María Victoria Moreno

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Artigos bos
Este artigo é actualmente un candidato a artigo bo. Un artigo bo debe servir como exemplo para a gran maioría dos artigos da Galipedia, e, polo tanto, agárdase que cumpra varios criterios. Por favor, se queres, deixa comentarios na votación.
María Victoria Moreno
Fotografía familiar de María Victoria Moreno recortada.jpg
M.ª Victoria nos anos 90.
Nome completo María Victoria Moreno Márquez
Nacemento 1 de maio de 1939
Lugar Valencia de Alcántara
Falecemento 22 de novembro de 2005 (66 a.)
Lugar Pontevedra
Nacionalidade España
Alma máter Universidade de Madrid
Cónxuxe José Luis Llácer [1]
Pedro Ferriol Suárez
Fillos Begoña Llácer
Carlos Alberto Llácer [2][3]
Lingua Castelán, galego
Xéneros Literatura infantil e xuvenil, narrativa, poesía, ensaio
Influíu Fina Casalderrey
Estudos Filoloxía Románica
Profesión Profesora de ensino secundario
Premios Véxase a sección de seu
María Victoria Moreno firma.svg
editar datos en Wikidata ]

María Victoria Moreno Márquez, nada en Valencia de Alcántara (provincia de Cáceres) o 1 de maio de 1939 e finada en Pontevedra o 22 de novembro de 2005,[4] foi unha editora, tradutora, conferenciante, escritora de literatura infantil e xuvenil galega[5] e profesora de ensino secundario en institutos de Lugo, Sanxenxo e Pontevedra. O seu texto máis coñecido é Anagnórise (Galaxia, 1988), vinte veces reeditado e traducido a varias linguas.[6] Algúns trazos fundamentais da súa obra son o lirismo, a conversión dos animais en protagonistas e a crítica a un ensino reseso.[7]

En 2018 é a figura protagonista do Día das Letras Galegas, sendo a cuarta muller, tras Rosalía de Castro, Francisca Herrera Garrido e María Mariño, que leva ese recoñecemento na historia da celebración.

Traxectoria[editar | editar a fonte]

Primeiros anos[editar | editar a fonte]

Naceu en 1939,[8] xusto un mes despois do anuncio da fin da guerra civil española, se ben na súa mocidade dixo que nacera en 1941 para comezar o bacharelato coas rapazas menores ca ela porque non tivera ocasión de se matricular antes.[9][10] Do mesmo xeito, tamén falseou a súa idade ao comezar os estudos universitarios.[11] É por iso que algunhas fontes[12][13][14][15][16] sinalan 1941 como o ano de nacenza da autora.

O seu pai, Vicente Moreno Moreno, natural de Lagartera, Toledo, fora mobilizado en 1937 na Facultade de Dereito para ir á fronte na guerra civil española. Nese mesmo ano, durante un permiso, casou coa mestra Sara Márquez Bueno, malagueña que estudara maxisterio en Córdoba, filla dun militar que viñera de Manila e unha madrileña. A nai quedou na casa dun irmán seu, Antonio, a quen destinaran como policía á vila de Valencia de Alcántara, a doce quilómetros da fronteira con Portugal.[3] María Vitoria, que foi a primoxénita, tivo tres irmáns: Sara (setembro de 1940), Antonio (maio de 1942) e Rafael (decembro de 1943).

Vicente foi destinado en 1943 a Segovia[3] morrendo en 1949 por mor da tuberculose. María Victoria tiña dez anos de idade. A nai, rematada a excedencia que solicitara, puxo escola desde 1949 en Sepúlveda. Como alí non había instituto, tanto Victoria como a súa irmá Sara tiveron que ir facer o bacharelato fóra. En 1951 conseguiu unha bolsa de estudos e foi a Barcelona, interna nun colexio da Sección Femenina —a súa irmá Sara foi enviada a Sanlúcar de Barrameda—. Alí aprendeu catalán e francés, e descubriu a literatura, lendo por vez primeira o Quixote de Cervantes e O principiño de Saint-Exupéry, que se habían converter nas súas obras favoritas. Nos veráns volvía ás aldeas de Segovia onde traballaba a súa nai.[3] De 1958 a 1963 estudou Filoloxía Románica na Universidade Complutense de Madrid, onde tivo de profesores a Rafael Lapesa e Dámaso Alonso.[8]

En Madrid colaborou coa ONCE traducindo libros do francés e lendo para cegos.[17] Alí coñeceu ao valenciano José Luis Llácer, invidente dende os tres anos de idade, dez anos maior ca ela,[18] co que casou ao rematar a carreira, en xullo de 1963, e co que se trasladou a Pontevedra no mesmo ano do licenciamento, pois Llácer fora contratado como profesor no colexio Santiago Apóstolo da ONCE desa vila,[19] do que chegaría a ser director.

En Galicia[editar | editar a fonte]

María Victoria xa coñecera Galicia en 1947, con oito anos de idade, cando fora visitar á súa tía a Valdoviño.[20]

En Pontevedra, estivo dando clases como profesora interina durante dous anos no Instituto Feminino, de 1963 a 1965, o primeiro curso como profesora de latín e o segundo de francés. En 1965 aprobou a oposición e foi destinada ao Instituto Masculino de Lugo (hoxe IES Lucus Augusti), onde estivo outros dous anos e tivo por compañeiro a Xesús Alonso Montero, con quen fixo amizade. Do profesor Alonso Montero escribiu: A actitude ante a lingua, a ética e o compromiso cos seus falantes herdeinos de quen foi o meu mestre, de quen me honro e recoñezo coma mestre.[21] Alí tivo por alumno, entre outros, a Xesús Rábade Paredes.[22] . Volveu a Pontevedra en 1967 como profesora de linguá castelá. Entre os alumnos que tivo estaba Rosario Álvarez Blanco.

En 1973 foi cofundadora, con outros oito socios (José Luis Llácer, Margariña Valderrama, Alfredo Conde, Blanca Varona, Ramón Yuste, Carmen María Echarre, Paco Gulías e Javier Yuste) da librería Xuntanza, na rúa Andrés Muruais de Pontevedra, que pechou en 1976 polas débedas, e na que podían atoparse, entre outros libros, obras de Castelao que naqueles momentos estaban prohibidos pola censura.[23][24][2]

Traslado da denegación de autorización para a concesión de pasaporte.[11]

Na ditadura franquista non se ensinaba a lingua galega, mais María Victoria dedicaba parte das clases de literatura española dos venres a ensinar literatura galega.[3] Participou activamente na vida cultural e política de Pontevedra e de Galicia. A súa fascinación dende moi nova por Galicia e pola súa lingua provocaron nela unha entrega absoluta á defensa e promoción do galego.[25] En xullo de 1973[26] foille denegado o pasaporte pola policía do réxime por participar nuns cursos de galego que organizara o Ateneo de Ourense, presidido por Manuel Peña Rey, coñecido comunista.[5] María Victoria impartira eses cursos, non remunerados, en Pontevedra e Vilagarcía de Arousa desde 1971.

En 1975 o matrimonio completou o proceso de adopción dos seus fillos, Begoña e Carlos Alberto, que iniciaran dous anos antes.[2]

Conseguíu a praza de catedrática en 1979, con destino no instituto de Ribadavia, pero para poder seguir en Pontevedra solicitou a excedencia ata 1986 en que pediu a reincorporación, accedendo como catedrática ó instituto de Vilalonga, en Sanxenxo[20], no que traballou catro anos e onde comezou a escribir a novela Anagnórise. En 1990 consegue o traslado ao Mixto nº 5 de Pontevedra (logo IES Gonzalo Torrente Ballester), no que remataría a súa carreira docente.[20]

En xaneiro de 1996 morreu o seu home, José Luis Llácer, e en 1997, a ela, foille diagnosticado cancro de mama.[3]

En xuño de 2002 os compañeiros e compañeiras ofrecéronlle unha homenaxe de despedida na que ela pronunciou un discurso en varios idiomas. O 1 de setembro de 2002 xubilouse como catedrática de ensino medio.[20]

Pedro Ferriol, un capitán da mariña mercante cubano foi o seu compañeiro durante os seus tres últimos anos de vida, relación que comezou de xeito epistolar cando el leu Leonardo y los fontaneros. Casaron en maio de 2003 [3] polo civil na Habana e en 2004 repetiron a cerimonia na igrexa de Campolongo en Pontevedra.

María Victoria Moreno morreu aos 66 anos de idade, ás nove da mañá do 22 de novembro de 2005, vítima do cancro.[27][28][29]

A súa biblioteca persoal, de 5 009 volumes,[30] incluídas varias edicións e uns 150 estudos de Don Quixote, foi doada ao IES Gonzalo Torrente Ballester.[31]

Obra[editar | editar a fonte]

Ademais de novelas e contos, escribiu obras de ensaio, colaborou en libros de texto e dirixiu, canda Antonio García Teijeiro e David Otero, a colección Árbore de literatura infantil da editorial Galaxia desde 1988.[32] Como lectora, no ámbito das letras en galego nunca agochou o seu gusto pola narrativa de Ramón Otero Pedrayo ou de Carlos Casares:

[para ler boa literatura, lía] a Miguel de Cervantes, evidentemente. E tamén a Antoine de Saint-Exupéry (...) E gústame a prosa dos hispanoamericanos inmediatamente anteriores ao boom. Miguel Ángel Asturias, por exemplo (...) Gústanme os escritores éticos e con compromiso, cunha prosa exuberante. E de Galicia gústanme os mellores que hai. Valoro moito a lírica medieval, a prosa de Otero Pedrayo e de Carlos Casares, a poesía de Fernán Vello.[33]

María Victoria Moreno foi unha das pioneiras da literatura infantil e xuvenil en galego. O seu primeiro libro en galego foi Mar adiante, que estaba ilustrado por ela mesma. Neste libro atópase o conto Crarisca e luceiro co que gañou en 1972 o segundo premio do Concurso Nacional de Contos Infantís “O Facho”. Nesta obra defende outro xeito de entender a escola, baseada no contacto coa natureza, no respecto, na ledicia de aprender e no afecto.[2]

A súa obra O cataventos publicouna en 1979, despois de levar o primeiro premio do Concurso Nacional de Contos Infantís “O Facho” en 1975. En 1983 publica outro libro, A festa no faiado. E máis adiante, en 1986, publica Leonardo e os fontaneiros, o seu libro preferido, e que gañou o terceiro premio de O Barco de Vapor en 1985. Neste libro, ó igual que en E haberá tirón de orellas? (1997) amosa o seu grande amor polos animais.[2] Os animais tamén son protagonistas noutros contos seus, como Can branco, can negro e Un cachiño de bica?, publicados no 2005 no libro Eu conto, ti cantas....[5]

A mediados dos anos 80 publica varios libros de texto sobre lingua e literatura galega xunto con Xesús Rábade e Luís Alonso Girgado para cubrir a demanda que comezou a aparecer nesa época ó comezarse a implantar estas materias nos centros de ensino.[2]

E en 1988 publícase a que foi a súa obra máis recoñecida, Anagnórise, da que se publicaron 20 edicións e que foi incluída na lista de honra do IBBY en 1990.[2][34]

Co libro Guedellas de seda e liño, publicado en 1999, acadaría outro recoñecemento, ó conseguir entrar na prestixiosa lista internacional White Ravens da Biblioteca Internacional para a Mocidade de Múnic en 2002, demostrando de novo a súa capacidade para conectar coa mocidade.[2]

Tamén publicou algúns anos despois, no 2004, un libro para público adulto, Diario da luz e a sombra, falando da súa experiencia coa enfermidade que padecía, o cancro de mama.[2]

O último libro que chegou a ver publicado, no 2005, foi Eu conto, ti cantas..., e foi de novo unha obra para o público infantil, neste caso en verso, e tendo, coma noutras ocasións, ós animais coma protagonistas.[2]

No ano 2009 publicouse póstumamente o libro Onde o aire non era brisa, tradución de Xavier Senín do primeiro libro que escribira en castelán, Alcores de Donalvar, e que fora publicado no 2006 co título Donde el aire no era brisa.[5]

Tamén fixo traducións, como a tradución do catalán ó galego do libro Mecanoscrito da segunda orixe de Manuel de Pedrolo, ou as traducións ó castelán das obras contidas en Os novísimos da poesía galega.[2]

En galego[editar | editar a fonte]

Literatura infanto-xuvenil
Anagnórise na BG120.
  • "Xa non teño medo"
  • "Can branco, can negro" (antes publicado como "Nico e Miños")
  • "Un cachiño de bica".
  • "Querida avoa"
  • "S.O.S."
  • "O libro das saudades e os degoiros"
  • "Pan con chocolate"
  • "O encontro"
  • "O grumete"
  • "O amor e as palabras"
Ensaio
Eu non son alófona porque o que practico, se é que escribo, podería definirse coma unha amorosa autofonía (…). A miña relación con Galicia e a miña opción pola súa lingua é simplemente unha historia de amor.

— MVM, 1993, "Poetas alófonos en lingua galega".[22]

Narrativa
Poesía
Traducións
Obras colectivas
IES Valle-Inclán, onde traballou.
IES G. Torrente Ballester de Pontevedra, onde deu clase e ao que cedeu a súa biblioteca particular.
  • "O cataventos", en Contos pra nenos, Vigo, Galaxia, 1979.[8]
  • "Comentarios de texto: descubrir a realidade", en Xornadas da Lingua Galega no Ensino, Santiago, Xunta, 1984.[3]
  • Literatura século XX. Iniciación universitaria, Vigo, Galaxia/SM, 1985. Con Xesús Rábade Paredes.[49]
  • "Nico e Miños", en 8 contos, Santiago de Compostela, Xunta de Galicia, 1989.[8]
  • "Querida avoa", en Lerias, Santiago de Compostela, Xunta de Galicia, 1991.[50]
  • "S.O.S.", en Contos de hogano, Santiago de Compostela, El Correo Gallego, 1992.[8]
  • "O libro das saudades e os degoiros", en Ruta Rosalía 1993, Caixa Galicia. Santiago de Compostela, 1993.[8]
  • "Pan con chocolate", en Relatos para un tempo novo, Santiago de Compostela, Xunta de Galicia, 1993.[8]
  • "Discurso pronunciado por Xesús Alonso Montero no acto no que recibiu o Pedrón de Ouro", en Comentarios de textos populares e de masas, Xerais, 1994.[3]
  • "¿Escritora alófona eu?", p. 107-111, en Poetas alófonos en lingua galega, Vigo, Galaxia, 1994.[51]
  • E dixo o corvo..., Santiago de Compostela, Xunta de Galicia, 1997.[52]
  • "¡Xa non teño medo!", en A maxia das palabras, Santiago de Compostela, Xunta de Galicia, 1998-1999.[8]
  • "Amigos de mil cores", en Campaña de Lectura 2001, Santiago de Compostela, Xunta de Galicia, 2001.[8]
  • "Carta de amor", en Carlos Casares: a semente aquecida da palabra, Santiago de Compostela, CCG, 2003.[53]
  • "O encontro", en Un libro, a maior aventura, Santiago de Compostela, Xunta de Galicia, 2003.[3]
  • "O grumete", en Contos de charlatáns, grumetes, botas e fendas, Santiago de Compostela, Xunta de Galicia, 2004.[8]
Obra en revistas

En castelán[editar | editar a fonte]

Edicións
Obra en revistas
  Non atopei mellor tratado de amor que o capítulo XXI de Le petit prince, o que comeza decindo: «C'est alors qu'apparut le renard...»

— M.V.M., [18]

  • "M.V.M., una profesora feliz de serlo". CLIJ: cuadernos de literatura infantil y juvenil (Barcelona) (41): 48–50. xullo-agosto de 1992. [18]
Novela
Traducións

Recoñecementos[editar | editar a fonte]

Placa na pontevedresa avenida de Vigo, onde viviu: "As persoas estamos feitas para levar adiante os proxectos máis fermosos".

Foi finalista do Premio Café Gijón en 1969 coa novela en castelán Alcores de Donalvar,[57] e obtivo o primeiro premio dos Jogos Florais Minho-Galaicos de Guimarães co relato La casa de las Marías.[8]

Foille outorgada a mención de honor a título póstumo do premio Xoán Manuel Pintos do concello de Pontevedra no ano 2005.[58]

Foi a autora homenaxeada a título póstumo na VII edición do Salón do Libro Infantil de Pontevedra no ano 2006.[30]

En 2015 a plataforma de crítica literaria feminista A Sega outorgoulle o Día das Galegas nas Letras.[59]

En 2017 foi escollida, por un voto de diferenza,[60] para ser a personalidade homenaxeada no Día das Letras Galegas correspondente ao ano 2018.[22] Os outros candidatos foron Ricardo Carballo Calero, Plácido Ramón Castro del Río, Antón Fraguas Fraguas e Eusebio Lorenzo Baleirón.[61]

En marzo de 2018 os integrantes da corporación municipal do Concello de Pontevedra acordaron mudar o nome da avenida de Fernández Ladreda polo de María Victoria Moreno, medida que está previsto que se faga efectiva o 17 de maio, Día das Letras.[62]

En 2018 o Concello de Pontevedra e a editorial Urco crearon o Premio María Victoria Moreno de Literatura Xuvenil.[63]

Galería de imaxes[editar | editar a fonte]

Retrato. 
De esquerda a derereita: Ferriol (marido de MVM), Tito Seixas (libreiro amigo) e Begoña Llácer (filla). 
O marido, Pedro, e a filla, Begoña, diante do mural no IES Torrente Ballester 
Mesa presidencial da homenaxe. De esq. a der.: Freixanes, Lores, Xosé Manuel Pinal e David Castro, director do instituto. 
Mesa redonda na homenaxe. De esquerda a dereita: Alonso Montero, Freixanes, F. Casalderrei e X. Senín
Presentación dun libro sobre MVM no IES Torrente Ballester, en 2018. 

Notas[editar | editar a fonte]

  1. "Concurso de cuentos en homenaje a Victoria Moreno". La Voz de Galicia (en español). 13/2/2006. 
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 2,14 Biografía de MVM no Portal da Lingua Galega
  3. 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 Aleixandre, M.; Casalderrey, F. (2018). "Figuras homenaxeadas". RAG. 
  4. Bragado, Manuel (22/11/2005). "Un abrazo, María Victoria". Ás nove e media desta mañá María Victoria despediuse para sempre 
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 María Victoria Moreno, biografía de Marilar Aleixandre e Fina Casalderrey
  6. Alonso Montero, X. (2/7/2017). "María Victoria Moreno, filóloga sen fronteiras". La Voz de Galicia. 
  7. Soto 1999, p. 17-21.
  8. 8,00 8,01 8,02 8,03 8,04 8,05 8,06 8,07 8,08 8,09 8,10 8,11 Soto Meijomence, Alejandra: María Victoria Moreno. A reivindicación da literatura infantil e xuvenil Álbum de Mulleres. CCG. 2007.
  9. Casalderrey & Aleixandre 2018, p. 42.
  10. Vila, Sara (29/11/2017). "Por enriba de todo, María Victoria Moreno era mestra". Diario de Pontevedra. 
  11. 11,0 11,1 Casalderrey, F. e Aleixandre, M. (2017). "A verdadeira data de nacemento de María Victoria Moreno". Grial (215): 12–13. ISSN 0017-4181. 
  12. Ríos 2016, p. s/n.
  13. Fernández del Riego 1992, p. 288.
  14. Dicionario biográfico de Galicia, t. 3, p 7.
  15. Diciopedia do século 21, t. 2, p 1411.
  16. Gran Enciclopedia Galega (DVD).
  17. Lorenzo Montero 2017, p. 8.
  18. 18,0 18,1 18,2 18,3 Moreno, M. V. (1992). "M.V.M., una profesora feliz de serlo". CLIJ (41): 48–50. 
  19. Casalderrey & Aleixandre 2018, p. 46.
  20. 20,0 20,1 20,2 20,3 Camiñadas con María Victoria Moreno
  21. "O mestre das palabras. Xesús Alonso Montero deixa as súas clases coma catedrático de Literatura Galega na Universidade de Santiago tras 47 anos de actividade docente". La Voz de Galicia. 22/2/2000. 
  22. 22,0 22,1 22,2 "O Día das Letras Galegas de 2018 estará dedicado a María Victoria Moreno…". RAG. 17/6/2017. 
  23. "Margariña Valderrama". La Voz de Galicia (en español). 17/5/2008. 
  24. Casalderrey & Aleixandre 2018, p. 15.
  25. 25,0 25,1 Soto, Isabel (6/2/2006). "Despedidas que mancan o corazón". LG3. O soportal da literatura galega. CCG. 
  26. "…cuya autorización le fué denegada … en telex del 24 de julio último… Pontevedra, 1 de marzo de 1974."
  27. Castro Veloso, Francisco A canción do náufrago 23/11/2005.
  28. "Morre María Victoria Moreno, autora de Anagnórise" Vieiros.
  29. "A escritora allea e nosa que cativou o público infantil e xuvenil" RAG, 20/11/2015.
  30. 30,0 30,1 Lorenzo Montero 2017, p. 26.
  31. "Maestra, escritora y generosa". Faro de Vigo (en español). 14/5/2011. 
  32. Casalderrey & Aleixandre 2018, p. 8.
  33. Neira Cruz, X. A. (decembro de 1999). "Estou a escribir a contrarreloxo". Fadamorgana. Revista Galega de Literatura Infantil e Xuvenil (3): 16. 
  34. 34,0 34,1 IBBY Honour List (1990) (en inglés).
  35. Existen versións en aranés, catalán, castelán e éuscaro.
  36. A festa no faiado imaxe da portada.
  37. Existen versións en catalán e castelán.
  38. 38,0 38,1 Existe versión en castelán.
  39. Anagnórise, vista previa en Google Books
  40. Existe versión en catalán.
  41. Ficha, na páxina de Galaxia, da edición de 2017
  42. Guedellas de seda e liño, vista previa en Google Books.
  43. Selección de relatos espallados que foran publicados maioritariamente en libros colectivos.[1]
  44. As linguas de España imaxe da portada.
  45. Verso e prosa imaxe da portada.
  46. Con limiar de Xesús Alonso Montero.
  47. Ficha do libro en Edicións Xerais
  48. 48,0 48,1 Mª Victoria Moreno Márquez na páxina da BiTraGa.
  49. Imaxe da portada de Literatura século XX
  50. Ficha de Lerias na Biblioteca Virtual Galega.
  51. Actas do I congreso. Edición de Xesús Alonso Montero e Xosé M. Salgado. ISBN 84-7154-922-0. Imaxe da portada.
  52. Publicado para os nenos ingresados no Hospital Xeral de Galicia. Edición coordinada por Carme Porto e Lourdes Maceiras.
  53. "Carta de amor" en Dialnet.
  54. Os novísimos…, imaxe da cuberta
  55. Edición a cargo do Concello de Monleón (Salamarca), con cubertas de Jerónimo Prieto, 86 pp. ISBN 84-7797-259-1 [2]
  56. "Lembranza de María Vitoria Moreno" Galaxia, 17/7/2009.
  57. María Victoria Moreno, da vida e da esperanza
  58. Pavís Pavós e «Vieiros» gañaron o premio Xoán Manuel Pintos
  59. Concello de Oleiros (ed.). "María Victoria Moreno homenaxeada no II Día das Galegas nas Letras". Consultado o 9 de abril de 2018. 
  60. "Unha elección gañada in extremis por un voto". Faro de Vigo. 18/6/2017. 
  61. "A RAG elixe o sábado a figura literaria que protagonizará o Día das Letras de 2018" RAG, 13/6/2017.
  62. Martínez, Fernando (13/3/2018). "Acuerdo para renombrar Fernández Ladreda como María Victoria Moreno". Faro de Vigo (en español). 
  63. AELG (ed.). "Bases do I Premio María Victoria Moreno de Literatura Xuvenil". Consultado o 9 de abril de 2018. 

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

W.gl.María Victoria Moreno.png

Bibliografía[editar | editar a fonte]

Multimedia externa
Imaxes
Fotografía 1 (pasaporte)
Fotografía 2
Fotografía 3 (c) Gonzalo Salgado
Gravacións de son
Diario Cultural, 19/6/17 RG.
Vídeos
Fina Casalderrey, 18/6/17 TVG.
Telexornal MVM. CPI dos Dices, Rois.

Outros artigos[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]