaxe.

Els éssers humans tenen una manera de comunicar-se única que els distingeix de les altres espècies, permetent-los referir-se a nocions no presents en l'espai i en el temps. El llenguatge humà no serveix únicament per comunicar un esdeveniment de la realitat física immediata sinó que pot ser utilitzat per expressar pensaments sobre altres estats, fins i tot possibles o imaginaris. Això permet, per exemple, un aprenentatge basat en l'explicació o l'estudi i no sols la imitació, ampliant el repertori d'habilitats que es poden dominar i la cultura que es desenvolupa.

El llenguatge és un caràcter universal utilitzat per naturalesa en les persones i en els animals. Tanmateix, tot i que pot designar totes les comunicacions basades en la interpretació, el terme es refereix majoritàriament al que els humans utilitzen per comunicar-se. Filòsofs com Martin Heidegger consideren que el llenguatge com a tal és una característica única de l'ésser humà.[79] Aquest criteri és similar al d'Ernst Cassirer que ha definit Homo sapiens com l'animal simbòlic per excel·lència, d'una manera tan ferma que resulta gairebé impossible concebre un pensament humà sense l'ús de símbols, particularment dels significants subjacents com a fonaments elementals per qualsevol pensament complex i que transcendeix l'instint.

La capacitat dels humans de transmetre conceptes, idees i nocions mitjançant la parla i l'escriptura és un fet excepcional entre els éssers vius. A diferència dels sistemes de comunicació d'altres primats, que són molt tancats, el llenguatge humà és molt obert i flexible i guanya en varietat en funció de les necessitats. Així, té la qualitat del desplaçament, és a dir, pot utilitzar paraules per representar coses i esdeveniments que no estan existeixen en el mateix moment i el mateix lloc.[80] A més, la tecnologia ha possibilitat la transmissió de vastos volums de dades a grans distàncies a través de xarxes de dades i programes com la Internet. Les xarxes de transmissió de dades són importants per continuar desenvolupant la comunicació humana, com passà al segle XV amb la invenció de la impremta.

La facultat de la parla és un caràcter que defineix als éssers humans i que possiblement precedeix la separació filogenètica de la població actual. El llenguatge és un element central de la comunicació humana i és el nucli que dóna un sentit d'identitat que uneix nacions, cultures i grups ètnics. La invenció de sistemes d'escriptura, fa com a mínim uns 5.000 anys, permeté la conservació del llenguatge en objectes materials i fou un pas essencial en l'evolució cultural. El llenguatge té un vincle estret amb els rites i la religió. La lingüística és la ciència que descriu l'estructura del llenguatge i la relació entre les diverses llengües. Hi ha aproximadament 6.000 llengües diferents actualment en ús, incloent-hi llenguatges de signes, a més de milers de llengües considerades extintes.

Espiritualidade e relixión[editar | editar a fonte]

Artigos principais: Espiritualidade e Relixión.
Os símbolos das relixións máis estendidas.

El llenguatge dels humans els permet experimentar la transcendència, és a dir, sortir de si mateixos. L'ésser humà investiga l'origen del que l'envolta i de la seva pròpia existència. Igual que pot parlar sobre entitats no lligades al món físic immediat, també admet la possibilitat que hi hagi un vessant del món espiritual i immaterial, cosa que dóna origen a la religió i els cultes associats, que adopten una forma concreta a cada cultura.

La religió és un sistema de creences referides a qüestions sobrenaturals, sagrades o divines, així com els codis morals, les pràctiques, els valors, les institucions i els rituals associats. Durant el seu desenvolupament, la religió ha adquirit moltes formes que varien segons la perspectiva cultural i individual.

Algunes de les qüestions principals que tracta giren al voltant de la vida i la mort, amb creences sobre el que hi ha després de mort: la vida després de la mort, l'origen de la vida (font de nombrososmites sobre la creació), la naturalesa de l'univers, el destí final i el que és moral o immoral. En moltes religions, un element comú per trobar resposta a aquestes preguntes són les divinitats, o bé un únic Déu o bé diverses deïtats; tot i això, no totes les religions són teistes, sinó que n'hi ha que tracten el tema amb més ambigüitat, particularment les religions orientals.

L'espiritualitat, creença o implicació en qüestions de l'ànima o de l'esperit, és un dels enfocaments que intenten respondre a qüestions fonamentals sobre el paper de la humanitat dins l'univers, el sentit de la vida i la manera ideal de viure-la. Tot i que aquests temes també han sigut tractats per la filosofia i, en certa mesura, per la ciència, l'espiritualitat ho fa des d'una dimensió única, car se centra en conceptes místics o sobrenaturals, com el karma i Déu.

Tot i que la majoria d'humans professen una varietat de creences religioses o espirituals, alguns no ho són i rebutgen o ignoren les idees sobrenaturals o espirituals. D'altra banda, tot i que la religió i l'espiritualitat es desenvolupen en un nivell molt diferent del de la ciència, tant en l'àmbit de pensament com en l'àmbit metodològic, no se les considera mútuament excloents i moltes persones tenen una combinació d'idees científiques i religioses. La distinció entre filosofia i religió, d'altra banda, pot ser menys clara, car s'encavalquen en camps com ara la filosofia de la religió i la teologia. Hi ha individus que no tenen cap creença religiosa i són ateus, escèptics científics, agnòstics o simplement no religiosos.

Filosofía[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Filosofía.
Platón e Aristóteles, arquetipos de filósofos, nun detalle da Escola de Atenas de Raffaello Sanzio.

El llenguate permet a l'ésser humà associar conceptes a totes les coses, incloent-hi ell mateix. Això origina l'autoconsciència, en què la persona pot ser objecte d'estudi, de pensament i de comunicació, igual que les realitats externes. L'autoconsciència porta a formular-se preguntes relacionades amb el sentit de l'existència o la causa que la realitat sigui com és i dóna naixement a la filosofia, que intenta formular i resoldre els grans interrogants de la vida.

La filosofia és la disciplina que estudia la investigació, l'anàlisi i el desenvolupament d'idees a un nivell general, abstracte, o fonamental. El seu objectiu és buscar una comprensió general dels valors i de la realitat principalment per mitjà de l'especulació. El nucli de les disciplines filosòfiques són la lògica, l'ontologia o metafísica, l'epistemologia i l'axiologia, que també inclou les branques de l'ètica i l'estètica. La filosofia cobreix un ventall molt ampli d'enfocaments i també s'utilitza per referir-se a una cosmovisió, una perspectiva sobre un assumpte i les posicions argumentades per un filòsof en particular o una escola de filosofia.

L'humanisme és una filosofia que defineix una doctrina sociopolítica que no se centra en aspectes concrets de cultures locals, excepte si formen part d'un pensament global i plantegen qüestions comunes a tots els éssers humans. Les creences espirituals d'una comunitat sovint es manifesten en forma de doctrina religiosa, amb una història formada tant per petits grups facciosos com per grups nombrosos i fortament units. L'humanisme secular s'ha desenvolupat com a resposta a la necessitat d'una filosofia comuna que pretén superar els límits culturals dels codis morals i les religions locals. Molts humanistes són religiosos i veuen la seva doctrina simplement com a expressió madura d'una veritat comuna present a la majoria de religions. Els humanistes afirmen que existeix la possibilitat d'una veritat objectiva i accepten que la percepció humana d'aquesta veritat sigui imperfecta. Els principis més bàsics de l'humanisme són que els humans materialitzen i poden resoldre problemes humans i activitats i conceptes com la ciència, la llibertat d'expressió, el pensament racional, la democràcia i la llibertat artística, que són propòsits o objectius dignes per qualsevol població humana. L'humanisme es fonamenta principalment en la raó i la lògica, sense considerar el que és sobrenatural.

Arte, música e literatura[editar | editar a fonte]

Artigos principais: Arte, Música e Literatura.

Les obres artístiques han acompanyat el desenvolupament cultural humà, formant part del seu patrimoni des de la prehistòria fins avui en dia. L'art és un dels aspectes més peculiars de la conducta humana i un dels trets que distingeixen els humans de les altres espècies, Està molt relacionat amb la capacitat de simbolitzar que caracteritza els humans.

Com a forma d'expressió cultural, es pot definir l'art com a recerca de la diversitat i l'ús de narratives d'expressió i exploració –com en la història de l'art, la crítica i la teoria artística–, per anar sempre més enllà. Aquesta distinció es pot aplicar a objectes o actuacions actuals o històriques i el seu prestigi s'estén a tot allò que es fa, es descobreix o s'exhibeix. En l'ús actual del terme, l'art s'entén habitualment com el procés o resultat de fer obres que, des de la seva concepció fins a la realització final, es regeix per l'"impuls creatiu", amb la capacitat de creació pròpia dels éssers humans. L'art es distingeix de les altres produccions humanes en part perquè no sorgeix d'una necessitat pràctica concreta.

La música és un fenomen natural i intuïtiu basat en tres estructures diferents i interrelacionades: el ritme, la melodia i l'harmonia. Escoltar música és possiblement el lleure més comú i universal. Hi ha una gran varietat de tipus de música, que s'ha anat enriquint amb el temps i la geografia.

Etimològicament, la literatura és l'art d'escriure (del llatí littera, 'lletra'). El terme fa referència al conjunt d'obres escrites, tot i que cal no oblidar la tradició oral. Aquest conjunt d'obres escrites o orals d'una llengua determinada han de tenir una dimensió estètica, a diferència, per exemple, de les obres científiques o didàctiques. La literatura inclou, especialment, la prosa, la poesia i el drama, de ficció i no-ficció. També inclou gèneres com l'èpica, la llegenda, el mite, la balada i el folklore.

Ciencia e tecnoloxía[editar | editar a fonte]

Artigos principais: Ciencia e tecnoloxía.
Na segunda metade do século XX, os humanos conseguiron un dominio tecnolóxico suficiente per ir máis aló da atmosfera da Terra, explorar o espazo exterior e chegar á Lúa.

L'home actual fonamenta part del seu control de l'entorn en la ciència i la tecnologia. D'una banda, la ciència té com a objectiu l'adquisició de coneixements sobre el món per mitjans verificables. De l'altra, la tecnologia tracta sobre els objectes que els humans han fabricat per servir els seus propòsits.

Les diferents cultures humanes es poden diferenciar pels objectes que fabriquen i utilitzen, entre altres factors. Gràcies a l'arqueologia, la ciència que estudia les cultures del passat analitzant els objectes que han creat, es pot conèixer com eren i com es desenvoluparen. Els primers humans deixaren diferents tipus d'eines de pedra, ceràmica i joieria que són particulars de cada regió geogràfica i de cada període. Les millores tecnològiques passaren d'una cultura a l'altra. Així, per exemple, el desenvolupament dels conreus sorgí en diferents zones, però ben aviat fou una activitat que s'estengué per convertir-se en un tret generalitzat de la vida humana. De manera similar, els avenços en la fabricació d'armes, l'arquitectura i la metal·lúrgia passaren d'una cultura a l'altra.

A astronomía ofrece unha nova perspectiva do Universo.

Encara que aquestes tècniques podien ser transmeses per la tradició oral, el desenvolupament de l'escriptura (un altre tipus de tecnologia) féu possible transmetre la informació de generació en generació i d'una regió a l'altra, amb una quantitat i precisió més grans. Aquest conjunt d'innovacions possibilitaren l'inici de les civilitzacions amb les seves corresponents normes i acords socials, cada vegada més complexes. Finalment, això comportà la institucionalització de la tecnologia, acompanyada d'una millor comprensió del funcionament del món.

La ciència ocupa actualment un espai central dins la cultura humana. En temps més recents, la física i l'astrofísica han trobat un àmbit comú en el qual es coneix com la cosmologia física, la branca del coneixement que intenta comprendre l'Univers mitjançant l'observació i l'experimentació. Aquest procés ha permès elaborar teories com la que considera que l'Univers s'inicià amb una gran explosió, el Big Bang, ara fa ~13.700 (±0,2) milions (109) d'anys. Des d'aquest moment inicial i fins al seu mateix final, els científics creuen que tota la història de l'Univers segueix una progressió ordenada governada per les lleis de la física.

Razas e etnias[editar | editar a fonte]

Artigos principais: Raza e Etnia.

Els humans sovint es classifiquen en races i ètnies, tot i que la validesa de les races humanes com a veritables classificacions biològiques és discutible.[81] Les categories racials es basen tant en el llinatge com en característiques visibles, especialment en el color de la pell i en determinats trets facials. Aquestes categories també poden transmetre informació sobre caràcters biològics no visibles, com per exemple el risc de desenvolupar malalties específiques.[82]

Actualment, l'anàlisi del material genètic disponible i la descoberta de noves proves arqueològiques afavoreix un únic origen recent dels actuals humans a l'Àfrica Oriental.[83] Existeixen estudis que demostren que els humans del continent africà estan més diferenciats des del punt de vista genètic.[84] Malgrat aquesta diversitat evident, les seqüències de gens humanes són extraordinàriament homogènies en comparació amb les de molts altres animals.[85][86][87][88] Ha quedat corroborat que la variació genètica dins de «grups racials» raneja entre un 5 i un 15% de la variació total existent entre grups racials.[89] Tanmateix, encara hi ha un intens debat sobre aquest tema.[90][91] D'altra banda, sovint s'ha constatat que els grups ètnics estan més connectats per lligams lingüístics, culturals, ancestrals i nacionals o regionals. L'autoidentificació amb un grup ètnic es basa principalment en el parentiu. La raça i l'etnicitat poden conduir a un tractament social diferencial i causar un impacte en la pròpia identitat social i, fins i tot, arribar al racisme.

Sociedade, goberno e política[editar | editar a fonte]

Artigos principais: Sociedade, política, estado e goberno.
O edificio das Nacións Unidas en Nova York, que acolle unha das meirandes organizacións políticas humanas do mundo.

La societat és el sistema d'organitzacions i institucions que sorgeixen de la interacció entre individus. Dins la societat, un estat és una comunitat política organitzada que ocupa un territori definit, amb un govern organitzat i una sobirania interna i externa. És fonamental el dret d'un estat a reivindicar la independència respecte a altres estats, que fan possible establir acords internacionals, entre d'altres. L'estat també es pot definir en altres termes com, per exemple, els que féu servir Max Weber el 1918: «Un estat és una comunitat humana que s'atribueix el monopoli de l'ús legítim de la força física dins d'un territori».[92]

Les societats es regulen per lleis. Un govern és el mitjà polític que existeix per poder crear i fer-les complir, habitualment mitjançant una jerarquia burocràtica. En una altra dimensió es desenvolupa l'activitat política, que és el procés pel qual es prenen decisions dins de determinats grups. Encara que el terme s'aplica generalment al comportament dins dels governs, la política també s'observa en molts nivells dins les interaccions de grups humans, incloent-hi àmbits tan diversos com són els grups corporatius i les institucions acadèmiques i religioses.

Existeixen diferents sistemes polítics i formes de govern, sovint amb diversos nivells d'encavalcament; també hi ha diferents maneres de definir-los i de comprendre'n el funcionament, però tots tenen una relació directa amb l'economia. A escala mundial, la república és una forma de govern molt estesa; tanmateix, existeixen altres models, entre els quals cal destacar la monarquia, la dictadura militar i la teocràcia.

Guerra[editar | editar a fonte]

Artigos principais: Guerra, arma e terrorismo.
Os bombardeos atómicos de Hiroshima e Nagasaki mataron máis de 120 000 persoas en só un intre.

La guerra és una situació de conflicte armat entre estats, organitzacions o grups relativament grans de persones, que es caracteritza per l'ús intens de la violència, amb morts entre els combatents i/o els civils. S'estima que durant el segle XX moriren entre 167 i 188 milions de persones com a resultat de les guerres.[93] Una característica comuna de les guerres és l'existència d'una sèrie de campanyes militars entre almenys dos bàndols contraposats, que combaten per diversos motius possibles: la sobirania, el territori, recursos naturals, idees religioses i altres raons. La guerra d'alliberament o d'independència ve impulsada per un bàndol que lluita per la llibertat d'un país ocupat. En canvi, quan la guerra és entre membres d'un mateix estat s'anomena guerra civil.

Les grans guerres amb adversaris molt poderosos dotats de forces comparables semblen haver desaparegut del panorama mundial. El darrer conflicte d'aquests tipus succeí a la regió del Congo: L'anomenada Segona Guerra del Congo o Guerra Mundial Africana,[94] que es perllongà a finals de la dècada del 1990. La majoria de guerres actuals són guerres asimètriques amb campanyes de sabotatge, guerra de guerrilles i, de vegades, actes terroristes; aquests actes intenten interrompre el control d'unes forces d'ocupació, habitualment molt més poderoses, i ocasiona un tipus de guerres de llarga durada però baixa intensitat.

La guerra és un dels principals catalitzadors d'avenços tecnològics. Al llarg de la història ha existit una confrontació constant entre sistemes d'ofensius i desensius. Sempre s'intenta incloure les darreres millores tecnològiques en armament i sistemes de protecció dissenyats per vèncer l'adversari. Alguns exemples moderns d'aquesta confrontació és la invenció d'un tipus de bomba, la bunker buster, dissenyada per destruir búnquers. Alguns avenços importants en els camps de la medicina, la navegació, la metal·lúrgia, la producció en sèrie, l'energia nuclear, els coets militars i la informàtica han sorgit completament o parcial de la recerca militar.

Hi ha hagut una gran varietat de canvis en les tàctiques militars al llarg de la història, amb diferents models bastant generalitzats: la guerra convencional, la guerra no convencional, la guerra asimètrica i la guerra total. Les tècniques inclouen el combat cos a cos, l'ús de míssils i la neteja ètnica. La intel·ligència militar i l'espionatge han tingut sovint un paper clau en el desenllaç dels conflictes. La propaganda, que sovint inclou la informació objectiva, l'opinió esbiaixada i la desinformació, poden resultar molt importants per aconseguir la unió o la discòrdia en els grups combatents.

En les guerres contemporànies, els soldats i els vehicles blindats de combat intenten controlar la terra, els vaixells de guerra actuen al mar i la força aèria combat per assolir la supremacia aèria. Tanmateix, ttambé existeixen formes mixtes que han donat lloc a cossos com la infanteria de marina, els paracaigudistes, els portaavions i els míssils terra-aire, entre d'altres. L'existència de satèl·lits militars situats en òrbita ha afegit un nou aspecte a la guerra contemporània, el control de l'espai exterior, tot i que fins ara no hi ha tingut lloc cap conflicte militar.

Economía e comercio[editar | editar a fonte]

Artigos principais: Economía e comercio.
O mercado de Chichicastenango, en Guatemala.

A economía é a ciencia social que estuda a produción, a distribución, o comercio e o consumo de recursos, bens e servizos. A economía céntrase en variables perceptibles e divídese en dúas pólas principais:

Os principais obxectos de estudo da economía son a asignación de recursos, a produción, a distribució, o comercio e a competencia. A lóxica económica aplícase cada vez máis a calquera problema que implique unha elección entre escasos valores. No canto á economía principal, céntrase na maneira na cal os prezos reflicten na oferta e a demanda e emprega ecuacións e modelos matemáticos para pronosticar as consecuencias das decisións.

O comercio é o intercambio voluntario de recursos, bens servizos e forma parte da economía. Un tipo moi primitivo de comercio era a permuta, é dicir, o intercambio directo. Os comerciantes contemporáneos, en troques, negocian habitualmente a través dun sistema de cambio, como é o diñeiro. Como resultado diso, a compra pode quedar separada da venda ou o beneficio. A invención dos cartos e, posteriormente, do crédito, o papel moeda e o diñeiro immaterial simplificou o proceso e promoveu aínda máis os intercambios comerciais. Por mor da especialización e a división de traballo, a maioría de persoas poden concentrarse nun aspecto concreto da fabricación ou do servizo e intercambiar o seu traballo para produtos. O comercio entre diferentes rexións pode existir porque cada unha ten unha vantaxe absoluta ou comparativa na produción dalgunha mercadoría, ou porque a medida das diferentes rexións permite diferentes tipos de beneficios grazas á produción en masa. Finalmente, cómpre destacar un mecanismo que posibilita a actividade comercial, chamado mercado e que se fundamenta, entre outras cousas, no comercio de mercadorías.

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Global Mammal Assessment Team (2008). "Homo sapiens". Lista Vermella de especies ameazadas. Versión 2013.2. Unión Internacional para a Conservación da Natureza. 
  2. Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para humano.
  3. Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para home.
  4. Goodman, M.; Tagle, D.; Fitch, D.; Bailey, W.; Czelusniak, J.; Koop, B.; Benson P.; Slightom, J. (1990). "Primate evolution at the DNA level and a classification of hominoids". J Mol Evol 30: 260 – 6. PMID 2109087. doi:10.1007/BF02099995. 
  5. University of Michigan Museum of Zoology (ed.). "The Animal Diversity Web" (en inglés). Consultado o 25 de setembro de 2006. 
  6. Human Ancestors Hall: Homo Sapiens (consultado o 13 de outubro de 2006)
  7. Alemseged, Z.; Coppens, Y.; Geraads, D. (2002). "Hominid cranium from Omo: Description and taxonomy of Omo-323-1976-896". Am J Phys Anthropol 117: 103–12. PMID 11815945. doi:10.1002/ajpa.10032. 
  8. En latín distínguese homo ('humano') e vir ('varón' ou 'home').
  9. 9,0 9,1 Von Linné, C. (1758): Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis (10a ed.). A descrición de Homo sapiens que achegou foi: Nosce te ipsum («Coñécete a ti mesmo»).
  10. Jones R (2012). "Neurogenetics: What makes a human brain?". Nature Reviews Neuroscience (en inglés) 13: 655. PMID 22992645. doi:10.1038/nrn3355. 
  11. Human evolution: the fossil evidence in 3D, per Philip L. Walker i Edward H. Hagen, Departamento de Antropoloxía da Universidade de California en Santa Barbara, (consultado o 5 de abril de 2005. (en inglés)
  12. David W. Cameron (2004). Hominid adaptations and extinctions (en inglés). UNSW Press. p. 76. ISBN 978-0-86840-716-6. 
  13. Brunet, M.; et al. (2002). "A new hominid from the Upper Miocene of Chad, Central Africa". Nature (en inglés) 418: 145–151. PMID 12110880. doi:10.1038/nature00879. 
  14. Human Ancestors Hall: Homo Sapiens (consultado o 13 de outubro de 2006) (en inglés)
  15. Frans de Waal: Bonobo. Berkeley: University of California Press, 1997. ISBN 0-520-20535-9 "Bonobo; The Forgotten Ape".  (en inglés)
  16. Britten RJ (2002). "Divergence between samples of chimpanzee and human DNA sequences is 5%, counting indels". Proc Natl Acad Sci U S A 99: 13633–5. PMID 12368483. doi:10.1073/pnas.172510699. 
  17. Wildman, D.; Uddin, M.; Liu, G.; Grossman, L.; Goodman, M. (2003). "Implications of natural selection in shaping 99,4% nonsynonymous DNA identity between humans and chimpanzees: enlarging genus Homo". Proc Natl Acad Sci U S A 100: 7181–8. PMID 12766228. doi:10.1073/pnas.1232172100. 
  18. Ruvolo M (1997). "Molecular phylogeny of the hominoids: inferences from multiple independent DNA sequence data sets". Mol Biol Evol 14: 248–65. PMID 9066793. 
  19. Britten RJ (2002). "Divergence between samples of chimpanzee and human DNA sequences is 5%, counting indels". Proc Natl Acad Sci U S A 99: 13633–5. PMID 12368483. 
  20. Wildman D, Uddin M, Liu G, Grossman L, Goodman M (2003). "Implications of natural selection in shaping 99,4% nonsynonymous DNA identity between humans and chimpanzees: enlarging genus Homo.". Proc Natl Acad Sci U S A 100: 7181–8. PMID 12766228. 
  21. Welcome to the family (en inglés)
  22. Brunet, M.; Guy, F.; Pilbeam, D.; Mackaye, H.; Likius, A.; Ahounta, D.; Beauvilain, A.; Blondel, C.; Bocherens, H.; Boisserie, J.; De Bonis, L.; Coppens, Y.; Dejax, J.; Denys, C.; Duringer, P.; Eisenmann, V.; Fanone, G.; Fronty, P.; Geraads, D.; Lehmann, T.; Lihoreau, F.; Louchart, A.; Mahamat, A.; Merceron, G.; Mouchelin, G.; Otero, O.; Pelaez Campomanes, P.; Ponce De Leon, M.; Rage, J.; Sapanet, M.; Schuster, M.; Sudre, J.; Tassy, P.; Valentin, X.; Vignaud, P.; Viriot, L.; Zazzo, A.; Zollikofer, C. (2002). "A new hominid from the Upper Miocene of Chad, Central Africa". Nature 418: 145–51. PMID 12110880. doi:10.1038/nature00879. 
  23. AFP. "El descubridor del homínido más antiguo del mundo pone en duda su edad". Consultado o 2 de setembro de 2008. 
  24. Wolman, David (2008). «Fossil Feces Is Earliest Evidence of N. America Humans» National Geographic (en inglés)
  25. U.S. Census Bureau, Population Division/International Programs Center (ed.). "World POPClock Projection". Consultado o 05 de xullo de 2008.  (en inglés)
  26. Algúns gobernos manteñen equipos de investigación permanentes.
  27. Whitehouse, David. «World's population reaches six billion». BBC News, 5 de agosto de 1999 (consultado o 5 de febreiro de 2008).
  28. "Half of humanity set to go urban", BBC News (en inglés)
  29. Urban, Suburban, and Rural Victimization, 1993-98 U.S. Department of Justice, Bureau of Justice Statistics (consultado o 29 de outubro de 2006). (en inglés)
  30. Scientific American (1998). "Evolution and General Intelligence: Three hypotheses on the evolution of general intelligence". (en inglés)
  31. "Climate". Consultado o 30 de maio de 2007.  (en inglés)
  32. American Association for the Advancement of Science. Foreword. AAAS Atlas of Population & Environment.
  33. Wilson, E.O. (2002). a The Future of Life. (en anglès)
  34. "Variation in Human Body Size and Shape -- Annual Review of Anthropology". Consultado o 2017-07-21. 
  35. Larsen, Clark Spencer (2003-05-08). "Equality for the sexes in human evolution? Early hominid sexual dimorphism and implications for mating systems and social behavior". Proceedings of the National Academy of Sciences 100 (16): 9103–9104. ISSN 1091-6490 0027-8424, 1091-6490 |issn= incorrecto (Axuda). PMID 12886010. doi:10.1073/pnas.1633678100. Consultado o 2017-07-21. 
  36. Danuel E. Brown. Human Biologica Diversity. 2010. Pearson Educantion Inc. New York. (véxase pax. 107)
  37. Livshits, Gregory; Roset, A.; Yakovenko, K.; Trofimov, S.; Kobyliansky, E. (2002-06). "Genetics of human body size and shape: body proportions and indices". Annals of Human Biology 29 (3): 271–289. ISSN 0301-4460. PMID 12031137. doi:10.1080/03014460110085322. 
  38. de Beer H. (2004). "Observations on the history of Dutch physical stature from the late-Middle Ages to the present". Econ Hum Biol 2: 45–55. PMID 15463992. doi:10.1016/j.ehb.2003.11.001.  (en inglés)
  39. "Pygmy". Britannica Concise Encyclopedia. Encyclopædia Britannica, Inc. (2006). Answers.com (consultado o 30 de outubro de 2006). (en inglés)
  40. Human weight (en inglés)
  41. Why Humans and Their Fur Parted Way de Nicholas Wade, New York Times, 19 de agosto de 2003. (en inglés)
  42. Rogers, Alan R.; Iltis, David i Wooding, Stephen (2004). "Genetic variation at the MC1R locus and the time since loss of human body hair". Current Anthropology 45: 105–108. doi:10.1086/381006.  (en inglés)
  43. 43,0 43,1 Greaves, Mel (2014-04-22). "Was skin cancer a selective force for black pigmentation in early hominin evolution?". Proceedings of the Royal Society of London B: Biological Sciences 281 (1781): 20132955. ISSN 1471-2954 0962-8452, 1471-2954 |issn= incorrecto (Axuda). PMID 24573849. doi:10.1098/rspb.2013.2955. Consultado o 2017-07-21. (en inglés)
  44. Jablonski, N.G.; Chaplin, G. (2000). The evolution of human skin coloration (pdf), 'Journal of Human Evolution 39: 57-106.
  45. Harding, Rosalind M.; Eugene Healy, Amanda J. Ray, Nichola S. Ellis, Niamh Flanagan, Carol Todd, Craig Dixon, Antti Sajantila, Ian J. Jackson, Mark A. Birch-Machin i Jonathan L. Rees (2000). Evidence for variable selective pressures at MC1R. American Journal of Human Genetics 66: 1351 – 1361.
  46. Robin, Ashley (1991). Biological Perspectives on Human Pigmentation. Cambridge: Cambridge University Press. (en inglés)
  47. Collins, Desmond (1976). The Human Revolution: From Ape to Artist, pàg. 208. (en anglès)
  48. Segundo a reportaxe de Newsweek do 2 de xullo de 2007, cada minuto morre unha muller no mundo como resultado dun parto, a maioría de veces por mor de hemorraxias incontroladas e infeccións, sobretodo entre as mulleres pobres. El risc s'estima en 1:16 a l'Àfrica subsahariana, en contrast amb 1:2.800 al món desenvolupat.
  49. LaVelle M (1995). "Natural selection and developmental sexual variation in the human pelvis". Am J Phys Anthropol 98: 59–72. PMID 8579191. doi:10.1002/ajpa.1330980106. 
  50. Correia H, Balseiro S, De Areia M (2005). "Sexual dimorphism in the human pelvis: testing a new hypothesis". Homo (en inglés) 56: 153–60. PMID 16130838. doi:10.1016/j.jchb.2005.05.003. 
  51. 51,0 51,1 Rush D (2000). "Nutrition and maternal mortality in the developing world". Am J Clin Nutr (en inglés) 72: 212 S–240 S. PMID 10871588.  Parámetro descoñecido |exemplar= ignorado (Axuda)
  52. Unicef (ed.). "Monitoring the situation of children and women". Childinfo. Consultado o 30 de maio de 2007.  (en inglés)
  53. Khor G. "Update on the prevalence of malnutrition among children in Asia". Nepal Med Coll J (en inglés) 5: 113–22. PMID 15024783.  Parámetro descoñecido |ao= ignorado (Axuda)
  54. Revista Newsweek (2 de xullo de 2007) (en inglés)
  55. The World Factbook, CIA (consultado o 2 de abril de 2005). (en inglés)
  56. U.N. Statistics on Population Ageing, comunicado de prensa das Nacións Unidas, 28 de febreiro de 2002, consultado o 2 de abril de 2005. (en inglés)
  57. Diamond, Jared (1997). Why is Sex Fun? The Evolution of Human Sexuality (en inglés). Basic Books. pp. 167–170. ISBN 0-465-03127-7. 
  58. Paul Rincon (29 de abril de 2004). BBC News, ed. "Nature". Consultado o 13 de xaneiro de 2009.  (en inglés)
  59. Vegan Society (ed.). "Nutrition". Consultado o 14 de febreiro de 2007.  (en inglés)
  60. "Vegetarian Diets". Journal of the American Dietetic Association 103: 748–765. 2003. doi:10.1053/jada.2003.50142. Exemplar en liña (en inglés)
  61. Death and DALY estimates for 2002 by cause for WHO Member States Organización Mundial da Saúde. Consultado o 29 de outubro de 2006. (en inglés)
  62. Murray C i Lopez A (1997). "Global mortality, disability, and the contribution of risk factors: Global Burden of Disease Study". Lancet 349: 1436–42. PMID 9164317. doi:10.1016/S0140-6736(96)07495-8.  (en inglés)
  63. Earliest agriculture in the Americas Earliest cultivation of barley Earliest cultivation of figs – consultado o 19 de febreiro de 2007 (en inglés)
  64. 3-D Brain Anatomy, The Secret Life of the Brain, Public Broadcasting Service (consultado o 03 de abril de 2005). (en inglés)
  65. Sagan, Carl (1978). The Dragons of Eden. A Ballantine Book. ISBN 0-345-34629-7 (en inglés)
  66. 66,0 66,1 Jonathan Benthall Animal liberation and rights Anthropology Today], vol 23 núm 2, páx. 1 – abril del 2007 (en inglés)
  67. Tamén se comprobou que hai pombas que superaron o test. Véxase Robert W. Allan en lafayette.edu (en inglés)
  68. "Self-recognition in an Asian elephant". Proc Natl Acad Sci U S A. PMID 17075063.  (en inglés)
  69. Consciousness and the Symbolic Universe, do Dr Jack Palmer, consultado o 17 de marzo de 2006. (en inglés)
  70. Researchers home in on how brain handles abstract thought, consultado o 29 de xullo de 2006 (en inglés)
  71. Dennett, Daniel (1991). Consciousness Explained. Little Brown & Co, 1991, ISBN 0-316-18065-3. (en inglés)
  72. Skinner, B.F. About Behaviorism 1974, pàgina 74-75
  73. Skinner, B.F. About Behaviorism, capítulo 7: Thinking (en inglés)
  74. A teoría da libido considera o desenvolvemento e as motivacións humanas como manifestacións da evolución do impulso sexual. A «Libido», Enciclopèdia Catalana.
  75. Buss, David M. (2004). The Evolution of Desire: Strategies of Human Mating. Edició revisada. Nova York: Basic Books. (en anglès)
  76. Thornhill, R.; Palmer, C. T. (2000). A Natural History of Rape. Biological Bases of Sexual Coercion. Cambridge: MIT Press. (en anglès)
  77. Nombre de parlants natius i secundaris (estadística de l'any 2000)
  78. The World's Most Widely Spoken Languages (en anglès)
  79. És coneguda l'afirmació de Heidegger segons la qual el llenguatge és la casa de l'ésser (Haus donis Seins) i de l'essència humana.
  80. Modelo:Ref-llibre (en anglès)
  81. Modelo:Ref-publicació (en anglès)
  82. Modelo:Ref-publicació (en anglès)
  83. Modelo:Ref-publicació
  84. Modelo:Ref-publicació (en anglès)
  85. "The Use of Racial, Ethnic, and Ancestral Categories in Human Genetics Research" del "Race, Ethnicity, and Genetics Working Group". Am J Hum Genet. 2005, 77(4): 519–532. (en anglès)
  86. "Deconstructing the relationship between genetics and race" Michael Bamshad, Stephen Wooding, Benjamin A. Salisbury i J. Claiborne Stephens. Nature Genetics (2004) 5:598-609 (en anglès)
  87. "ull/ng1438.html Implications of biogeography of human populations for 'race' and medicine" de Sarah A Tishkoff & Kenneth K Kidd. Nature Genetics 36, S21 - S27 (2004) (en anglès)
  88. "Genetic variation, classification and 'race'" de Lynn B Jorde & Stephen P Wooding. Nature Genetics' 36, S28 - S33 (2004) (en anglès)
  89. Modelo:Ref-publicació (en anglès)
  90. Modelo:Ref-publicació
  91. Keita, S. O. Y.; Kittles, R. A.; Royal, C. D. M.; Bonney, G. E.; Furbert-Harris, P.; Dunston, D. M.; Rotimi, C. M. (2004). "Conceptualizing human variation", Nature Genetics 36, S17 - S20 (2004) doi 10.1038/ng1455 (en anglès)
  92. Max Weber. Max Weber's definition of the modern state 1918, 1918, (consultat el 17-03-2006) (en anglès).
  93. Ferguson, Niall. "The Next War of the World." Foreign Affairs, set-oct del 2006 (en anglès)
  94. Modelo:Ref-web

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Bibliografía[editar | editar a fonte]

  • Freeman, Scott; Jon C. Herron, Evolutionary Analysis (4a ed.) Pearson Education, Inc., 2007. ISBN 0-13-227584-8 páxinas 757–761.

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]