Castiñeiro

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Castiñeiro
Ourizo coas castañas, froito do castiñeiro
Ourizo coas castañas, froito do castiñeiro
Estado de conservación
Non ameazado
Clasificación científica
Reino: Plantae
División: Magnoliophyta
Clase: Magnoliopsida
Orde: Fagales
Familia: Fagaceae
Xénero: Castanea
Especie: C. sativa
Nome binomial
Castanea sativa
Mill.[1]
Toro de Castanea sativa onde ollamos os aneis de crecemento

O castiñeiro común, europeo ou bravo (Castanea sativa) é unha árbore caducifolia da familia Fagaceae apreciada pola súa madeira e os seus froitos comestíbeis: as castañas.

Orixinario do sueste europeo e Asia Menor, é, dende a antigüidade, moi común nos montes de Galicia. A súa forte aclimatación ás terras e condicións galegas poden facer pensar que é unha especie autóctona, pero en realidade o seu espallamento data da época romana. Moitos exemplares acadan unha gran lonxevidade e teñen unha longa historia que se pode remontar a varios séculos. A formación de orixe humana de castiñeiros para o aproveitamento de madeira e leña coñécese coma souto, é moi común nas provincias do interior. Moitas veces atopamos os casiñeiros asilvestrados en carballeiras e fragas.

O castiñeiro e a castaña forman parte da cultura, gastronomía, etnografía e historia galegas. A súa madeira de calidade empregouse na fabricación de mobles e trabes. Foi un alimento moi apreciado, especialmente antes da chegada da pataca das Américas. Árbore e froito arrodéanse de lendas. O magosto é unha das principais festividades da cultura e gastronomía galega.

Tamén é moi común nos parques e cidades galegas o castiñeiro das bruxas ou de Indias (Aesculus hippocastanum), árbore ornamental caducifolia de xénero completamente diferente ao castiñeiro bravo e froito non comestíbel. Dise na cultura popular que o froito de esta última árbore ten propiedades máxicas contra o mal de ollo.


Descrición[editar | editar a fonte]

As follas son estreitas, alternas, coa beira moi dentada, peludas no envés cando son novas; miden entre 10 e 25 cm e teñen uns 20 pares de nervios. As flores reciben o nome de candeas, as masculinas distribúense ao longo dun eixo e as femininas (con sete a nove estilos) na base do amento, xeralmente en tríos dentro dunha roseta de espiñas.

Os froitos están recubertos por unha casca verde con espiñas (o ourizo) de até 4 cm de diámetro e preséntanse en grupos de dous ou tres. A época da recollida das castañas é novembro, e en Galicia celébrase co magosto.

A casca é lisa nos castiñeiros novos e esgrezada nos exemplares vellos.

Etimoloxía[editar | editar a fonte]

A verba galega castiñeiro ou a súa variante castañeiro (castanheiro en portugués) vén do latín Castanea, á súa vez derivado do grego kastanon. Este nome faría referencia a Kastanon, unha vila de Tesalia sonada na antigüidade pola calidade das castañas alí apañadas. Castanea era o nome antigo que se lle daba ao carballo antes de chegar o castiñeiro a Roma. Sativus significa "cultivado", en latín. A castaña foi apelidada "árbore do pan" pola bondade nutritiva dos seus froitos. Estes substituíron aos cereais en moitas zonas de Europa, coma nas Cevenas, ao sur de Francia.

Aproveitamento[editar | editar a fonte]

Sección do toro dun castiñeiro dunha idade estimada de 270 anos, na Fraga de Catasós (Lalín). Naceu baixo o reinado de Filipe V e fou derrubado polo ciclón Hortensia en 1984.

O principal uso do castiñeiro é a obtención da súa madeira, moi valorada para fabricar móbeis, entarimados de chans, instrumentos etc. Para isto era común demoucar as árbores dos soutos.

Outro dos aproveitamentos desta especie é a utilización do seu froito: empregouse tradicionalmente como fonte enerxética para a poboación en xeral, e mesmo como alimento para os animais (fundamentalmente porcos), mais perdeu o seu lugar de importancia na dieta cando chegou a pataca das Américas. Esta substitución e o papel alimenticio que tiña foron tan importantes que aínda hai hoxe lugares de Galicia onde lles chaman castañas ás patacas (igual que en francés se lles chama pommes-de-terre, "mazás da terra"). A castaña cómese cocida ou asada, e en menor medida crúa. En Galicia é común comer as castañas nos magostos do outono. O "marrón-glacé" é un doce con receita francesa que aumenta enormemento o valor engadido. En Galicia só hai unha fábrica deste produto, en Ourense.

Outros produtos tradicionais, como a augardente de castaña ou a crema de castañas, ou outros usos, como o reaproveitamento de biomasa, non conseguen frear a caída de produción e consumo desta especie que acompaña aos galegos desde hai dous milenios.

Ameazas[editar | editar a fonte]

Hoxe en día moitos dos soutos están a ser arrasados polos madeireiros. Outra ameaza que sofre o castiñeiro é a "tinta", unha enfermidade de orixe chinesa causada por un protista oomiceto (Phytophtora cinnamomi) semellante a un fungo. Ataca ás árbores pouco a pouco manchándolles a madeira e diminuíndo o seu valor comercial. En Galicia, a enfermidade entrou pola localidade leonesa de Bembibre, a través de camións que traían madeira contaminada. O Centro de Investigación Forestais de Lourizán investiga dende hai anos na creación dun híbrido resistente á enfermidade, para a súa implantación nas zonas de maior importancia industrial (sur de Lugo e oriente de Ourense).

O castiñeiro e maila castaña na cultura popular galega[editar | editar a fonte]

Refraneiro[editar | editar a fonte]

  • A castaña que está no camiño é do veciño.
  • Cando vire-la candea no castiñeiro, leva a ovella ó carneiro.
  • Non hai ruín viño con castañas asadas e sardiñas salgadas.
  • O que non sabe a maña, non come castaña.
  • Sempre un porco ruín ha topar cunha boa castaña.
  • Temperá é a castaña que por setembro regaña.

Cantigueiro[editar | editar a fonte]

  • Teño un 'castaño' moi alto,/ no tronco ten mil enredos,/ tampouco os anamorados/ poden te-los ollos quedos.

Galería de imaxes[editar | editar a fonte]

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Miller. Gardeners Dictionary ed. 8 no. 1 (1768)

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Commons
Commons ten máis contidos multimedia sobre: Castiñeiro