Matrimonio

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Saltar ata a navegación Saltar á busca
Este é un dos 1000 artigos que toda Wikipedia debería ter.
Os aneis, símbolo habitual do matrimonio.

O matrimonio (do latín: matrimonīum)[1] é unha antiga institución social, presente en gran cantidade de culturas, que establece un vínculo conxugal entre persoas naturais, recoñecido e consolidado por medio de prácticas comunitarias e normas legais, consuetudinarias, relixiosas ou morais, que ten por fin fundamentar a fundación dun grupo familiar aínda que tamén proporcionar un marco de protección mutua ou de protección da descendencia. A unión matrimonial establece entre os cónxuxes —e en moitos casos tamén entre as familias de orixe destes— dereitos e obrigacións que varían considerablemente segundo as normas que o regulan en cada sociedade.[2] Pode ser motivado por intereses persoais, económicos, sentimentais, de protección da familia ou como medio para obter calquera tipo de vantaxe.

As normas matrimoniais están vinculadas con aquelas que regulan as relacións sexuais (incesto, adulterio, exclusividade sexual, monogamia, poligamia), a reprodución e a filiación dos fillos, segundo as regras do sistema de parentesco vixente. O matrimonio adoita estar estreitamente relacionado coa familia e nalgúns casos constitúe o núcleo desta. As regras sobre finalización do matrimonio inclúen aquelas referidas ao divorcio.

Tradicionalmente o matrimonio concretábase sen ter en conta a vontade dos contraentes, mesmo contra a vontade destes ou pola forza, moitas veces lexitimando a posesión forzada das mulleres por parte dos homes. Nos últimos dous séculos universalizouse a esixencia do libre e pleno consentimento dos contraentes para contraer matrimonio, como un dos dereitos humanos fundamentais.[3]

Nas sociedades actuais existen dúas formas principais de matrimonio: civil ou relixioso e, dependendo da relixión ou do ordenamento xurídico, os dereitos, deberes e requisitos do matrimonio son distintos. Agora ben, non todas as sociedades establecen a distinción entre matrimonio civil e relixioso, válida só en Occidente. No primeiro caso son as leis do Estado as que establecen os dereitos, deberes e requisitos, mentres que no segundo caso son as normas ou costumes da relixión baixo a que se celebra. A coexistencia de ambas as formas e o recoñecemento da súa validez varían de acordo a cada sociedade.[4] Ata hai menos de dúas centurias só había matrimonio relixioso, ó que se consideraba mesmo un sacramento. Con respecto ao xénero dos contraentes, nos últimos anos o movemento LGBT obtivo en varios países o recoñecemento legal do matrimonio entre persoas do mesmo sexo, aínda que varias culturas rexistran antecedentes no mesmo sentido.

Etimoloxía[editar | editar a fonte]

A orixe etimolóxica da palabra matrimonio como denominación da institución baixo ese nome non é clara. Adóitase derivar da expresión "matris munium" proveniente de dúas palabras do latín: a primeira "matris", que significa "nai" e, a segunda, "munium", "gravame ou coidado", vindo significar "coidado da nai polo marido/pai", en tanto se consideraba que a nai era a que contribuía máis á formación e crianza dos fillos. Outra posible derivación proviría de "matreum muniens", significando a idea de defensa e protección da nai, implicando a obrigación do home cara á nai dos seus fillos.[5][6]

Para unha comprensión máis ampla da expresión "matrimonio" no seu aspecto etimolóxico en moitas das linguas romances débese ter en conta o concepto do contrato de matrimonio considerado polo dereito romano, que ten o seu fundamento na idea de que a posibilidade de ser nai, que a natureza dá á muller núbil, lévaa a procrear unha familia.

Unha lectura máis neutra -pola súa fidelidade á pura etimoloxía dos dous termos que compoñen a palabra- derívase do significado orixinario do segundo termo " monium", que se atopa tamén en patri-monium e merci-monium, e que alude a "axente" ou "acción"): segundo tales fontes,[7] o concepto de matrimonio remitiría a unha acción non mellor definida por parte da muller e que parece remontarse xenericamente ao rol preeminente (activo ou de condución) da muller nas sociedades matriarcais.

En contraste con ese concepto occidental pódese mencionar o caso da lingua árabe, no que é entendido como «contrato de coito» ou «contrato de penetración», segundo a tradución da expresión عَقْد نِكاح (`aqd nikāḩ) ao galego.[Cómpre referencia] Con todo, o termo máis usado en árabe para referirse a esta institución é زَواج (zawāý), que literalmente significa «unión, emparellamento».[8]

Historia do matrimonio en Europa[editar | editar a fonte]

Véxase tamén: Matrimonio na Antiga Roma.
Roupa dun matrimonio real sueco de 1766, Livrustkammaren en Estocolmo

Durante o terceiro século de nosa era produciuse, en Occidente, a pasaxe dunha sociedade na que o matrimonio non era de ningún modo unha institución creada para toda a sociedade, a unha sociedade na que se dá por sentado, como natural que o matrimonio é unha institución fundamental para todos.[9]

Nas sociedades non cristiás, xudías ou musulmás, o matrimonio non era a norma, o matrimonio era utilizado só polos poderosos, polas clases altas. Na antiga Roma a castidade non era unha virtude, non era necesario contraer matrimonio para ter relacións sexuais nin para ter fillos. Soamente cando un membro dunha clase social elevada desexaba transmitir o seu patrimonio aos seus descendentes directos, no canto de que o reciban outros membros da familia ou os seus amigos, decidía casar. Pero a maior parte das veces legábanse os bens a un amigo ou unha persoa moi querida, non aos fillos. Cando se carecía de patrimonio ou bens o matrimonio era un trámite prescindible, os escravos directamente carecían do dereito de facelo.[9]

O grego non ten unha palabra específica para designar o matrimonio, xa que existía un trámite nin civil nin relixioso. Con todo, a palabra pola que se adoita traducir matrimonio en grego koiné é γάμος (gámos), substantivo do grego γαμέω (gaméo), cuxo significado é «tomar muller, casar».[10] En Atenas, na Grecia clásica, para o acto mediante o cal un home se comprometia a unir a unha muller, utilizábase o vocábulo grego ἐγγύη (engúē) literalmente a garantía, a caución, é dicir, o acto polo cal o pai cabeza de familia entregaba a súa filla a outro home. A cidade non era testemuña nin rexistraba ningunha acta para este acontecemento privado entre dúas familias. Este contrato só se realizaba cando existía patrimonio para herdar. Os herdeiros da muller na Grecia antiga eran os fillos pero non o esposo.[11]

O dote que a familia da noiva proporcionaba non era propiedade do esposo. Cando a muller morría sen fillos ou no caso de divorcio, o dote volvía á familia da muller. O titor da muller (o seu pai ou o seu irmán) podían pedir o divorcio (aínda en contra do desexo da muller) pero ela non tiña dereito a solicitar a disolución do contrato. Tampouco tiña dereito a elixir o seu futuro esposo. En caso de divorcio non recibía ningunha parte dos bens do matrimonio senón, simplemente a devolución do dote que achegou.

O obxectivo da ἐγγύη (engúē) era dar nacemento a fillos lexítimos que puidesen herdar os bens paternos. Unha estrita fidelidade era requirida de parte da esposa, en caso de adulterio era devolta á casa paterna. Para o home, o adulterio, especialmente con escravas, escravos ou prostitutas, estáballe permitido.

En Esparta os homes non convivían coas súas mulleres pero o obxectivo era producir mozos fortes. O home reuníase coa súa muller na escuridade e despois de ter relacións con ela marchábase para reunirse no seu dormitorio co resto dos homes mozos.[11] Plutarco afirmaba que, así, os esposos «ignoran a saciedade e o declive do sentimento que entraña unha vida en común sen trabas».[12] Os homes, que xeralmente dobraban en idade ás súas mulleres, eran incitados a «prestar» as súas mulleres a mozos fortes. Plutarco menciona tamén que as mulleres tomaban ás veces un amante para que o seu fillo neno puidese herdar dous lotes de terra en lugar dun.

Na Europa do norte, durante a Idade Media, produciuse unha lenta substitución da lei xermánica -pola que o contrato matrimonial se establecía entre o noivo e o gardián da muller- polos códigos civís cristiáns -onde se requiría o consentimento da muller-. No século XII o principio legal do matrimonio por consentimento estaba establecido e os matrimonios impostos comezaban a quedar atrás. O proceso de urbanización tamén contribuíu ao devandito proceso xa que liberaba en parte á muller da tarefa de procreación.[13][14]

Características xerais[editar | editar a fonte]

Celebración dun matrimonio

A forma tradicional de matrimonio é entre un home e unha muller, coa finalidade de constituír unha familia. Esa definición ortodoxa foi cuestionada, dunha parte, porque se outorgou recoñecemento ás unións entre un home e unha muller con finalidades practicamente idénticas ao matrimonio, pero que adoptan formas e denominacións distintas (v. infra as sociedades de convivencia). Doutra banda, o desenvolvemento de novos modelos de familia desvincularon a función reprodutiva do matrimonio: parellas non casadas con fillos ou matrimonios sen fillos (sendo a causa máis común disto a esterilidade dun dos membros, e non tanto o nivel socioeconómico,[Cómpre referencia]) nais e pais solteiros ou nais e pais cunha parella do seu mesmo sexo. Finalmente, en varios países e estados produciuse unha ampliación de dereitos que deu recoñecemento ao matrimonio entre persoas do mesmo sexo.

Noivos na súa voda.

Neses casos o matrimonio realízase, xeralmente, pola forma civil ou de Estado, porque as normas de moitas relixións non permiten este tipo de unións no seu seo.

Con todo, en distintos tempos e lugares recoñecéronse outras variedades de matrimonio.[15]

A monogamia é a práctica máis común.

O matrimonio considérase unha institución importante porque contribúe a definir a estrutura da sociedade, ao crear un lazo de parentesco entre persoas (xeralmente) non próximas en liña de sangue (respecto diso, lembremos que tamén hai comunidades nas que se afai o matrimonio entre curmáns ou entre parentes de distintos graos; véxanse as entradas acerca da endogamia e o incesto). Unha das súas funcións amplamente recoñecidas é a procreación e socialización dos fillos (aínda que non é absolutamente necesario casar para ter fillos, nin todos os matrimonios heterosexuais téñenos), así como a de regular o nexo entre os individuos e a descendencia que resulta no parentesco, rol social e status.

Nas sociedades de influencia occidental adoita distinguirse entre matrimonio relixioso e matrimonio civil, sendo o primeiro unha institución cultural derivada dos preceptos dunha relixión, e o segundo unha forma xurídica que implica un recoñecemento e un conxunto de deberes e dereitos legal e culturalmente definidos.

Dereito e matrimonio[editar | editar a fonte]

As características xerais da institución do matrimonio incluídas nalgúns ordenamentos xurídicos son a dualidade, a heterosexualidade e o contido en canto a dereitos e deberes. A partir do século XX, nas sociedades de influencia occidental e procedente do liberalismo recóllese tamén o principio de igualdade, cun peso crecente nas regulacións derivadas.

  • A dualidade do matrimonio é o principio polo que a institución está prevista, en principio, para unir a dúas persoas e vinculalas para a súa convivencia e procreación. Nalgúns ordenamentos (en especial os de base islámica) recoñécese a posibilidade de que un home contraia matrimonio con máis dunha muller. Pero mesmo neste caso a institución vincula a unha persoa con outra, pois as diversas mulleres que un musulmán poida ter non están unidas, en principio, por ningún nexo matrimonial nin teñen dereitos e obrigacións entre si.
  • Tradicionalmente o matrimonio esixe a pertenza de cada contraente a un de ambos os sexos, de maneira que un home e unha muller son os únicos que, en principio, poden contraer matrimonio. Este principio está a ser modificado nalgúns países en favor do principio de igualdade, a fin de recoñecer a paridade de dereitos e obrigacións entre home e muller e estender os beneficios que implica a institución do matrimonio a parellas formadas por persoas do mesmo sexo.
  • O contido en canto a dereitos e deberes dos cónxuxes varía en función do ordenamento xurídico de cada país, pero polo xeral todos lles impoñen a obrigación de vivir xuntos e gardarse fidelidade, de socorrerse mutuamente, de contribuír ao levantamento das cargas familiares e de exercer conxuntamente a potestade doméstica e a patria potestade sobre os fillos, que se presumen comúns salvo proba en contrario. As singularidades do contido do matrimonio en canto a dereitos e deberes dos cónxuxes derivan en cada país da súa propia concepción cultural da institución, que deu forma a esta na súa lexislación positiva e na súa práctica xurídica.
Véxase tamén: Ius connubii e Affectio maritalis.

Efectos xurídicos[editar | editar a fonte]

O matrimonio produce unha serie de efectos xurídicos entre os cónxuxes e fronte a terceiras persoas, dos cales os fundamentais son os deberes ou obrigacións conxugais, o parentesco, a adquisición de dereitos sucesorais entre os cónxuxes e o réxime económico do matrimonio, que ten distintas modalidades nos diferentes países. Ademais, en varios países produce o dereito a emancipación do contraente menor de idade, co cal este queda libre da patria potestade dos seus pais e poderá en diante actuar coma se fose maior, aínda que posteriormente se divorcie.[16]

Divorcio e anulación[editar | editar a fonte]

Na maioría das sociedades, a morte dun membro da parella remata o matrimonio, e nas sociedades monógamas permítese que o outro volva casar, aínda que en ocasións tras un período de loito. Nalgunhas sociedades, o matrimonio pode ser anulado cando unha autoridade declara que o matrimonio nunca aconteceu. A xurisprudencia adoita indicar os motivos dos matrimonios nulos ou anulables.

Un matrimonio tamén pode rematar en divorcio. Algúns estados legalizaron en tempos relativamente recentes o divorcio, como Italia (1970), Portugal (1975), o Brasil (1977), España (1981), a Arxentina (1987), o Paraguai (1991), Colombia (1991), Irlanda (1996), Chile (2004) e Malta (2011). Tralo divorcio, un cónxuxe pode ter que pagar unha pensión. As leis de divorcio varían enormemente arredor do mundo. Tras un divorcio ou anulación, os cónxuxes son libres para casar. A mediados do século XX establecéronse leis que permiten o divorcio se ambos os cónxuxes consenten nel.

Sexo e procreación[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Dereito sexual.
Cultura inca - a muller e o home para seren lapidados por adulterio. por Huamán Poma.

Moitas das principais relixións do mundo xulgan desfavorablemente as relacións sexuais fóra do matrimonio. [17] Para moitas destas relixións, as relacións sexuais dunha persoa casada con outra que non sexa o seu cónxuxe é chamado adulterio e é considerado un pecado, o que segue sendo, na maioría dos países, motivo de divorcio.

Nalgúns países, como na Arabia Saudita, Paquistán,[18] Afganistán,[19][20] Irán,[20] Kuwait,[21] Maldivas,[22] Marrocos,[23] l'Omán,[24] Mauritania,[25] els Emiratos Árabes Unidos,[26][27] Sudán,[28] Iemen,[29] calquera forma de actividade sexual fóra do matrimonio é ilegal. Nalgúns destes países castígase coa lapidación. En moitas culturas, especialmente na musulmán, as mulleres e as nenas que son acusadas de ter relacións sexuais fóra do matrimonio son vítimas mediante crimes de honra.

Evolución histórica do matrimonio[editar | editar a fonte]

Costume matrimonial na antiga Grecia[editar | editar a fonte]

O matrimonio, na Antiga Grecia, é sobre todo a unión de dúas persoas nun mesmo culto doméstico, terán uns fillos lexítimos como continuadores deste culto. En segundo termo, é unha asociación de home e muller para compartir as penas e as bondades da vida, coa muller ocupando un sitio sempre secundario.[30][31] O fillo varón debe ofrecer, despois da morte do seu pai, as comidas fúnebres que deben asegurar o repouso e o benestar dos antepasados.

O matrimonio ten, pois, unha importancia especial, porque o fillo ha de perpetuar necesariamente o culto doméstico, e debe ser en todo caso lexítimo. A muller ten unha representatividade escasa como continuadora do oikos (propiedades, casa, gando ...). Isto fai imprescindible a procura de fillos homes, dedicados non só á administración do patrimonio familiar, senón tamén a fornecer os soldados necesarios na defensa da polis.

A actividade propia do home era a administración do oikos e a transmisión desta herdanza, a muller quedaba relegada ao mantemento do fogar e a procreación, non podía herdar pero si gozar da herdanza a través dos fillos. En Grecia a morte dun home sen descendencia implicaba que o patrimonio se dividía entre os parentes máis próximos. Este feito era unha desgraza política e relixiosa: Politicamente porque significaba unha diminución do oikos e no plano relixioso perdíase unha unidade de culto aos antepasados.

Dado que segundo os códigos gregos a muller non podía herdar estableceuse a figura do epíklera ou herdeiro feminino: Cando o cidadán morría deixando só unha filla, esta recibía os bens do pai, pero tiña que casar co parente máis próximo da liña paterna para que administrase o patrimonio pois ela non podía facelo. O parente próximo e marido, que adoitaba ser o irmán maior do pai, en ningún momento herdaba o patrimonio; cando nacía un fillo home, este convertíase herdeiro do avó.[32]

A institución do epíklera funcionou na Grecia clásica, con pequenas variantes e denominacións, ata pouco antes da expansión helenística; O establecemento da monarquía e o individualismo romperon as liñas de parentesco e, aos poucos, converteuse en innecesario. Cara ao século IV a.C. xa era unha institución en crise.[33]

Matrimonio e saúde[editar | editar a fonte]

O matrimonio, como outras relacións próximas, exerce considerable influencia na saúde.[34] A xente casada experimenta menor enfermidade e mortalidade en diversas doenzas como o cancro, os ataques ao corazón ou a cirurxía.[35] A investigación da relación entre o matrimonio e a saúde é parte dun estudo máis amplo dos beneficios das relacións sociais.

As ligazóns socais proporciánanlles ás persoas un sentido de identidade, pertenza e apoio.[36]

O efecto protector da saúde é máis forte para os homes que para as mulleres.[35][37] O simple feito de estar casado confire máis beneficios de saúde aos homes que ás mulleres.[35]

A saúde da muller está máis influída que a do varón pola satisfacción ou polos conflitos maritais, polo que as mulleres infelizmente casadas nos gozan de mellor saúde cás solteiras.[35][37][38] A maioría dos estudos sobre o matrimonio e a saúde centráronse en parellas heterosexuais, polo que se precisa máis traballo para aclarar o impacto na saúde nos matrimonios entre persoas do mesmo sexo.[34]

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para matrimonio.
  2. Haviland, William A.; Prins, Harald E. L.; McBride, Bunny; Walrath, Dana (2011). Cengage Learning, ed. Cultural Anthropology: The Human Challenge (13th ed.). ISBN 978-0-495-81178-7.  "Unha definición non alocentrista do matrimonio é unha unión culturalmente sancionada entre dúas ou máis persoas que establece certos dereitos e obrigacións entre as persoas, entre eles e os seus fillos, e entre eles e os seus sogros.."
  3. Pacto Internacional de Dereitos Civís e Políticos. Artigo 23:... "3. O matrimonio non poderá celebrarse sen o libre e pleno consentimento dos contraentes".
  4. Esta distinción só pode existir naqueles contextos onde o Estado atraeu o recoñecemento do matrimonio como unha das súas atribucións. As primeiras leis do matrimonio civil aparecen nos Países Baixos en 1580 e en Inglaterra en 1653. Catalá Louro, Santiago; Martí, José María; García-Pardo, David (2002). Judaísmo, Sefarad, Israel: actas del II Encuentro sobre Minorías Religiosas (en castelán). Univ de Castela A Mancha. p. 206. ISBN 9788484272168. Consultado o 7 de febreiro do 2018.  Nalgúns países occidentais o matrimonio civil non foi recoñecido ata datas relativamente recentes. Por exemplo, Chile recoñéceo desde 1884. ( Salinas Araneda, 2009: 7.) Arxentina, faino desde 1888, en virtude da Lei 2393. Algúns estados que adoptaron o matrimonio civil non recoñecen as unións conxugais realizadas baixo as normas relixiosas, outros recoñecenas como opción con validez xurídica equivalente ao matrimonio civil. En contraparte, as relixións non adoitan recoñecer o matrimonio civil como unha forma de unión conxugal acorde cos seus preceptos.
  5. Ramos Pazos, René (1998). Derecho de familia. Editorial Jurídica de Chile. p. 31. ISBN 9789561012158. 
  6. Briseño, Ramón (1870). Derecho natural, o Filosofía del derecho. Impr. del Mercurio de Tornero y Letelier. p. 144. 
  7. Pianigiani, Ottorino (1993). Il vocabolario etimologico. 
  8. Babylon Arabic-English. Babylon Ltd. 2007. 
  9. 9,0 9,1 Veyne, Paul (1984). "Familia e amor durante o alto Imperio Romano". Amor, familia, sexualidade. Barcelona, editorial Argot. ISBN 978-848-586-009-8. 
  10. "γαμέω". Diccionario Manual Griego: griego clásico - español. Vox: Spes. 1996. p. 115. 
  11. 11,0 11,1 Mossé, Claude (1990). La mujer en la Grecia Clásica. Madrid, Nerea. ISBN 84-86763-29-0. 
  12. Plutarco, Vida de Licurgo, xv, 10
  13. Manuel de Landa, Mil años de historia no lineal, Gedisa, 2011, ISBN 978-84-9784-292-1, pax. 149
  14. Edith Ennen, The Medieval Woman, Oxford, Basil Blackwell, 1989, pág. 267
  15. Macionis, John (1999). Sociología. Madrid: Prentice Hall. p. 462. ISBN 84-8322-152-7. 
  16. Fuentes, Marisol. "Tomar la decisión de divorciarse". Arquivado dende o orixinal o 21 de febreiro de 2016. Consultado o 27 de marzo de 2016. 
  17. Human sexuality and gender topics. Topics of concern to many faith groups. (en inglés)
  18. Eyeontheun.org (ed.). "Human Rights Voices – Pakistan, August 21, 2008". Arquivado dende o orixinal o 21 de xaneiro de 2013. Consultado o 2012-11-09. 
  19. AIDSPortal (ed.). "Home". Consultado o 2012-11-09. 
  20. 20,0 20,1 Travel.state.gov (ed.). "Iran". Arquivado dende o orixinal o 08 de abril de 2012. Consultado o 2012-11-09. 
  21. Unhchr.ch (ed.). "United Nations Human Rights Website – Treaty Bodies Database – Document – Summary Record – Kuwait". Consultado o 2012-11-09. 
  22. Everyculture.com (ed.). "Culture of Maldives – history, people, clothing, women, beliefs, food, customs, family, social". Consultado o 2012-11-09. 
  23. Fakim, Nora (2012-08-09). BBC, ed. "BBC News – Morocco: Should pre-marital sex be legal?". Consultado o 2012-11-09. 
  24. Interpol (ed.). "Legislation of Interpol member states on sexual offences against children – Oman" (PDF). Consultado o 2012-11-09. 
  25. State.gov, ed. (2011-04-08). "2010 Human Rights Report: Mauritania". Consultado o 2012-11-09. 
  26. Dubai FAQs. Dubaifaqs.com, ed. "Education in Dubai". Consultado o 2012-11-09. 
  27. Judd, Terri (2008-07-10). "Briton faces jail for sex on Dubai beach – Middle East – World". The Independent. Consultado o 2012-11-09. 
  28. "Sudan must rewrite rape laws to protect victims". Reuters. 2007-06-28. Consultado o 2012-11-09. 
  29. United Nations High Commissioner for Refugees. UNHCR, ed. "Refworld | Women's Rights in the Middle East and North Africa – Yemen". Consultado o 2012-11-09. 
  30. COLLIGNON, Max (1926): “Matrimonium”, dins: DAREMBERG, Ch. i SAGLIO, E. (ed.): Dictionnaire des antiquites grecques et romaines d'après les textes et les monuments, Paris, Librairie Hachette, 5 vols.
  31. de Llobet Masachs, Santiago (outubro 2005). El matrimoni infantil a Catalunya i Europa (pdf). Volum 31 de Col·lecció Estudis (en catalán). Barcelona: Pagès Editors, SL. p. 354. ISBN 978-84-9779-324-7. Consultado o 3 de xuño do 2018. 
  32. TÉBAR MEGÍAS, Estíbaliz i TÉBAR MEGÍAS, Ricardo Miguel (1998): “El epiclerato en la Grecia clásica”, dins: ALFARO GINER, Carmen i NOGUERA BOREL, Alejandro (ed.): Actas del Primer Seminario de estudios sobre la mujer en la antigüedad (Valencia, 24-25 abril, 1997), Valencia, Sema.
  33. Llobet 2005: p.41-46
  34. 34,0 34,1 Robles, T., Slatcher, R., Trombello, J., & McGinn, M. (2013). Marital Quality and Health: A Meta-Analytic Review. Psychological bulletin. Consultado en http://psycnet.apa.org/psycinfo/2013-09831-001/
  35. 35,0 35,1 35,2 35,3 Kiecolt-Glaser, JK; Newton, TL (2001). "Marriage and health: His and hers". Psychological Bulletin 127 (4): 472–503. PMID 11439708. doi:10.1037/0033-2909.127.4.472. 
  36. Thoits, P. A. (2011). "Mechanisms Linking Social Ties and Support to Physical and Mental Health". Journal of Health and Social Behavior 52 (2): 145–61. PMID 21673143. doi:10.1177/0022146510395592. 
  37. 37,0 37,1 Wanic, R.; Kulik, J. (2011). "Toward an understanding of gender differences in the impact of marital conflict on health". Sex Roles 65 (5–6): 297–312. doi:10.1007/s11199-011-9968-6. 
  38. Saxbe, DE; Repetti, RL; Nishina, A (2008). "Marital satisfaction, recovery from work, and diurnal cortisol among men and women" (PDF). Health Psychology 27 (1): 15–25. PMID 18230009. doi:10.1037/0278-6133.27.1.15. 

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Bibliografía[editar | editar a fonte]

Outros artigos[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]