Curtis

Para outras páxinas con títulos homónimos véxase: Curtis (homónimos).

Curtis
Casa do Concello de Curtis, Teixeiro.
Situación
Xentilicio	curtiense
Xeografía
Provincia	Provincia da Coruña
Comarca	Comarca de Betanzos
Poboación	4159 hab. (2012)
Área	116,6 km²
Densidade	35,67 hab./km²
Entidades de poboación	4 parroquias 142 lugares
Capital do concello	Teixeiro
Política (2011)
Alcalde	Javier Francisco Caínzos Vázquez (PPdeG)
Concelleiros	BNG: 1 PPdeG: 8 PSdeG-PSOE: 2 Outros: -
Eleccións municipais en Curtis
Uso do galego (2001)
Galegofalantes	98,24%
Páxina web oficial
concellodecurtis.org
Correo electrónico	concellodecurtis@hotmail.com

Curtis é un concello da comarca de Betanzos, na provincia da Coruña. Segundo o IGE no 2012 tiña unha poboación de 4.159 habitantes (4.246 no 2009, 4.287 no 2006, 4.369 no 2005, 4.421 no 2004, 4.438 no 2003).

O concello ten dous importantes núcleos de poboación separados 12 km: Teixeiro, onde está a casa do concello, e Curtis, que dá nome ao concello. O seu xentilicio (véxase no Galizionario) é curtiense.

Avda. Principal. Curtis

Xeografía

O concello de Curtis está situado no centro de Galiza, no límite oriental da provincia da Coruña limitando ca provincia de Lugo. Forma parte con outros dez concellos da comarca de Betanzos de quen depende xudicial e administrativamente. A igrexa católica depende da diocese de Santiago de Compostela.

O concello limita ao norte cos concellos de Oza dos Ríos e Aranga, ao leste co concello de Guitiriz xa en Lugo, ao sur con Sobrado e Vilasantar e ao oeste con Mesía e Cesuras.

O concello ten unha extensión de 117,5 quilómetros cadrados e está formado por catro parroquias:

Concello de Curtis

Parroquia	Sta. Eulalia	Fisteus	Foxado	Lourdes*	Total
Área (en km²)	31,6	45	38.5	2,3	117,5
Entidades de poboación	54	51	31	6	142
Poboación	1.799	657	503	1.412	4.371
% da Poboación	41.16 %	15.03 %	11.51 %	32.30 %	100 %
Fonte: Concello de Curtis (2013) * Nota: Lourdes non se emprega como topónimo, o nome do pobo é Curtis.

A poboación total é próxima aos 4.400 habitantes aínda que hai un alto número de poboación emigrada. A sede do concello está en Teixeiro, Curtis é o outro núcleo de poboación importante.

A altitude en todo o concello está entre os 450 e 554 metros sobre o nivel do mar e o lugar máis alto é o Monte Enxameado de 610 metros de altitude.

Curtis é un importante nó de comunicacións viarias. Preto de Teixeiro pasa a autovía A-6 e a nacional N-VI, a N-634 cruza todo o concello de este a oeste facendo de comunicación con Santiago e ca meseta. Dende esta estrada parte a AC-840 que vai á Coruña, Lalín e Ourense. Curtis está a uns 60 km de Lugo capital.

Distancias a outras cidades galegas	km
Betanzos	35
A Coruña	51
Santiago de Compostela	51
Lugo	61
Ferrol	62
Pontevedra	108
Ourense	112
Vigo	133
Distancias dende a capital do concello.

A liña de Renfe atravesa de oeste a nordeste o concello, a liña comunica con Monforte de Lemos e ca Coruña e Ferrol. Un ramal desta liña comunica ca terminal de carga do polígono Curtis-Teixeiro. Hai dúas estacións: a de Curtis e a de Teixeiro.

Curtis é unha extensa superficie de chaira que se vai variando a máis altura cara ao leste, nesta zona atópase a Serra da Cova da Serpe, límite xeográfico coa provincia de Lugo. Outros cumios son o monte da Graña e o Monte Enxameado estas zonas montañosas dividen as tres cuncas hidrográficas desta zona: río Mandeo, río Tambre e o río Mendo.

A paisaxe de Curtis é a da Galiza do interior: vexetación inzada de pequenos prados, valados, chousas, pequenos camiños e corredoiras. Pequenas granxas de gando vacún pacendo. Moitos montes de eucaliptos e piñeiros. Entre uns e outros hai soutos e carballeiras.

Historia

De tempos anteriores á conquista romana localizáronse varios campos de mámoas e castros. Fálase do achado de algún petróglifo. No castro de Castelo atopáronse importantes xacementos arqueolóxicos e xoias de ouro.

Os castros localizados no concello son os seguintes:

Fradegas Penedo Santaia Vilardois Vilarullo (Curtis) Esmorís

Estremil Fisteus As Merelas O Porto A Roda (Fisteus) Pedreiro

Remourán Vila do Castro (Foxado) Castelo Foxado (Paradela-Foxado)

Da época romana atópase preto de Curtis o Campamento romano da Ciadella.

Os concellos de Curtis, Vilasantar, Sobrado e algunhas terras máis formaban o condado de Présaras, un dos máis importantes dende a época sueva ata o século X. Curtis pasou a depender do mosteiro de Sobrado cando os condes Hermenexildo e Paterna o fundaron. No Século IX o Mosteiro de Santa María de Mezonzo foi incendiado durante as invasións bárbaras.

A historia do concello de Curtis está vencellada á de Sobrado e Vilasantar. Nestes concellos existen dúas parroquias co nome de Curtis, Santa Eulalia en Sobrado, e San Vicente en Vilasantar. Da unión destas parroquias formouse o Coto de Curtis, na provincia de Santiago. Foron separadas pola división municipal do século XIX.

As catro parroquias que integran o actual concello de Curtis pertencían a tres xurisdiccións: Curtis, Fisteus e Sobrado. En 1812 creáronse os concellos de Curtis e Fisteus, vixentes ata 1814. En 1834 Curtis pasou a formar parte do partido xudicial de Arzúa, e os lindes actuais quedaron establecidos en 1836.

Outra data importante na historia de Curtis, e a que achegaría un troco na estrutura agraria do concello, foi a construción da liña férrea Palencia-A Coruña inaugurada en 1883. A construción da estación de tren en Curtis converteu o pequeno pobo (o barrio de Bodeus) nun nó importante de comunicacións entre a meseta e Santiago. Ata alí quegaban e saían os viaxeiros en tren. Facíase o trasbordo hacia compostela en carros e máis tarde en coche de liña. Dese crecemento xurdiu a necesidade de crear unha nova parroquia: Santa María de Lourdes creada en 1925, segregada da de Fisteus a iniciativa dos propios veciños.

Estación de Curtis.

A principios dos anos 1920 o escritor mexicano Manuel Toussaint foi un viaxeiro abandonado na estación de Curtis: "... el pueblo, si es que puede entrar en la categoría de pueblo una calle formada por casas pobres y feas: eso es Curtis. El polvo del camino, el polvo de esta calle nos tenía blancos". Esta situación de nó de comunicacións entre a Galiza da costa e a España do interior fixo do pobo un enclave importante, un fervedoiro político e sindical. Ao inicio da Guerra Civil un grupo de personalidades republicanas que ían de Madrid para A Coruña foron retidas na estación de Curtis, e foron fusiladas. O constante paso de trens cheos de militares para a fronte fixo do pobo un lugar non seguro. Os labregos deixaban as terras sen cultivar por medo a que lles disparasen desde os trens. Foi en plena Guerra Civil cando o concello foi transladado a Teixeiro. Rematada a Guerra Civil a post guerra estivo marcada polos escapados que refuxiábanse na zona. Míticos guerrilleiros como Benigno Andrade (Foucellas) que ata a súa captura e condea a morte mantivo a loita contra a Garda Civil. A súa familia vivía en Bodeus acosada a diario pola Garda Civil. Curtis era un cuartel tomado pola Garda Civil. Ata 2008 mantivéronse o nome de rúas e prazas vinculadas á dictadura franquista. Curtis mantivo o nome da avenida Generalísimo ata que foi trocado por Avda. Principal.

Ríos

Río Mandeo (esquerda) e Mendo na ría de Betanzos.

Os tres ríos principais do concello son o Mandeo, o Mendo e o Deo.

O río Mandeo percorre boa parte dos seus 53 km. polo concello. Nace no alto das Pías (720 msnm) ó lombo da Cova da Serpe e desemboca na ría de Betanzos. Teixeiro e Curtis, xunto con Sobrado forman a cunca alta deste río. No río dáse a troita común.

O río Mendo nace no monte da Graña (580 msnm). Logo de pasar por San Mamede (Cesuras) e Bandoxa (Oza dos Ríos) recibe as augas do Minator. A partir de Souto (Coirós) vólvese máis sinuoso, e descende rapidamente, para discorrer paralelo ó Mandeo e desembocar coma este na ría de Betanzos.

O río Deo, de 16 km, é un afluente do Mandeo. Nace nos montes da Carriceira (548 msnm) e desemboca no Mandeo á altura da Castellana. Agás no seu tramo final no que se une ó Mandeo, o Deo discorre por terreos máis ou menos homoxéneos en altitude, producindo no seu curso abundantes brañas.

Flora e fauna

O tipo de solo que caracteriza a este concello é granítico nas súas dúas variantes: granitos de biotita e granitos de dúas micas. Cara ó oeste aparece unha reducida zona de esquistos e cara ó sur unha área de rochas básicas.

Coexiste unha gran diversidade de vexetación. As fragas contan con carballos, castiñeiros e bidueiros; cabe destacara existencia de acivros e sanguiños así como gramíneas e herbáceas.
As brañas, na actualidade, aprovéitanse forestalmente introducindo eucaliptos e piñeiros, e tamén para o aproveitamento gandeiro, sendo frecuentes os cabalos en liberdade.

A fauna esta atópase moi relacionada co tipo de clima e vexetación. Dentro da fauna cinexética destacan entre os mamíferos o raposo, corzo, xabarín, coello e a lebre. Entre as aves están a paspallás, a perdiz e o faisán. Tamén se dá o lobo, unha especie protexida.

Zonas verdes, roteiros e sendeirismo

Curtis, mantén un Patrimonio Natural de grande valor ecolóxico e paisaxístico, debendo estar a súa conservación na contemplación dunha estratexia de desenvolvemento integral vertebrada en torno á Axenda Local-21, proxecto de desenvolvemento económico e humano sostible impulsado pola ONU e da que Curtis é pioneiro na provincia da Coruña.

Roteiros

Curtis conta con 10 roteiros de carácter local-2 (SL), ofrecendo cada un deles non só un atractivo paisaxístico senón que discorren por núcleos rurais onde se poden observar a arquitectura tradicional. Trátanse duns percorridos onde o rústico acada unha grande relevancia e, para non perder a sensación de unidade, é moi recomendable culminar todo o camiño dunha soa vez.

A primavera e o outono son os mellores momentos para atravesar cada un deles xa que a diversidade de colores e olores que sorprenderán os camiñantes, como se pode observar na Guía de Recursos Naturais publicada polo Concello no ano 2001.

Tres roteiros cumpren os requisitos para ser homologados pola Federación Galega de Montañismo.

Arquitectura relixiosa

Igrexa de Santa María de Lourdes.

O Concello de Curtis conta con catro parroquias:

Santa Maria de Lourdes

Atópase aquí a igrexa de Nosa Señora de Lourdes, de recente construción. No mesmo lugar había unha pequena capela que foi derruída e o cemiterio que foi trasladado á Ronda da Coruña, onde está agora o novo cemiterio.

Santa María de Fisteus

Nesta parroquia hai tres igrexas: a de Santa María de Fisteus, do século XIII, a de San Roque de Xabriño, do século XVIII en perpiaño de cachotería, e a da Illana de recente construción.

Santa Eulalia

Conta con dúas igrexas importantes. A da Nosa Señora dos Remedios (Teixeiro), orixinalmente do século X, foi construída probablemente para sacralizar un lugar de ritos célticos, conta cun carballo de mais de 200 anos e unha fonte próxima. A igrexa orixinal sufriu numerosas remodelacións nos séculos XVII, XVIII, XIX e XX.

A outra igrexa é a de Santaia, un templo primitivo construído no século X por Plasencio, avó do célebre San Pedro de Mezonzo. O templo está vinculado a este personaxe fundamental na historia de Galicia, porque naceu no lugar de Chacente no ano 930.

Santa María de Foxado

A igrexa principal de Foxado data do século XVIII. É de tipoloxía barroca. A súa fachada é de sillería de granito destaca a torre do seu campanario rematada en espadana.

Casas reitorais

• A casa reitoral da Nosa Señora de Lourdes, é unha edificación modernista de principios do século XX, está situada no centro do núcleo urbano de Curtis con galería e balcón de madeira.
• A casa reitoral de Nosa Señora dos Remedios, foi recentemente restaurada e está situada fronte á igrexa, ás aforas do núcleo urbano.
• A casa reitoral de Santaia, anterior ó século XVIII, tamén foi recentemente restaurada pola asociación de veciños pero sempre respectando a súa estrutura orixinal.
• A casa reitoral da Illana é do século XX, edificio representativo da arquitectura rural.

Poboación

Evolución da poboación de Curtis (desde 1900 ata 2012)
1900	1930	1950	1981	2004	2009	2011	2012
4.335	5.678	6.723	5.084	4.421			4.159
Fontes: INE e IGE (Os criterios de rexistro censual variaron entre 1900 e 2004, e os datos do INE e do IGE poden non coincidir.)

Economía

Bioetanol Galicia, Polígono de Curtis-Teixeiro

Curtis é un concello no que o sector terciario pesa sobre o resto, destaca a produción de leite, e de queixo con Denominación de Orixe Arzúa-Ulloa. O concello ten unha importante base gandeira e forestal. No sector secundario destaca a industria da fabricación de taboleiro de madeira pola presenza do Grupo Losán orixinario de Curtis.

En Teixeiro está situado o polígono industrial de Curtis-Teixeiro, onde estaba situada a fábrica de Sidegasa. Construída nos anos 1970 e pechada a inicios dos anos 1980. A empresa máis importante do polígono é Bioetanol Galicia.

Feiras

Conta cunha grande tradición de feira e hoxe en día mantén dúas feiras periódicas que teñen lugar en Curtis e Teixeiro. Nelas pódense atopar postos de todo tipo, desde os de roupa e alimentos até cesteiros e artesáns.

• Feira tradicional de Curtis - o día 9 e 23 de cada mes, no campo do mercado comarcal
• Feira tradicional de Teixeiro - o 5 e 18 de cada mes, na praza do Concello

Centros de ensino

CEIP Teixeiro

O sistema educativo do Concello de Curtis baséase en dous centros de ensino primario e un centro de ensino secundario.

• CEIP de Teixeiro
• CEIP de Curtis
• IES Curtis

Prisión de Teixeiro

É destacable a construción en Teixeiro dun centro penitenciario para presos de toda España, Centro penitenciario de Teixeiro.

Persoeiros de Curtis

• 

  Pedro de Mezonzo (930-1003)

Galería de imaxes

Artigo principal: Galería de imaxes de Curtis.

• 

  Estela funeraria (S. I-V).
  Inscrición: "D[iis] M[amibus] S[acrum] / Iulio Seve / riano. Anno[rum] / XLVII memo / riam posuit / coniugi karissimo Pl / acidia Lupa / defuncto in valle Minei" (Consagración aos deuses romanos. Placidia Loba puxo este recordo en honor do seu queridísimo esposo, Xulio Severiano, morto aos 47 anos de idade no val do Miño).
  San Vicente de Fisteus (Curtis, A Coruña), exposto no Museo da Catedral de Santiago de Compostela

Lugares de Curtis

Para unha lista completa de todos os lugares do concello de Curtis vexa lugares de Curtis.

Véxase tamén

Outros artigos

• Eleccións municipais en Curtis

Bibliografía

• Andrés Mariño Sanmartín. Curtis, virando no tempo. Asociación Amigos de Curtis "Os Quenllos", 1998. 111 páxinas.
• Andrés Mariño Sanmartín. Bodeus, Curtis-Estación, Curtis: hechos, datos y personajes para la historia de un pueblo joven. 1992. 169 páxinas.
• Andrés Mariño Sanmartín. Memoria gráfica de Curtis: fondo fotográfico de la Asociación Amigos de Curtis "Os Quenllos". Asociación de Amigos de Curtis "Os Quenllos", 2010. 261 páxinas
• Felipe Criado Boado. Catalogación de mámoas en los municipios de Curtis, Sobrado y tierras adyacentes. Separata de Brigantium, boletín do Museo Arqueolóxico e Histórico da Coruña. 1980. 40 páxinas.
• Felipe Criado Boado e Mariano Grajal. Relación entre la distribución de mámoas y el medio físico en la zona de Sobrado-Curtis. Separata de Brigantium, boletín do Museo Arqueolóxico e Histórico da Coruña. 1981. 26 páxinas.

Concellos da Comarca de Betanzos
Aranga	Betanzos	Cesuras	Coirós	Curtis	Irixoa	Miño	Oza dos Ríos	Paderne	Vilarmaior	Vilasantar