Saltar ao contido

Lume

Editar as ligazóns
Este é un dos 1000 artigos que toda Wikipedia debería ter
Na Galipedia, a Wikipedia en galego.

Para outras páxinas con títulos homónimos véxase: Lume.
Lume
Imaxe
 Subclase de
fenómeno físico
combustión Editar o valor en Wikidata
 Composto por
Lapa
fume Editar o valor en Wikidata
 Caracterizado por
quente Editar o valor en Wikidata
 Uso
asado
cociñar Editar o valor en Wikidata
 Causa inmediata de
burned area (en) Traducir
calor
cinza Editar o valor en Wikidata
 Causa de
enerxía térmica Editar o valor en Wikidata
 Causado por
combustión Editar o valor en Wikidata
Identificadores
Freebase/m/02_41 Editar o valor en Wikidata
MeSHD005390 Editar o valor en Wikidata
Fontes e ligazóns
 Descrito pola fonte
Wikidata G:Commons C:Commons

O lume (do latín lumen, -inis, relacionado con lux ‘luz’)[1] é o resultado dun proceso de oxidación violenta de materia combustible que produce luz, calor, vapor de auga e dióxido de carbono.[2][a] O lume caracterízase pola masa gasosa coñecida como lapas que se desprende da materia que arde. As lapas, a parte máis visible do lume, prodúcense na reacción de combustión cando o combustible alcanza a súa temperatura de ignición. As lapas dos combustibles hidrocarburos componse principalmente de dióxido de carbono, vapor de auga, osíxeno e nitróxeno. Se a temperatura é o suficientemente alta, os gases poden ionizarse e producir plasma.[3] O cor e a intensidade da lapa dependen do tipo de combustible e da composición dos gases circundantes.[4]

O lume, na súa forma máis común, ten o potencial de provocar conflagración, o que pode causar danos físicos permanentes. Afecta directamente aos sistemas ecolóxicos terrestres de todo o mundo. Entre os efectos positivos do lume atópanse o estímulo do crecemento das plantas e o mantemento do equilibrio ecolóxico. Entre os seus efectos negativos atópanse os riscos para a vida e a propiedade, a contaminación atmosférica e a contaminación da auga.[5] Cando o lume elimina a vexetación protectora, as fortes choivas poden provocar erosión do solo.[6] A queima de vexetación libera nitróxeno á atmosfera, a diferenza doutros nutrientes vexetais como o potasio e o fósforo, que permanecen nas cinzas e recíclanse rapidamente no solo..[7][8] Esta perda de nitróxeno produce unha redución a longo prazo da fertilidade do solo, aínda que pode recuperarse mediante plantas "fixadoras de nitróxeno" como o trevo, os chícharo e os feixóns; mediante a descomposición dos refugallos e cadáveres de animais, e mediante fenómenos naturais como os raios.

O lume é un do catro elementos clásicos e foi utilizado polos seres humanos en rituais, na agricultura para despexar terras, para cociñar, xerar calor e luz, para sinalización, propulsión, fundición, forxa, a incineración de residuos, a cremación e como arma ou medio de destrución. Ideáronse diversas tecnoloxías e estratexias para previr, xestionar, mitigar e extinguir os incendios, nas que os bombeiros profesionais desempeñan un papel protagonista.

É un proceso moi exotérmico. Lume e fogo son conceptos próximos pero só ás veces funcionan como sinónimos[9][10].

Historia

[editar | editar a fonte]

Rexistro fósil

[editar | editar a fonte]

O rexistro fósil do lume aparece por primeira vez co establecemento dunha flora terrestre no período Ordovícico Medio, fai 470 millóns de anos.[11] Estas plantas terrestres achegaron grandes cantidades de osíxeno á atmosfera ao liberalo como produto residual. Cando a súa concentración superou o 13 %, fíxose posible a aparición de incendios forestais.[12] Os incendios forestais rexistráronse por primeira vez no rexistro fósil do silúrico tardío, fai 420 millóns de anos, mediante fósiles de plantas carbonizadas.[13][14] Á parte dunha controvertida lagoa no devónico tardío, o carbón vexetal está presente desde entón.[14] O nivel de osíxeno atmosférico está estreitamente relacionado coa cantidade de carbón vexetal no rexistro fósil, o que apunta claramente ao osíxeno como factor clave na prevalencia dos incendios forestais.[15] O lume tamén se volveu máis abundante cando as herbas se converteron no compoñente dominante de moitos ecosistemas, fai ao redor de 6 a 7 millóns de anos,[16] proporcionando unha excelente leña para unha propagación máis rápida do lume.[15] Esta propagación xeneralizada de incendios forestais podía iniciar un proceso de retroalimentación positiva, polo cal se produciu un clima máis cálido e seco, máis propicio para os incendios.[15] O lume permitiu aos seres humanos vivir en lugares máis fríos e covas escuras. Tamén os protexeu de animais perigosos. Provocou cambios nutricionais e permitiunos comer con máis variedade.[17]

Facendo lume

Control humano

[editar | editar a fonte]

O período da historia caracterizado pola influencia da actividade incendiaria provocada polo ser humano na Terra denominouse piroceno (en). Esta época inclúe a queima de combustibles fósiles, especialmente para usos tecnolóxicos.[18]

Control humano temperán

[editar | editar a fonte]
Artigo principal: Dominio do lume polos primeiros humanos.
Mapa
Xacementos arqueolóxicos con uso humano temperán do lume desde o ROAD database (CC BY-SA 4.0 ROCEEH)

A capacidade de controlar o lume supuxo un cambio radical nos hábitos dos primeiros seres humanos..[19] Facer lume para xerar calor e luz permitiu ás persoas cociñar os alimentos, o que aumentou a variedade e dispoñibilidade de nutrientes e reduciu as enfermidades ao eliminar os microorganismos patóxenos presentes nos alimentos.[20] A calor producida tamén axudaba ás persoas a manterse quentes en climas fríos, o que lles permitía vivir en lugares máis fríos. O lume tamén mantiña baixo control aos depredadores nocturnos. Atopáronse probas de comida cociñada ocasionalmente fai 1 millóns de anos,[21] o que suxire que se utilizou de forma controlada.[22][23] Outras fontes sitúan a data do seu uso habitual fai 400 000 anos.[24] As probas xeneralízanse fai entre 50 000 e 100 000 anos, o que suxire un uso regular desde esa época; a resistencia á contaminación atmosférica comezou a desenvolverse nas poboacións humanas nun momento similar.[24] O uso do lume foise sofisticando progresivamente, xa que se utilizaba para crear carbón vexetal e controlar a fauna silvestre desde fai decenas de miles de anos.[24][25]

Aquí, a comida cocíñase nun pote de ferro sobre o lume en Suráfrica.

Coa revolución neolítica, durante a introdución da agricultura baseada nos cereais, os pobos de todo o mundo utilizaron o lume como ferramenta para a xestión do paisaxe. Estes incendios adoitaban ser queimas controladas ou "incendios fríos", a diferenza dos "incendios quentes" incontrolados, que danan o solo. Os incendios quentes destrúen as plantas e os animais, e pon en perigo ás comunidades.[26] Isto é especialmente problemático nos bosques actuais, onde se prohibe quéimaa tradicional para fomentar o crecemento dos cultivos madeireiros. Quéimalas controladas adóitanse realizar na primavera e outono. Despexan a maleza e queiman a biomasa que podería provocar un incendio se se acumula en exceso. Proporcionan unha maior variedade de contornas, o que fomenta a diversidade da fauna e a flora. Para os seres humanos, fan que os bosques densos e intransitables sexan transitables.[27]

Outro uso humano do lume en relación coa xestión da paisaxe é o seu uso para despexar terras para a agricultura. A agricultura de "tala e queima" segue sendo habitual en gran parte da África tropical, Asia e Suramérica. Para os pequenos agricultores, os incendios controlados son unha forma conveniente de despexar as zonas cubertas de maleza e liberar os nutrientes da vexetación en pé para que volvan ao solo.[28] Con todo, esta útil estratexia tamén é problemática. O crecemento da poboación, a fragmentación dos bosques e o quecemento climático están a facer que a superficie terrestre sexa máis propensa a incendios cada vez máis grandes. Estes danan os ecosistemas e a infraestrutura humana, causan problemas de saúde e emiten espirais de carbono e hollín que poden fomentar aínda máis o quecemento da atmosfera e, por tanto, provocar máis incendios. A nivel mundial, hoxe en día, até 5 millóns de quilómetros cadrados, unha área que supera a metade do tamaño dos Estados Unidos, quéimanse nun ano determinado.[28]

Control humano posterior

[editar | editar a fonte]
The Lyceum in 1861
O grande incendio de Londres (1666) e Hamburgo tras catro bombardeos incendiarios en xullo de 1943, que causaron a morte dunhas 50 000 persoas.[29]

Ao longo de gran parte da historia, as culturas tentaron explicar a natureza e as propiedades da materia propondo un conxunto de catro (ou cinco) elementos clásicos, dos cales o lume formaba un dos compoñentes. A medida que se desenvolveu o coñecemento científico tras a Idade Media, esta filosofía foi substituída por un conxunto de elementos químicos e as súas interaccións. No seu lugar, os elementos clásicos atoparon unha equivalencia nos estados da materia: sólido, líquido, gas e plasma.[30]

Durante o século XVII, Jan Baptista van Helmont realizou un estudo sobre a combustión e descubriu que ao queimar carbón vexetal liberábase un gas sylvestris, ou espírito silvestre.[31] Posteriormente, isto foi incorporado á teoría do floxisto por Johann Joachim Becher en 1667, un concepto que dominaría o pensamento alquímico durante case dous séculos.[32] Foi Antoine Lavoisier quen demostrou que a combustión non implicaba a liberación dunha substancia, senón que se absorbía algo.[31] En 1777, Lavoisier propuxo unha nova teoría da combustión baseada na reacción dun material cun compoñente do aire, ao que denominou osíxeno. En 1791, os conceptos químicos de Lavoisier foran amplamente adoptados polos novos científicos, e a teoría do floxisto foi rexeitada.[33]

O lume utilizouse durante séculos como método de tortura e execución,[34] como o demostran a morte por queimadura e os instrumentos de tortura, como a bota de ferro,[35] que podía quentarse sobre un lume aberto, causando unha dor insoportable a quen o levaba posto.[36]

Existen numerosas aplicacións modernas do lume. No seu sentido máis amplo, case todos os seres humanos da Terra utilizan o lume a diario nunha contorna controlada. Os usuarios de vehículos de combustión interna empregan o lume cada vez que conducen. As centrais térmicas proporcionan electricidade a unha gran porcentaxe da humanidade mediante a combustión de combustibles como o carbón, o petróleo ou o gas natural, e logo utilizan a calor resultante para ferver auga e convertela en vapor, que á súa vez impulsa as turbinas.[37]

Uso na guerra

[editar | editar a fonte]

O uso do lume na guerra ten unha longa historia. O lume era a base de todas as armas térmicas primitivas, incluídos os dispositivos incendiarios, os proxectís quentes e o uso do fume. Este tipo de armas era especialmente evidente durante as batallas navais e a guerra de asedio. A frota bizantina utilizaba lume grego para atacar barcos e homes.[38][39][40][41]

A invención da pólvora na China deu lugar á lanza de lume, unha arma lanzachamas que data aproximadamente do ano 1000 d. C. e que foi precursora das armas de proxectís impulsadas por pólvora en combustión.[42] Os primeiros lanzachamas modernos foron utilizados pola infantaría na primeira guerra mundial, sendo empregados por primeira vez polas tropas alemás contra as tropas francesas atrincheiradas preto de Verdún en febreiro de 1915.[43] Máis tarde montáronse con éxito en vehículos blindados durante a segunda guerra mundial.[44]

Soldados durante a guerra civil española cun cóctel Molotov, abril de 1937.

As bombas incendiarias lanzadas a man, improvisadas a partir de botellas de vidro, máis tarde coñecidas como cócteles Molotov, utilizáronse durante a guerra civil española na década de 1930.[45] Durante esa guerra, as forzas aéreas fascistas italianas e nazis alemás, creadas especificamente para apoiar aos nacionalistas de Franco, lanzaron bombas incendiarias contra Guernica.[46]

As bombas incendiarias tamén foron lanzadas polas potencias do Eixe e os aliados durante a segunda guerra mundial, especialmente sobre Coventry, Toquio, Rotterdam, Londres, Hamburgo e Dresde. Nos dous últimos casos, provocáronse deliberadamente tormentas de lume, nas que un anel de lume que rodeaba cada cidade foi atraído cara ao interior por unha corrente ascendente creada por un grupo central de incendios.[47] A Forza Aérea do Exército dos Estados Unidos utilizou amplamente bombas incendiarias contra obxectivos xaponeses nos últimos meses da guerra, devastando cidades enteiras construídas principalmente con casas de madeira e papel. O líquido incendiario napalm utilizouse en xullo de 1944, cara ao final da segunda guerra Mundial, aínda que o seu uso non chamou a atención do público até a guerra de Vietnam.[48]

Fundamento químico

[editar | editar a fonte]
Lume dun incendio no bosque.
Lume producido ó queimarse un misto.

Para comezar a producir lume son necesarias tres cousas: un combustible (en xeral, un composto orgánico, como o carbón, a madeira, os plásticos, gases de hidrocarburos, a gasolina...), un comburente, o osíxeno do aire, e calor (unha enerxía de activación), que pode darse cunha chispa ou outra lapa.

Cada combustible ten unha temperatura de ignición distinta, que é necesario acadar para que comece a reacción química, que acostuma ser automantida mentres existan reactivos.

Os gases producidos pola oxidación (principalmente vapor de auga e dióxido de carbono), a alta temperatura pola calor desprendida pola reacción, emiten luz visible: as lapas (gases incandescentes).

A composición dos gases desprendidos, así como a súa temperatura, determinan a cor da lapa. Así, son vermellas, laranxas ou amarelas no caso de papel e madeira; ou azuis no caso de moitos gases de hidrocarburos, como os usados no fogar, pero poden ser doutras cores cando arden outros elementos.

De igual xeito, o lume está determinado por algúns factores que dependerían, por exemplo, dos distintos combustibles que o orixinan, de xeito que os procesos industriais xeran cada certo tempo, polas súas tarefas, distintos tipos de lume, ou os mesmos con distintas intensidades que só logran un bo avance en áreas de investigación anti-incendios.

Influxo histórico

[editar | editar a fonte]
Artigo principal: Dominio do lume polos primeiros humanos.

O lume encandeou á humanidade durante séculos. Quizais o humano cobrou conciencia da súa superioridade cando dominou o lume, ó cal os demais animais temen. Os seus primeiros usos foron a calor e a defensa ante as animalias, pero axiña deu probas de que era algo máis: a sinxela observación de que a punta do pau co que o removían se carbonizaba e gañaba dureza, converténdoo en arma de caza máis eficaz, foi o principio do seu uso como xerador de técnicas.

Ó seu arredor viviron moitas xeracións. O home usou a súa forza destrutiva, por exemplo con fins bélicos, e tamén para construción: moldeado de metais, extracción enerxética para converter en enerxía mecánica,... o lume foi crucial na construción da nosa cultura actual

Cando o lume era novo

[editar | editar a fonte]
Lume no bosque.

O lume, como foi indicado enriba, necesita de osíxeno, elemento que non sempre estivo na atmosfera, polo que o lume tal como o coñecemos (puideran darse outras formas) é posterior á conformación da atmosfera na Terra. A pesar do que cumpriría agardar, o Sol non ten lume, senón plasma incandescente. Tendo en conta que o osíxeno é un subproduto vital dos vexetais fotosintéticos, tamén sería posterior a estes.

As ideas anteriores foron expostas por Carl Sagan no seu libro Shadows of Forgotten Ancestors, no capítulo homónimo ó artigo.

Mitoloxía sobre o lume

[editar | editar a fonte]
Na mitoloxía grega, o Etna era o volcán onde se situaban a fragua de Hefesto.

Dende que o ser humano comezou a dominar o lume, presentouse un problema importante: acendelo. De aí que as relixións se convertesen nas gardiás do lume: manter o lume permanente era importante por se os lumes domésticos se apagaban e por iso todas as relixións manteñen o lume aceso no santuario.

O culto do lume seguiu ao que se tributaba ao Sol e case todos os pobos adorárono como o máis nobre dos elementos e como unha imaxe viva do astro do día. Os caldeos tíñano por unha deidade suprema, mais foi en Persia onde se estendeu o seu culto case en exclusiva. Atopábanse por todas as partes espazos pechados con muros e sen teito nos que se acendía continuamente o lume e onde o pobo devoto acudía a determinads horas para pregarlle. Os grandes señores arruinábanse guindando nel esencias preciosas e flores odoríferas, privilexio que miraban como un dos mellores dereitos da nobreza. Estes templos descubertos foron coñecidos polos gregos co nome de Pyreia (Πυραία) o Pyrateia (Πυραταία). Os viaxeiros modernos falan tamén deles como dos monumentos máis antigos para o culto do lume. Cando un rei de Persia agonizaba, apagábase o lume nas principais cidades do reino e non se volvía acender ata despois da coroación do seu sucesor. Estes pobos imaxinaban que o lume fora traído do ceo e posto sobre o altar do primeiro templo que Zoroastro ordenara edificar na cidade de Xis, na Media. Estaba prohibido guindar nel nada que non fose puro, chegando a superstitición ata o punto de que ninguén se atrevía a miralo atentamente. Os sacerdotes conservábano secretamente e facían crer ao pobo que era inalterable e se alimentaba de si mesmo.

Este costume pasou á antiga Grecia. Ardía un lume sagrado nos templos de Apolo en Atenas e en Delfos, no de Ceres, no de Minerva, no de Xúpiter Ammon e nas pritaneas de todas as cidades gregas. Os romanos adoptaron este culto e Numa Pompilio fundou un colexio de vestais, coa función de conservar o lume sagrado. Esta relixión subsistiu entre os parsos e ademais tamén existía en moitos pobos de América. Cando estes pobos volvían dalgunha expedición militar ou saíran felizmente dun perigo inminente, encendían un gran lume e amosaban a súa ledicia danzando arredor súa cunha cabaza ou campaíña na man, dando grazas a este elemento por salvarlles a vida.

O lume é igualmente unha das principais divindades dos tártaros. Non permiten achegar ao seu territorio a ningún estranxeiro sen que antes se purificase pasando entre dúas cachelas. Evitan con gran coidado meter no lume un coitelo nin tocalo con este instrumento. Antes de beber teñen o costume de volverse cara ao medio día, que é o lado que segundo eles corresponde ao lume, en honra do que edifican tamén as súas cabanas coa porta cara a ese lado.

Os antigos africanos tributaban as súas honras divinas ao lume e mantiñan nos seus templos un lume eterno.

Os yakuts de Siberia cren que no lume existe habita un ser ao que atribúen o poder de dispensar os bens e os males e ofrécenlle sacrificios perpetuos. Os indios das beiras do río Columbia miraban o lume como un ser poderoso e terrible e ofrecíanlle sacrificios por ser o árbitro do ben e do mal. Buscaban o seu apoio porque el era o único que podía interceder co seu protector alado e proporcionarlles o que desexaban, especialmente caza e pesca abondosas.

Significado simbólico e iconoloxía

[editar | editar a fonte]
Lume na cerimonia da cea do solsticio de inverno.

Este elemento tivo altares, sacerdotes e sacrificios en moitas comunidades do planeta. Os romanos representábano baixo a figura de Vulcano en medio dos ciclopes. Unha vestal preto dun altar sobre o que arde o lume sagrado ou unha muller cun vaso cheo del cunha salamandra nos seus pés tamén son símbolos por medio dos que os antigos representaban o lume. Cesare Ripa e Gravelot uniron a este emblema a presenza do Sol, principio da calor e da luz, e o fénix, que morre e renace neste elemento; expresión xeroglífica da opinión dos filósofos que crían que o mundo sería consumido algún día polas lapas para renacer máis brillante e perfecto.[49]

A masonería tamén inclúe o lume entre os seus símbolos: é un dos catro elementos que, igual que nas culturas da antigüidade, aparecen continuamente na linguaxe e nos traballos das loxias. A masonería toma o significado simbólico antigo do lume e recoñece a súa dobre natureza: creación e iluminación, por un lado, e destrución e purificación, polo outro.[50]


Notas

[editar | editar a fonte]
  1. ↑ Os procesos oxidativos máis lentos, como a oxidación ou a dixestión, non se inclúen nesta definición.
Referencias
  1. ↑ Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para lume. Consultado o 08 de febreiro de 2017.
  2. ↑ "Glossary of Wildland Fire Terminology" (PDF). National Wildfire Coordinating Group. outubro de 2007. p. 70. Arquivado dende o orixinal (PDF) o 2008-08-21. Consultado o 12 de novembro do 2025. 
  3. ↑ Fukuyama, Takao; Mukai, Nodoka; Togawa, Gaku (1 de novembro de 2019). "Dynamic behaviours of a flame as plasma in a strong electric field". Scientific Reports 9 (1). p. 15811. Bibcode:2019NatSR...915811F. PMC 6825191. PMID 31676808. doi:10.1038/s41598-019-50537-x. hdl:10069/39515. 
  4. ↑ "Flame Colors as Chemical Indicators". Arquivado dende o orixinal o 2014-10-07. Consultado o 12 de novembro do 2025. 
  5. ↑ Lentile, Leigh B.; Holden, Zachary A.; Smith, Alistair M. S.; Falkowski, Michael J.; Hudak, Andrew T.; Morgan, Penelope; Lewis, Sarah A.; Gessler, Paul E.; Benson, Nate C (2006). "Remote sensing techniques to assess active fire characteristics and post-fire effects". International Journal of Wildland Fire 3 (15). pp. 319–345. doi:10.1071/WF05097. 
  6. ↑ Morris, S. E.; Moses, T. A. (1987). "Forest Fire and the Natural Soil Erosion Regime in the Colorado Front Range". Annals of the Association of American Geographers 77 (2). pp. 245–54. ISSN 0004-5608. doi:10.1111/j.1467-8306.1987.tb00156.x. 
  7. ↑ "SCIENCE WATCH; Burning Plants Adding to Nitrogen". The New York Times (en inglés). 1990-08-14. ISSN 0362-4331. Arquivado dende o orixinal o 2024-05-27. Consultado o 12 de novembro do 2025. 
  8. ↑ "How Do Wildfires Affect Soil? - Applied Earth Sciences" (en inglés). 2019-11-12. Arquivado dende o orixinal o 2024-05-27. Consultado o 13 de novembro do 2025. 
  9. ↑ Segundo o DRAG: Fogo e lume son palabras de significados moi próximos pero con usos distintos, aínda que é difícil establecer unha delimitación teórica. Propiamente o fogo refírese á combustión en si ou á súa manifestación en forma de calor, mentres que o lume indica luz, chama, claridade e mesmo calor. O uso de fogo é por tanto moito máis restrinxido e só moi raramente pode aparecer en vez de lume.
  10. ↑ Exemplos de uso de fogo e lume no refraneiro galego: A neve onde o fogo, derrétese logo. No palleiro, non fagas lume nin co esqueiro.
  11. ↑ Wellman, C. H.; Gray, J. (2000). "The microfossil record of early land plants". Philos Trans R Soc Lond B Biol Sci 355 (1398). pp. 717–31; discussion 731–2. PMC 1692785. PMID 10905606. doi:10.1098/rstb.2000.0612. 
  12. ↑ Jones, Timothy P.; Chaloner, William G. (1991). "Fossil charcoal, its recognition and palaeoatmospheric significance". Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology 97 (1–2). pp. 39–50. Bibcode:1991PPP....97...39J. doi:10.1016/0031-0182(91)90180-Y. 
  13. ↑ Glasspool, I. J.; Edwards, D.; Axe, L. (2004). "Charcoal in the Silurian as evidence for the earliest wildfire". Geology 32 (5). pp. 381–383. Bibcode:2004Geo....32..381G. doi:10.1130/G20363.1. 
  14. ↑ 14,0 14,1 Scott, A. C.; Glasspool, I. J. (2006). "The diversification of Paleozoic fire systems and fluctuations in atmospheric oxygen concentration". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America 103 (29). pp. 10861–5. Bibcode:2006PNAS..10310861S. PMC 1544139. PMID 16832054. doi:10.1073/pnas.0604090103. 
  15. ↑ 15,0 15,1 15,2 Bowman, D. M. J. S.; Balch, J. K.; Artaxo, P.; Bond, W. J.; Carlson, J. M.; Cochrane, M. A.; d'Antonio, C. M.; Defries, R. S.; Doyle, J. C.; Harrison, S. P.; Johnston, F. H.; Keeley, J. E.; Krawchuk, M. A.; Kull, C. A.; Marston, J. B.; Moritz, M. A.; Prentice, I. C.; Roos, C. I.; Scott, A. C.; Swetnam, T. W.; Van Der Werf, G. R.; Pyne, S. J. (2009). "Fire in the Earth system". Science 324 (5926). pp. 481–4. Bibcode:2009Sci...324..481B. PMID 19390038. doi:10.1126/science.1163886. Arquivado dende o orixinal o 2024-05-27. Consultado o 2024-01-26. 
  16. ↑ Retallack, Gregory J. (1997). "Neogene expansion of the North American prairie". PALAIOS 12 (4). pp. 380–90. Bibcode:1997Palai..12..380R. JSTOR 3515337. doi:10.2307/3515337. 
  17. ↑ History - The Definitive Visual Guide [Verdenshistorie] (en noruego) (1st edition, 1st printing ed.). Londres: Cappelen Damm. 2009. p. 17. ISBN 978-82-02-29354-3. 
  18. ↑ Pyne, Stephen (10 de febreiro de 2025). "Human use of fire has produced an era of uncontrolled burning: Welcome to the Pyrocene". Modern Sciences. Consultado o 13 de novembro do 2025. 
  19. ↑ Gowlett, J. A. J. (2016). "The discovery of fire by humans: a long and convoluted process". Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences 371 (1696). PMC 4874402. PMID 27216521. doi:10.1098/rstb.2015.0164. 
  20. ↑ Gowlett, J. A. J.; Wrangham, R. W. (2013). "Earliest fire in Africa: towards the convergence of archaeological evidence and the cooking hypothesis". Azania: Archaeological Research in Africa 48 (1). pp. 5–30. doi:10.1080/0067270X.2012.756754. 
  21. ↑ Kaplan, Matt (2012). "Million-year-old ash hints at origins of cooking". Nature. doi:10.1038/nature.2012.10372. Arquivado dende o orixinal o 1 de outubro de 2019. Consultado o 13 de novembro do 2025. 
  22. ↑ O'Carroll, Eoin (5 de abril de 2012). "Were Early Humans Cooking Their Food a Million Years Ago?". ABC News. Arquivado dende o orixinal o 4 de febreiro de 2020. Consultado o 13 de novembro do 2025. Os primeiros seres humanos dominaron o lume fai xa un millón de anos, moito antes do que se pensaba, segundo suxiren os achados descubertos nunha cova de Sudáfrica. 
  23. ↑ Berna, Francesco; Goldberg, Paul; Horwitz, Liora Kolska; Chazan, Michael (15 de maio de 2012). "Microstratigraphic evidence of in situ fire in the Acheulean strata of Wonderwerk Cave, Northern Cape province, South Africa". PNAS 109 (20). pp. E1215–E1220. PMC 3356665. PMID 22474385. doi:10.1073/pnas.1117620109. 
  24. ↑ 24,0 24,1 24,2 Bowman, D. M. J. S.; Balch, J. K.; Artaxo, P.; Bond, W. J.; Carlson, J. M.; Cochrane, M. A.; d'Antonio, C. M.; Defries, R. S.; Doyle, J. C.; Harrison, S. P.; Johnston, F. H.; Keeley, J. E.; Krawchuk, M. A.; Kull, C. A.; Marston, J. B.; Moritz, M. A.; Prentice, I. C.; Roos, C. I.; Scott, A. C.; Swetnam, T. W.; Van Der Werf, G. R.; Pyne, S. J. (2009). "Fire in the Earth system". Science 324 (5926). pp. 481–84. Bibcode:2009Sci...324..481B. PMID 19390038. doi:10.1126/science.1163886. Arquivado dende o orixinal o 2024-05-27. Consultado o 13 de novembro do 2025. 
  25. ↑ Tuhin, Muhammad (24 de xuño de 2025). "Ancient Humans Were Using Fire to Shape the Earth 50,000 Years Ago". Science News. Consultado o 13 de novembro do 2025. 
  26. ↑ Pyne, Stephen J. (1998). "Forged in Fire: History, Land and Anthropogenic Fire". En Balée, William. Advances in Historical Ecology. Historical Ecology Series. University of Columbia Press. pp. 78–84. ISBN 0-231-10632-7. 
  27. ↑ Wade, D. D.; Lundsford, J. (1990). "Fire as a forest management tool: prescribed burning in the southern United States". Unasylva 41 (3). pp. 28–38. Consultado o 13 de novembro do 2025. 
  28. ↑ 28,0 28,1 Krajick, Kevin (16 de novembro de 2011). "Farmers, Flames and Climate: Are We Entering an Age of 'Mega-Fires'? – State of the Planet". Columbia Climate School. Arquivado dende o orixinal o 2012-05-26. Consultado o 13 de novembro do 2025. 
  29. ↑ "In Pictures: German destruction ". BBC News.
  30. ↑ Penzias, A. A. (agosto de 1979). "The Origin of the Elements". Science 205 (4406). pp. 549–554. Bibcode:1979Sci...205..549P. PMID 17729659. doi:10.1126/science.205.4406.549. 
  31. ↑ 31,0 31,1 Dolman, Han (marzo de 2023). "The discovery of the Carbon Dioxide molecule". Carbon Dioxide through the Ages: From wild spirit to climate culprit. Oxford University Press. pp. 37–61. ISBN 978-0-19-886941-2. doi:10.1093/oso/9780198869412.003.0003. 
  32. ↑ "Combustion". Science Encyclopedia. Consultado o 14 de novembro do 2025. 
  33. ↑ "The Chemical Revolution of Antoine-Laurent Lavoisier". International Historic Chemical Landmark. American Chemical Society. Consultado o 14 de novembro do 2025. 
  34. ↑ Petaros, A.; Borrini, M.; Josip, A. (2009). The history of fire and torture – fire in crimes committed against the integrity of life and health. V Meeting of the International Society for the History of Medicine. p. 92. Consultado o 2025-02-25. 
  35. ↑ Black, Ernest G. (febreiro de 1927). "Torture under English Law". University of Pennsylvania Law Review and American Law Register 75 (4): 344–348. JSTOR 3307506. doi:10.2307/3307506. 
  36. ↑ Melville, R. D. (April 1905). "The Use and Forms of Judicial Torture in England and Scotland". The Scottish Historical Review 2 (7). pp. 225–248. JSTOR 25517609.  In particular, see p. 238.
  37. ↑ Guerrieri, Vince (February 17, 2020). "Why Fire Is the Greatest Tool of All Time". Popular Mechanics. Hearst Digital Media. Consultado o 2025-02-26. 
  38. ↑ Turner, Matthew D.; Sapp, Jason (November 2023). "Fire and Brimstone: SO2 as a Chemical Weapon in History". Military Medicine 188 (11–12). pp. 286–288. PMID 37192218. doi:10.1093/milmed/usad160. 
  39. ↑ "Incendiary Weapons - History". GlobalSecurity.org. Consultado o 2025-02-26. 
  40. ↑ Cheronis, Nicholas D. (1 de agosto de 1937). "Chemical warfare in the middle ages. Kallinikos' 'prepared fire'". Journal of Chemical Education 14 (8). p. 360. Bibcode:1937JChEd..14..360C. doi:10.1021/ed014p360. 
  41. ↑ McNab, Chris (2015). The Flamethrower. Bloomsbury Publishing. p. 6. ISBN 978-1-4728-0903-2. 
  42. ↑ Haw, Stephen G. (2013). "Cathayan Arrows and Meteors: The Origins of Chinese Rocketry". Journal of Chinese Military History 2 (1). pp. 28–42. doi:10.1163/22127453-12341243. 
  43. ↑ "Flamethrower in action". nzhistory.govt.nz (en inglés). Arquivado dende o orixinal o 2024-05-27. Consultado o 22 de novembro do 2025. 
  44. ↑ Fletcher, David (2012). Churchill Crocodile Flamethrower. New Vanguard 136. Bloomsbury Publishing. pp. 4–6. ISBN 978-1-78096-803-2. 
  45. ↑ Martín-Alberca, C.; Ferrando, J. L.; García-Ruiz, C. (March 2013). "Anionic markers for the forensic identification of Chemical Ignition Molotov Cocktail composition". Science & Justice 53 (1). pp. 49–54. PMID 23380062. doi:10.1016/j.scijus.2012.11.004. 
  46. ↑ Patterson, Ian (1 de febreiro de 2017). "Xabier Irujo. Gernika, 1937: The Market Day Massacre". The American Historical Review 122 (1) (Reno: University of Nevada Press). pp. 263–264. doi:10.1093/ahr/122.1.263. 
  47. ↑ Barash, David P.; Webel, Charles P. (10 de xullo de 2008). Peace and Conflict Studies. SAGE. p. 365. ISBN 978-1-4129-6120-2. 
  48. ↑ Guillaume, Marine (2016-12-01). "Napalm in US Bombing Doctrine and Practice, 1942-1975" (PDF). The Asia-Pacific Journal 14 (23). Arquivado dende o orixinal (PDF) o 2020-09-04. 
  49. ↑ Diccionario universal de mitología
  50. ↑ Daza, J. C. (1997). Diccionario Akal de la masonería. Madrid: Akal. ISBN 84-460-0738-X

Véxase tamén

[editar | editar a fonte]

Bibliografia

[editar | editar a fonte]


Outros artigos

[editar | editar a fonte]
Obtido de «https://gl.wikipedia.org/w/index.php?title=Lume&oldid=7277599»