Betanzos

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.

Coordenadas: 43°16′51″N 8°12′40″W / 43.28083°N 8.21111°W / 43.28083; -8.21111

Betanzos
Escudo de Betanzos
Betanzos-Castro.jpg
Vista xeral de Betanzos

Situacion Betanzos.PNG
Situación
Xentilicio[1] betanceiro-a - brigantino-a
Xeografía
Provincia Provincia da Coruña
Comarca Comarca de Betanzos
Poboación 13.445 hab. (2013)
Área 24,2 km²
Densidade 555,58 hab./km²
Entidades de poboación 7 parroquias
Capital do concello Betanzos
Política (2011)
Alcalde Ramón García Vázquez
Concelleiros BNG: 2
PPdeG: 8
PSdeG-PSOE: 6
Outros: CxB 1
Eleccións municipais en Betanzos
Uso do galego[2] (2011)
Galegofalantes 29,96%
Na rede
www.betanzos.es

Betanzos é un concello da provincia da Coruña, pertence á comarca de Betanzos.

Segundo o IGE no ano 2013 tiña 13.445 habitantes (13.565 no 2012, 13.537 no 2011, 13.673 no 2010).

O seu xentilicio (véxase no Galizionario) é betanceiro - brigantino ou garelo.

Xeografía[editar | editar a fonte]

Situación[editar | editar a fonte]

O concello de Betanzos ocupa una extensión de 24,19 km², sendo un dos máis pequenos da provincia. Conta con 8 parroquias. Limita ao norte coa ría de Betanzos e con Bergondo; ao leste con Paderne e Coirós; ao suroeste con Oza-Cesuras; e ao oeste con Abegondo. Está atravesado polos ríos Mandeo, Mendo e Mero. A cota máxima apenas supera os 200 metros.

Demografía[editar | editar a fonte]

A poboación de Betanzos no 2013 era de 13.445 habitantes, aos que se lles aplica o xentilicio de betanceiros (s., betanceiro/a) ou brigantinos (s., brigantino/a). O concello ten unha elevada densidade de poboación (555,58 hab./km²) debido ao seu pequeno tamaño. Estímase que ao redor do 75% da poboación total do concello reside no núcleo urbano de Betanzos.

Entre 1900 e 1920 experimentou un leve descenso de poboación, rexistrándose nos anos vinte o seu mínimo (8.709 habitantes). Entre 1920 e 1950 tivo lugar a fase de maior crecemento, aínda que dende esta última década ata 1970 se produciu un novo retroceso demográfico. Con todo, a partir de 1970 xurdiu unha recuperación de efectivos motivada por unha nova reorientación das actividades agrarias e un incremento das funcións urbanas. Así o incremento de poboación no período que vai dende 1991 a 2009 foi dun 14,67%. O saldo vexetativo era xa practicamente cero no período 1979-1983 con taxas de natalidade e mortalidade ao redor de 10 por mil.

Nos últimos anos a taxa de natalidade diminuíu, mentres que a de mortalidade aumentou. Contra 2011 a primeira era dun 9,9 por mil e a segunda elevábase a un 11,4 por mil. A proporción de mozos menores de 16 anos representaba en 2013 un 13,25%, a de entre 16 e 64 anos un 64,22% e a de 65 anos en diante un 22,53%. Así mesmo, existían 91 homes por cada 100 mulleres. O poboamento ofrece dous aspectos; a dispersión en parroquias (que oscilan entre os 218 habitantes de Viñas e os 743 de Piadela) e aldeas que se estenden polo territorio municipal, e a concentración do 75% da poboación no núcleo urbano, que se converteu no principal foco receptor de inmigrantes do municipio. A súa situación nun importante nó de vías de comunicación favorecen o crecemento e a expansión ao longo das mesmas. Non en tanto, as terras próximas á Ría, debido á existencia de solos pantanosos, son pouco atractivas para o poboamento.

Evolución da poboación de Betanzos (desde 1900 ata 2013)
 1900  1930  1950  1981  2004  2009  2011  2012  2013
 8.948  8.910  10.827  11.383  12.990  13.680  13.537  13.565  13.445
Fontes: INE e IGE

(Os criterios de rexistro censual variaron entre 1900 e 2004, e os datos do INE e do IGE poden non coincidir.)

Historia[editar | editar a fonte]

Prehistoria e Idade Antiga[editar | editar a fonte]

Existen indicios de asentamentos primitivos en Betanzos, se ben non aparece documentada a súa existencia ata o Imperio Romano, na obra Geografia de Ptolomeo, co nome de Flavium Brigantium, se ben na actualidade parte da historiografía sitúa tal cidade na Coruña. Nesta época o núcleo principal de poboación que recibía o nome da cidade (Betanzos o Vello) emprazábase en San Martiño de Tiobre, cuxa igrexa matriz consagrou o arcebispo Diego Xelmírez. En Betanzos están catalogados seis castros[3]:

  • Castro do Monte ou Illobre (Pontellas, Illobre)
  • Castro de Xan Rozo (Requián, Graña)
  • Castro de Graña (Requián)
  • Castro de Untia (Betanzos)
  • Castro de Obre (Betanzos, Paderne)

Idade Media[editar | editar a fonte]

Neste vello emprazamento Betanzos padeceu as incursións normandas ao mando de Horrich e posteriormente do propio rei Olaf en 1015. En 1219 a poboación trasladouse da súa antiga localización á súa localización actual, sobre o antigo castro de Untia, onde houbo unha encomenda templaria onde actualmente se levanta o mosteiro de San Francisco.

Guerra Irmandiña[editar | editar a fonte]

Betanzos xogou un papel central na Gran Guerra Irmandiña. Líderes da Irmandade como Alonso de Lanzós ou Joan Branco foron naturais da cidade. Precisamente, en 1465 Henrique IV concedeu á poboación o título de cidade, e en 1467 permitiulle a celebración dunha feira franca anual grazas á mediación de Joan Branco. Grazas a este capitán irmandiño a cidade de Betanzos recuperou o seu voto nas Cortes.

Anos máis tarde, na reorganización territorial dos seus reinos, os Reis Católicos dividiron a antiga provincia de Betanzos en dúas, creando a da Coruña e mantendo a Betanzos como capital de provincia, na que foi a época de maior esplendor da cidade.

Incendio de 1616[editar | editar a fonte]

Betanzos sufriu o 18 de setembro de 1616 un importante incendio que afectou á cidade no seu status e mesmo na súa poboación e urbanismo. A peculiaridade deste incendio é que figura amplamente testemuñado baixo un informe do mesmo o título Averiguación y más diligencias hechas en razón del incendio de la ciudad de Betanzos por el dor Johan Carnero do Vilar, abogado de la Real Audiencia de este reino y juez de comisión para la dicha averiguación nombrado que figura no Arquivo Histórico Nacional. Segundo este informe -que viña acompañado dun deseño realizado sobre a incidencia do incendio na cidade para que o goberno de Filipe III comprendese a gravidade do mesmo e lle concedese algún beneficio fiscal á cidade- figura que no incendio arderon 262 edificios, entre os cales varios pazos, a cadea municipal e parte da igrexa de Santa María do Azougue. Os diferentes núcleos de poder da cidade posiciónanse para obter as concesións das reconstrucións pero realmente a cidade non volveu a brillar como antes do incendio.

Decadencia[editar | editar a fonte]

Ademais deste incendio viñeron outros e unha serie de malas colleitas que trouxeron a decadencia á cidade, agravada en 1834 coa nova división administrativa de Javier de Burgos, que integrou a antiga provincia de Betanzos na da Coruña. Unha serie de pragas da vide contribuíu á decadencia da cidade a cabalo entre os séculos XIX e XX. Revitalizada coa chegada do ferrocarril a principios do século XX, na actualidade Betanzos continúa sendo un importante núcleo turístico, comercial e administrativo. Desde 1970 o casco antigo está declarado Conxunto Histórico-Artístico.

Cultura[editar | editar a fonte]

Toponimia[editar | editar a fonte]

Igrexa de Santiago.

Adoita identificarse Betanzos coa vila Brigantium do itinerario de Antonino. Co motivo da Feira Franca Medieval recibe o nome de Betanzos dos Cabaleiros ou mesmo Betanzos dos Cavaleiros.

Patrimonio arquitectónico[editar | editar a fonte]

Capital do gótico galego, Betanzos conserva un dos cascos históricos mellor conservados de Galicia. En Betanzos destacan os seguintes monumentos:

Igrexa de San Francisco.
Santa María do Azougue.
  • Igrexa de Santa María do Azougue, s. XIV.[4]
  • Murallas da cidade, do s. XV. Tiña catro portas (das que se conservan tres: a da Ponte Vella, da Ponte Nova e da Ribeira; a Porta da Vila foi derruída en 1872) e o postigo do Hórreo (derruído no século XVIII).
  • Pazo de Bendaña, s. XV
  • Casas góticas da Rúa da Cerca, dos s. XV (número 5, en ruínas) e XVI (número 9).
  • Torre Municipal, ou "do Reloxo", s. XVI
  • Convento das Nais Agustinas, antigo Hospital Real, s. XVI
  • Santuario da Nosa Señora dos Remedios, s. XVI, obra de Juan de Herrera.
  • Pazo de Lanzós, s. XVII
  • Igrexa e Convento de Santo Domingo, s. XVII. Da torre colga o Globo de San Roque.
  • Casa Consistorial, s. XVIII
  • Edificio do Arquivo, ou "Liceo", s. XVIII, levantado para o Arquivo do Reino de Galicia.
  • Pazo dos condes de Taboada, s. XIX.
  • Casas e palacetes modernistas: Casa Núñez, Casa Pita, Casa Limiñón, Casa do Pobo, s. XIX-XX.
  • Palco da Música, s. XX, desde onde Manuel Lugrís Freire pronunciou en 1907 o primeiro discurso público integramente en lingua galega.
  • Legado dos irmáns García Naveira na cidade, s.XIX-XX, cargado do modernismo da época: Casa do Pobo, Lavadoiro Público, Escolas de San Francisco, Escolas e Asilo García Naveira, Refuxio, Sanatorio San Miguel e o parque do Pasatempo.

Patrimonio cultural[editar | editar a fonte]

En Betanzos publícase o Anuario Brigantino, publicación local fundada en 1948 de difusión cultural de calidade e prestixio recoñecido. A súa saída preséntase cada ano coma un importante acontecemento social da cidade.

Museos[editar | editar a fonte]

Etnografía[editar | editar a fonte]

Na cultura popular[editar | editar a fonte]

  • Anque che son das Mariñas,
    das Mariñas de Betanzos,
    anque che son das Mariñas
    non che vendo garabanzos
    .
  • As garelas [5] de Betanzos
    cando van para o muíño
    levan un gato esfolado
    para comer no camiño
    .
  • Lacón con grelos
    repolo de Betanzos
    e máis xurelos
    .

Festas e celebracións[editar | editar a fonte]

Globo de Betanzos.

Economía[editar | editar a fonte]

Sede de Gadisa no Polígono de Piadela.

A súa economía está baseada fundamentalmente nos servizos. Betanzos é un centro administrativo e xurídico da comarca que leva o seu nome, baseando o seu crecemento no comercio, a banca, a cultura e o turismo. Betanzos, como cabeceira de comarca e pola súa situación xeográfica e clima, é unha terra con sona pola calidade dos seus produtos da terra. En Betanzos tivo a súa sede a sociedade española para o cultivo do lúpulo. Noutro tempo unha importante base económica. O lúpulo era principalmente mercado pola empresa Hijos de Rivera e dáballe á cervexa Estrella Galicia o seu sabor amargo característico. Hoxe a produción agrícola esta baseada en pequenas hortas. Son unha axuda á economía local e das feiras. Outro produto tradicional de Betanzos é o viño. Son pequenas explotacións cultivadas ás beiras dos ríos Mandeo e Mendo. O viño de Betanzos é principalmente comercializado na localidade por pequenas adegas.

Desde o punto de vista industrial, a cidade converteuse, pola súa situación estratéxica, en centro loxístico dalgunhas das maiores empresas de transportes ou abastecementos alimenticios da zona. No polígono de Piadela ten a súa sede Gadisa.

Na vila celébrase a feira de Betanzos os días 1 e 16 de cada mes.

Infraestruturas de transporte[editar | editar a fonte]

Betanzos é un importante nó de comunicacións, está situado ao fondo da ría de Betanzos. A ría e parte dos ríos Mandeo e Mendo son navegables para pequenas embarcacións de lecer. Por Betanzos pasa a N-VI e a Autoestrada do Noroeste A-6. Ata a construción da Ponte do Pedrido e da Ponte da ría de Betanzos era lugar de paso obrigado nas comunicacións por estrada entre Ferrol e A Coruña. Betanzos tamén ten dúas estacións de Renfe: Betanzos Cidade e Betanzos Infesta que fai de ligazón entre Monforte de Lemos, A Coruña e Ferrol.

Eleccións[editar | editar a fonte]

Resultados das eleccións municipais de 2011.[6]
Partido político 2011
% Concelleiros
Partido Popular (PP) 40,95 8
Partido Socialista Obrero Español (PSOE) 32,81 6
Bloque Nacionalista Galego (BNG) 13,62 2
Cidadáns por Betanzos (CxB) 7,04 1

Cidades irmás[editar | editar a fonte]

España Bullas
Italia Collepasso
Francia Pont-l'Abbé

Galería de imaxes[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Galería de imaxes de Betanzos.
Praza Irmáns García Naveira.  
Barca nos caneiros.  
San Francisco.  

Notas[editar | editar a fonte]

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Commons
Commons ten máis contidos multimedia na categoría: Betanzos Modificar a ligazón no Wikidata

Outros artigos[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]

Galicia | Provincia da Coruña | Parroquias de Betanzos

Betanzos | Brabío (San Martiño) | Piadela (Santo Estevo) | Pontellas (Santa María) | Requián (Santiago) | San Pedro das Viñas (San Pedro) | Tiobre (San Martiño)


Concellos da Comarca de Betanzos Comarca de Betanzos
Aranga
Aranga
Betanzos
Betanzos
Coirós
Coirós
Curtis
Curtis
Irixoa
Irixoa
Miño
Miño
Oza-Cesuras
Oza-Cesuras
Paderne
Paderne
Vilarmaior
Vilarmaior
Vilasantar
Vilasantar