Celta

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Distribución dos pobos celtas:
     Territorio central Hallstatt, no s. VI a.C.      Máxima expansión celta, no s. III a.C.      Área Lusitana de Iberia, onde a presenza celta non é segura      As seis "nacións celtas" que retiveron as linguas celtas na idade moderna      Áreas onde as linguas celtas teñen presenza actualmente

Certos grupos étnicos da Idade do Ferro en Europa foran denominados celtas (latín Celtae ou Galli, grego Κέλτοι Keltoi ou Γαλάται Galatai) desde a antigüidade. O nome procede probabelmente das raíces indoeuropeas *kel-1 „protruir, alto“ e *g[h]al- „poder“ e ven significando „os poderosos, sublimes, fortes“.[1]

Eran pobos da Idade do Ferro en Europa que falaban linguas célticas e tiñan semellanzas culturais,[2] Porén, o relacionamento entre os factores étnicos, lingüísticos e culturais no mundo celta permanece incerto e controvertido.[3] A dispersión xeográfica exacta dos antigos celtas tamén é contestada; en particular, a maneira en que os habitantes da Idade do Ferro de Britania e de Irlanda deben ser considerados como celtas tornouse unha materia de controversia.[2][3][4][5]

A sua chegada á península Ibérica estaría cerca de 1200 a. C.

Definición[editar | editar a fonte]

A expresión celta remonta a escritos de Herodoto[6] e outros autores gregos dos séculos VI e V a. C., en que son chamadas Keltoi tribos desde as fontes do Danubio até a rexión de Massilia (Marsella). Os escritores gregos e romanos coñecían soamente unha parte das tribos hoxe consideradas celtas. Transferiron o termo Celtas a outras tribos e pobos percibidos por eles como relacionados.

Dependendo do campo de estudo ou do punto de vista, celta designa, por tanto, unha comunidade lingüística en Europa Central e Ocidental (definición lingüística), ou un conxunto de asentamentos con cultura material semellante (definición arqueolóxica), ou tribos cos mesmos costumes e crenzas (definición etnolóxica). Alén diso, para algúns son celtas simplemente os pobos considerados como tais polos gregos e romanos.

A cuestión é dificultada polo feito de non existiren praticamente evidencias escritas das culturas celtas do período previo á romanización das súas áreas de asentamento. Portanto, os coñecementos sobre as primeiras culturas celtas son obtidos principalmente a partir do estudo dos descubrimentos arqueolóxicos e de relatorios de cronistas gregos e romanos.

Para os lingüistas, os celtas son sobretodo os falantes de linguas celtas prehistóricas. Birkhan postula: „Celta é quen fala celta.“[7] Do mesmo modo Rockel: „Portanto, os celtas son os falantes dunha lingua celta.“[8] As linguas celtas forman un grupo lingüístico indoeuropeu propio.

A arqueoloxía ve trazos culturais comúns nas tribos celtas durante a Idade do Ferro (séculos VIII–I a. C.) desde o norte de España até Bohemia en Europa Central. Hoxe xa non hai dúbidas de que existiu un desenvolvemento continuo, a partir de culturas predecesoras da Idade do Bronce asentadas en Europa Central, en particular da cultura dos Campos de Urnas da Idade do Bronce tardía. Os celtas están relacionados sobre todo coas culturas de Hallstatt e de La Tène. Os nomes desas culturas proceden de dous sitios arqueolóxicos, da necrópole de Hallstatt, unha aldea lacustre localizada preto do lago do mesmo nome, no Salzkammergut austríaco, a sudeste de Salzburgo, onde en 1846 Johann Georg Ramsauer descubriu un gran cemiterio prehistórico, e de La Tène, unha aldea na marxe setentrional do Lago de Neuchâtel na Suíza, onde un tesouro de artefactos foi descoberto por Hans Kopp en 1857. Os dados obtidos a partir de ambas xacidas arqueolóxicas permitiron unha primeira cronoloxía. Algúns autores utilizan o termo celtas unicamente para o período céltico clásico, que comeza cerca de 650 a. C.

Atestado como seguro é que os celtas nunca conformaron un pobo compacto, muito menos unha nación, que en todo caso se pode falar de numerosos e distintos grupos étnicos con cultura semellante. Trataba-se de tribos afíns que tiñan en común aspectos culturais que as diferenciaban dos pobos veciños, o que é descrito por exemplo por romanos como Tacitus na Germania ou Caesar na Guerra Gálica.

Extensión[editar | editar a fonte]

Determinación arqueolóxica[editar | editar a fonte]

Do punto de vista arqueolóxico, a máxima dispersión da cultura material dos celtas abarcou desde, no oeste, o sudeste da Inglaterra, Francia e o norte de España, até, no leste, o oeste da Hungría, Eslovenia, e o norte de Croacia; desde o norte de Italia no sul até o extremo norte das montañas do centro da Alemaña. Por outro lado, existen achados do período de La Tène por todos os Balcáns até Anatolia (asentamento dos Gálatas, na Turquía actual), que se explican polas migracións celtas acontecidas no IV século a. C.

A inclusión do sudeste da Inglaterra no territorio de dispersión da cultura designada como celta do punto de vista arqueolóxico é contestada. Os achados arqueolóxicos locais da Idade do Ferro media e tardía (ca. 600–30 a. C.) presentan propiedades rexionais e locais que difiren de modo significativo dos achados continentais contemporáneos. En Galiza tamén se acharon algunhas fíbulas do período de La Tène, mais non se pode falar de un horizonte cultural celta fechado no sentido da cultura de La Tène.

Ese territorio centroeuropeo de carácter celta, limitaba, no sul, inicialmente aínda coa zona de influencia da cultura etrusca, e no leste e no suleste, coas áreas de influencia grega, tracia e escita. Partes extensas deses territorios foron incorporados mais adiante ao Imperio Romano e á súa cultura. A norte do territorio de influencia celta estaban asentadas tribos xermánicas. Con todas as culturas citadas mantiñan os celtas intensas relacións culturais e económicas.

Probas lingüísticas[editar | editar a fonte]

Existe evidencia da extensión de linguas celtas desde partes da Península Ibérica a Irlanda no oeste, no sudoeste até os Balcáns setentrionais, con un broto tardío en Anatolia. A norte, as montañas do centro da Alemaña constituían o limite aproximado con os xermanos. A sul dos Alpes, o mundo celta chega á planicie do Pó. As probas para esa interpretación lingüística son:

A máxima extensión histórica das tribos celtas fundamentada en fontes antigas, por exemplo a migración de tribos celtas (e tracias) a Anatolia, confirmada por autores gregos e romanos, cf. a carta de Paulo aos Gálatas.

Documentos da antigüidade tardía segundo os cales en Anatolia se falaba un dialecto similar ao da rexión de Tréveris.

Exemplos de palabras celtas en linguas modernas de Europa Central e Oriental, empréstitos no vasco como iskos ‚peixe‘.

Reflexos nos nomes de algunhas tribos ou de rexións como Galia, Galiza, Gálatas.

Elementos lingüísticos celtas característicos en topónimos terminados en -briga e -durum, coas variacións propias de cada rexión linguística.

Inscricións en pedras, en fragmentos de cerámica, en moedas, en táboas de chumbo en lingua celtibérica, lepóntica e gálica a partir do século VI a. C., ora en escrita propria (por exemplo o alfabeto lepóntico de Lugano) ora en escritas alleas como a ibérica, a etrusca ou mais adiante a latina.

Lingua[editar | editar a fonte]

As linguas celtas pertencen ao grupo occidental das linguas indoeuropeas. Dentro destas, segundo algúns investigadores, o ramo itálico é o mais próximo ao celta.[9] A lingua celta mae non foi transmitida. Os documentos linguísticos mais antigos considerados celtas son os da lingua lepóntica do século VI a. C. Alén de inscricións curtas na súa maioría, en materiais duradouros (pedra, chumbo), o calendario lunisolar de Coligny, en lingua gala, permite unha ollada directa nos aspectos non materiais da cultura relixiosa celta e da vida cotidiana. As táboas de Botorrita, dos séculos II e I a. C., son documentos mais extensos en lingua celtíbera tamén dignos de mención.

As linguas celtas continentais están extintas. O celtíbero falado na Península Ibérica, así como o galo e o lepóntico, desapareceron durante a romanización. A lingua gálata de Asia Menor, mal documentada, pervivía aínda na Antigüidade Clásica.

As linguas celtas insulares aínda son faladas hoxe en Gales (galés), en Irlanda (irlandés, desde 1922 primeira lingua oficial xunto ao inglés), en Escocia (escocés-gaélico nas Terras Altas e particularmente nas illas Hébridas) e na Bretaña (bretón, levado ao continente por emigrantes das illas Británicas no século V). O gaélico da illa de Man (manés) extinguiu-se na década de 1970, o córnico xa no século XVIII. Na actualidade existen tentativas para revitalizar ambas linguas e torná-las de uso corrente.

Fontes históricas[editar | editar a fonte]

Os primeiros coñecementos escritos sobre os celtas son de autores gregos e latinos: Heródoto, Xulio César, Diodoro Sículo, Estrabón, Pomponio Mela, Lucano.

Fontes arqueolóxicas[editar | editar a fonte]

Da primeira época da idade do ferro, son sitios arqueolóxicos do Hallstatt (Austria), que nos permiten coñecer os celtas. Logo, na segunda época da idade do ferro, son os sitios de La Tène (Suíza).

Disolución da civilización[editar | editar a fonte]

Nos séculos II e I antes da nosa era, os Celtas foron sometidos sobre o continente á presión conxugada dos pobos xermánicos ao leste, dos Romanos ao sur e ao pulo do imperio dos dácios.

Os enclaves celtas da Francia e da Península Ibérica foron conquistados polos romanos e, en maior ou menor medida, romanizados.

Cultura celta[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Celta (cultura).

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Helmut Birkhan: Kelten. Versuch einer Gesamtdarstellung ihrer Kultur. S. 47 f.
  2. 2,0 2,1 Koch, John (2005). Celtic Culture: a historical encyclopedia. Santa Barbara: ABC-Clio. pp. xx. ISBN 978-1-85109-440-0. Retrieved 9 June 2010.
  3. 3,0 3,1 James, Simon (1999). The Atlantic Celts – Ancient People Or Modern Invention. University of Wisconsin Press.
  4. Collis, John (2003). The Celts: Origins, Myths and Inventions. Stroud: Tempus Publishing. ISBN 0-7524-2913-2.
  5. Pryor, Francis (2004). Britain BC. Harper Perennial. ISBN 978-0007126934.
  6. Herodot, Historien 2, 33, 3; 4, 49, 3.
  7. Helmut Birkhan: Nachantike Keltenrezeption. S. 16 f.
  8. Martin Rockel: Grundzüge einer Geschichte der irischen Sprache. Wien, 1989, S. 15.
  9. Wolfram Euler: Die Frage der italisch-keltischen Sprachverwandtschaft im Lichte neuerer Forschungen. In: George E. Dunkel et al. (Hrsg.): Früh-, Mittel-, Spätindogermanisch. Akten der IX. Fachtagung der indogermanischen Gesellschaft vom 5. bis 9. Oktober 1992 in Zürich. Reichert Verlag, Wiesbaden 1994. S. 37-51

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Bibliografía[editar | editar a fonte]

  • T.G.E. Powell.«Los Celtas», Oberón 2005. Tradución do clásico «The Celts» , Thames&Hudson, 1958.
  • Sykes, Bryan (2006). «Blood of the Isles» . Bantham Press. ISBN 978-0-593-05652-3.
  • Wells, Spencer (2007). «Nuestros antepasados. Proyecto Genographic». RBA libros. ISBN 978-84-8298-386-8. [1]
  • Sainero, R. La huella celta en España e Irlanda.Akal,1987. ISBN 84-7600-167-3.
  • Sainero, R. Orígenes históricos, mitológicos, y literarios de la Península Ibérica. Revista Brathair, nº7(2)2007.
  • Green, Miranda J.(editora), Green,Miranda J. e outros.The Celtic World, Routtledge, 1995.ISBN 0-415-05764-7.
  • Green, Miranda J.Guía completa del mundo celta, Oberón, 2004.ISBN 84-96052-54-0.

Outros artigos[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]