Ribadeo

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.

Coordenadas: 43°32′10″N 07°02′25″W / 43.53611°N 7.04028°W / 43.53611; -7.04028

Ribadeo
Bandeira de Ribadeo---Escudo de Ribadeo
Casa do Concello
Porto deportivo Faro de Ribadeo
Ribadeo

Situacion Ribadeo.PNG
Situación
Xentilicio[1] ribadense
Xeografía
Provincia Provincia de Lugo
Comarca Comarca da Mariña Oriental
Poboación 10.061 hab. (2012)
Área 108,9 km²
Densidade 92,39 hab./km²
Entidades de poboación 136
Capital do concello Ribadeo
Política (2011)
Alcalde Fernando Suárez Barcia
Concelleiros BNG: 7
PPdeG: 4
PSdeG-PSOE: 1
Outros: UPRI 1
Eleccións municipais en Ribadeo
Uso do galego[2] (2011)
Galegofalantes 45,86%
Na rede
ribadeo.gal

Ribadeo é un concello da provincia de Lugo, pertence á comarca da Mariña Oriental. Segundo o IGE en 2011 tiña 10.023 habitantes, superando por primeira vez a barreira dos 10.000 habitantes en toda a súa historia como concello. O seu xentilicio (véxase no Galizionario) é «ribadense».

Xeografía[editar | editar a fonte]

Vista da 'Illa Pancha', na parte galega da saída da ría de Ribadeo. Ó fondo, o Mar Cantábrico. Á dereita, a ría.

Ribadeo localízase no extremo nororiental da provincia; o norte linda co mar Cantábrico (uns 15 km de costa), ó leste coa Ría de Ribadeo, que o separa do concello asturiano de Castropol. No extremo sueste, en Porto (parroquia de Vilausende) limita co municipio asturiano da Veiga (con nome oficial Vegadeo). Esta beira oriental ten uns 15 km, dos que algo máis de 11 son de ría. Ó sur linda co municipio de Trabada en toda a súa extensión, uns 12 km. Ó oeste limita con Barreiros, ó longo duns 15 km. De leste a oeste, pola parte máis ancha, mide 12,75 km, e de norte a sur uns 10,5 km. As coordenadas xeográficas do Concello abranguen dos 43° 27' 40" N ós 43° 33' 46" N, e dende os 7° 01' 09" O a 7º 12' 25" O. Está asentado sobre terreos xistosos formados por lousais uniformes, con niveis de cuarcitas e areniscas atravesados por filóns de cuarzo e un esporádico afloramento eruptivo nas proximidades do Rinlo. O seu releve ten unha relativa suavidade e con penachos de cresterías de cuarcitas, que se resolven en dúas unidades morfolóxicas, perfectamente definidas: o norte e sobre o mar, unha plataforma litoral, que corresponde a denominada rasa cantábrica, mentres que no resto do territorio presenta unha sucesión de outeiros, cuxa máxima altitude sitúase en torno ós 555 metros. Este aspecto orográfico xeral queda limitado por unha primeira aliñación setentrional constituída por elevacións que comezan cerca de Liñeira e continúa polo extremo oriental de Cereixido (308 m), Acebedo (314 m) o Canoíños (335 m), entre outros e, unha segunda aliñación (zona occidental e meridional) que se forma cos cumios de Penalonga (509 m), Mondigo (571 m) e o Val das Eguas (438 m). Estas aliñacións montañosas actúan como divisoria de augas entre a cunca do Eo e os regatos que verten directamente ó Mar Cantábrico.

Limita cos concellos de Barreiros, Trabada, Castropol e A Veiga, estes dous últimos no Principado de Asturias, á outra beira da ría de Ribadeo, e o Mar Cantábrico.

Vista da Pena Furada, na parte galega da ría de Ribadeo. Ó fondo, a enseada de Arnao, na parte asturiana da ría.

Montes[editar | editar a fonte]

  • Cereixido (308 m)
  • A Coroa (367 m)
  • Acebedo (314 m)
  • Canoíños (335 m)
  • Pico de Pastoriza (204 m)
  • Fontes do Lobo (186 m)
  • Santa Cruz (173 m)
  • Montes Vequeixo (378 m)
  • Penalonga (509 m)
  • Mondigo (571 m)
  • Foxas (198 m)
  • A Capela (182 m)
  • Vilar (205 m)
  • Penedo Corvo (435 m)
  • As Grandas (418 m)
  • Val das Eguas (438 m)

Hidrografía[editar | editar a fonte]

A aba setentrional encóntrase percorrida por varios regatos que teñen os seus correspondentes nacementos nas ladeiras montañosas próximas á costa; a medida que esta rede fluvial se vai separando da divisoria de augas, os regatos descenden bruscamente cara a plataforma litoral, formando vales encaixados. A rede fluvial da zona meridional está formada por ríos de maior lonxitude que, dirixíndose cara o leste, verten o seu caudal no río Eo ou na propia ría, accidente xeográfico procedente dun val fluvial que rompe a continuidade da plataforma de arrasamento, encaixándose nela por unha elevación costeira, por un descenso do nivel mariño, ou ben por un mecanismo de erosión remontante o perde-la anchura a rasa polo retroceso cara terra do fronte acantilado.

Ríos[editar | editar a fonte]

Vista da 'Punta da Cruz', na parte asturiana da saída da ría de Ribadeo, dende preto da Pena Furada, sobre a ría. Ó fondo, o mar Cantábrico. En primeiro termo, a ría.

Regatos[editar | editar a fonte]

  • Vilaselán
  • Moreira
  • Capela
  • San Xián
  • Perdón
  • Esteiro
  • Teixeiras
  • Noceda
  • Ferreira
  • Xallán
  • Deveiga

Clima[editar | editar a fonte]

Ribadeo posúe unhas características bastantes similares ás das outras dúas comarcas que forman A Mariña lucense, con temperaturas suaves na costa (sendo a media de 13ºC) e precipitacións medias durante todo o ano, cunha media 1.019 mm. Xa no interior, as temperaturas van descendendo e aumentan as precipitacións a medida que nos achegamos á montaña, cunha clara influencia nas condicións climatolóxicas dos ventos cantábricos, o que ocasiona unha oscilación térmica de 11,2ºC.

Flora[editar | editar a fonte]

Na vexetación referente, temos por un lado a típica vexetación dominante das marismas costeiras atlánticas (Zostera marina, Zostera noltii, xuncais e canaveiras), e por outra unha gran superficie forestal ocupada por eucaliptos e piñeiros.

Historia[editar | editar a fonte]

Antigüidade[editar | editar a fonte]

Ribadeo debe o seu nome o río Eo, xa que, segundo Isidoro Millán, procede de "ripa-de-uve", nome prelatino que significaría húmido, mollar ou bañar. O nome de Eo aparece no documento do rei Silo (ano 775), quizais o documento escrito máis antigo da Península [Cómpre referencia], baixo a forma "IUBE". A pesar de que, como sucede na maioría das poboacións urbanas de Galicia, a vila de Ribadeo carece dunha historia actualizada e completa, podemos sinalar que grazas ós traballos de eruditos locais (San Julián e Francisco Lanza) e as investigacións dos séculos XVI-XIX, pode describirse unha estampa bastante satisfactoria do Ribadeo moderno, quedando a prehistoria, a historia antiga e a medieval un tanto descoñecidas.

Vista do Parque do Cargadoiro, en Ribadeo. Está construído na zona que antigamente (principios do XX) ocupaba o depósito de mineral de ferro traído de Vilaodriz, cunha pasarela que era a ponte que actuaba de cargadoiro (de aí o seu nome).

Os primeiros vestixios históricos son de orixe fenicia, un asentamento mineiro-comercial alá nos séculos XX a XVI a.C. Aínda que é probable a presenza posterior de cartaxineses e gregos, pola importancia do seu comercio en Galicia, non se dispón de datos da súa incidencia na ría de Ribadeo. Existen, iso si, restos importantes dos celtas autóctonos, como a famosa Diadema de Ribadeo, toda ela chea de baixorrelevos cunha serie de torques ademais de espadas e fíbulas. O que fai que se discuta sobre o grupo étnico celta que poboaba a zona: segundo algúns foron os Eosios e para outros foron os Cibarcos. Sea como fose, o certo é que tiveron que recibi-la visita dos romanos, pero non hai achados de restos das calzadas, fontes, templos, etc., tan só pequenas pezas de cerámica, algunhas moedas, etc. En resumo, a existencia dalgunha mámoa testemuña un poboamento temperán, ó igual que sucede cos numerosos castros e os achados de torques e dunha diadema, que evidencian unha florecente cultura do bronce.

Vista actual dunha antiga ponte sobre a antiga vía do ferrocarril Ribadeo - Vilaodriz. O camiño actualmente forma parte do 'Camiño Norte' de Santiago.

Dos primeiros séculos de nosa era cabe supoñer que a poboación celta-romana foi evolucionando dunha maneira similar a como se fixo no resto de Galicia. Máis adiante chegarían os suevos e parece ser que o declive foi bastante importante. Fálase de que un xenro de Don Pelaio, chamado Afonso o Católico, repoboou Ribadeo quizais con refuxiados cristiáns que fuxían do avance musulmán. A igrexa de Ribadeo foi catedral ata o ano 918, no que Ordoño cambiou a sé a Mondoñedo, pero non duraría moito tempo.

Vestixios arqueolóxicos[editar | editar a fonte]

Destaca o asentamento paleolítico de Louselas (Vilaselán).

Hai castros en Vilaselán, A Devesa (aquí atópase unha praia co mesmo nome pola abundancia de restos que se atoparon, hoxe ocupados por unha construción), Vilaosende, As Anzas e Arante.

Hai mámoas no monte Mondigo. Asemade, hai restos da fortaleza dos castros en Vilaosende. No sitio de Louselas atopouse a Diadema de Ribadeo no século XIX.

Hai restos de murallas e castelo na vila de Ribadeo.

Asemade cabería falar do Carneiro alado e doutros lugares aínda a investigar, como as marcas atopadas na rocha nas inmediacións de Pena Furada ou na enseada previa á Illa Pancha.

Idade Media[editar | editar a fonte]

Repoboada ou non por Afonso o Católico, o certo é que a mediados do século XII a vila asentábase na enseada da Vilavella, pois o primitivo núcleo de Cabanela e Porcillán foi abandonado fuxindo dos ataques dos hérulos e normandos nos séculos IX e X. Pero, realmente só a partir do século XII se pode falar dunha historia de Ribadeo con fundamento. Sobre o 1128 Afonso VII levou a cabo un reordenamento territorial, ampliando as terras do reguengo a costa das do bispo. Nesta data, no territorio que logo constituiría o alfoz de Ribadeo existían xa 21 parroquias, polo que esta zona era, conseguintemente, a principios do século XII un lugar densamente poboado, de aí que Fernando II, no 1183, decidise crear unha vila; é dicir, eleva-lo rango de tal a un núcleo xa existente, outorgándolle unha carta puebla con varios privilexios, entre eles o da posibilidade de celebrar un mercado. Tamén concede o bispado de Mondoñedo os dereitos sobre o territorio dependente da igrexa de Santiago de Vigo, que chegaban ata o porto de San Xulián (Porcillán), onde comezaba Vilaselán. Os desexos da monarquía de favorece-la nova vila percíbense tamén no feito de que no ano 1202 ampliouse considerablemente o seu alfoz: ademais do mesmo foro, a vila recolleu, pouco a pouco, outros elementos característicos do ámbito urbano: igrexa colexiata, conventos de San Francisco e Santa Clara (séculos XIII-XIV), murallas (derrubadas no s. XVIII das que queda un torreón do s. XIII). Os traballos de investigación de Fernando Alsina espoñen -para esta data- a ruralización das súas xentes, dedicadas en maior medida ó aproveitamento agropecuario e en menor medida á artesanía. A paisaxe para os séculos XIV e XV era máis alentador: explotación das súas fragas, cultivo da vide e exportacións comerciais. Máis precisas son as noticias referentes a fidalguía do núcleo, feito que condicionará o goberno da vila e o seu alfoz dende finais do século XV ata comezos do XIX. Hai que ter en conta que neste anos posteriores producíranse cambios na sé bispal entre Mondoñedo e Ribadeo, que acabarán no ano 1270, cando Nuno II conceda a Colexiata, que chegará ata e século XIX.

No 1369, a loita polo trono entre Pedro I o Cruel e Henrique de Trastámara, marcou un cambio de rumbo para Ribadeo, que de estar baixo protección real pasou a ser un condado, en mans dun francés, Pierre de Villaines (Pierre le Begue, segundo outros) que a recibe coma pago polo seus servizos o 20 de decembro de 1369. ó pouco tempo, este vendería o condado a Rui López Davalos, que se converte no II conde de Ribadeo e que caeu en desgraza ante o novo rei Xoán II, o cal se viu na obriga, a falta de descendencia por parte do conde, de dividi-lo condado; aínda que máis tarde volveuno a unir, despois de concederllo no ano 1431 a Rodrigo de Villandrando. Despois dunha sucesión de condes, o condado seguiu unificado ata que co casamento de Rodrigo de Silva e Sarmiento de Villandrando e a III dona da familia de Híjar, incorporouse o condado da Casa de Híjar, ata o século XIX, no que, coa morte do XXIV conde de Ribadeo e XVI duque de Híjar, Afonso de Silva y Fernández de Córdoba (no ano 1955), pasou a Casa de Alba. A herdeira foi a súa neta Cayetana Fitz-James Stuart y Silva, XXV condesa de Ribadeo. A comezo dos tempos modernos -sobre o 1500- Ribadeo aparece, en definitiva, baixo o dominio particular dos seus condes, no que concirne ao seu goberno, e dende o punto de vista económico da vila encontrábase estreitamente vinculada á economía do Atlántico, grazas ás exportacións de madeira en dirección a Sevilla e Lisboa, a construción de naos e a emigración cara Sevilla e Indias.

Idade Moderna[editar | editar a fonte]

Frontal da igrexa parroquial de Santa María do Campo, no centro urbano ribadense

Ata 1660-1680 a vida comercial da vila xira en torno ó comercio da madeira, como o demostran as escrituras de fletamento e outros contratos entre mercadores. Dende o punto de vista social é significativo que, entre os séculos XVI-XVIII a relación entre fidalgos e comerciantes fose fluída e aberta, sen que se poda establecer distincións artificiosas entrambos grupos. Pese a que o movemento económico era intenso no século XVI e na primeira metade do XVII, as dimensións da vila eran reducidas: uns 254 veciños no 1587, e practicamente os mesmos -243- no 1646. A mediados do século XVIII o comercio da madeira deixou de te-la importancia de antes, e o tráfico do porto baseábase na importación de sal, ferro e téxtiles. Este cambio de orientación económica produciuse cando se autorizou a importación directa e con desgravacións dende a Europa do Norte.

No ano 1751 o condado parecía ter sete freguesías e oito vilas: Ribadeo, Vilaselán, Vilaframil (A Devesa), Vilandriz (A Devesa), Vilagüiz (A Devesa), Vilamariz (Arante) e Vilavella (Ribadeo). Dende entón, o ritmo da zona cambiou, asentándose nela unha serie de comerciantes, en particular asturianos -Ibáñez, Campoamor, Villaamil, Lanza-, a cuxos almacéns se acudían na busca de liño, para elaborar os panos que posteriormente se exportaban a Castela. Neste momento, despois da absorción do Condado, Ribadeo é un señorío xurisdicional cunha serie de privilexios tributarios para os señores xurisdicionais ata case o final da súa existencia no 1812. Neste mesmo ano, o dato demográfico dos veciños do señorío era de 948, repartidos da seguinte forma: Ribadeo (280), Arante (65), Cubelas (140), Obe (91), Vilaselán (53), A Devesa (207), Rinlo (68) e Piñeira (64).

A fusión en catro das sete antigas provincias galegas, en 1822,foille bo a Ribadeo xa que reducía o custo dos gravames, pero por pouco tempo. No 1823 volven ser de novo sete e no 1833 establécense xa, definitivamente, as catro provincias actuais, co que Ribadeo deixa de formar parte da provincia de Mondoñedo, cidade coa que sempre mantivo enfrontamentos porque a sé episcopal, receosa da puxanza comercial da vila do Eo, gravou unha gran cantidade de impostos, que incluso fixo fuxir para Castropol a unha parte importante da burguesía comerciante. Territorialmente, no 1835, algunhas parroquias do sur do concello de Ribadeo uníronse para constituí-lo concello de Cedofeita pero no 1843, a Xunta Provisional de Goberno de Ribadeo abortou esta iniciativa e nunca máis houbo problemas coa integridade territorial do concello.

O século XIX marca un punto de inflexión decisivo entre o Ribadeo antigo e o Ribadeo que camiña cara a actualidade coa desaparición da muralla, ademais doutras construcións que marcaban a vida da vila durante os séculos anteriores. O señorío de Ribadeo abarcaba as seguintes parroquias do concello: Santa María do Campo (Ribadeo), Santa María de Vilaselán, San Juan de Piñeira, Santa Eulalia (Santalla) de A Devesa, San Vicente de Cubelas, San Juan de Obe e San Pedro de Arante. O tráfico comercial e a vida económica do porto viuse seriamente afectada pero puido sosterse durante o século XIX, ó permitírselle na década dos 1840 comerciar con América, e diversifica-las súas importacións con fertilizantes e coiros e aproveitarse do florecemento agrícola, baseado no cultivo do trigo, o millo e a pataca.

Século XX e actualidade[editar | editar a fonte]

A comezos do século XX e ata mediados do mesmo, o tren mineiro de Vilaodriz deu moito empuxe a todo o entorno do Río Eo, dende A Pontenova (onde se cargaba o mineral) ata Ribadeo, onde se facía a descarga nos barcos. Foron aqueles uns anos de grande actividade social e cultural. Xurdiron varias sociedades culturais e bibliotecas. Creouse tamén por aquel entón a Escola Agraria "Pedro Murias" (a mediados do século), sustentada por un indiano en Cuba. No 1915 constrúese a Torre dos Moreno, unha das obras arquitectónicas máis características de Ribadeo, edificio que xa contaba con ascensor e sistemas de recollida de lixo por medio de tubaxes internas.

Das sociedades que se crearon a principios do século aínda existen dúas con patrimonios moi importantes, pero con pouca actividade. Unha é a Sociedade Filantrópico Dramática, propietaria do Cine Teatro, onde se organizaban actuacións con artistas ribadenses coma o cantante de ópera Manolo Cortés, os Ruiseñores do Eo e a Coral Polifónica. A outra é a Sociedade de Socorros Mutuos "A Concordia", unha especie de seguridade social para os desamparados, que recentemente chegou a un acordo co Concello para crear un Centro de Día de asistencia ós maiores, situado no antigo matadoiro. Naceron tamén numerosas publicacións, algunhas efémeras, as máis destacadas Las Riberas del Eo e La Comarca del Eo (esta última fundada en 1919 por Francisco Lanza e vicedecana dos semanarios galegos, actualmente baixo a dirección do Progreso de Lugo).

Vista do porto Deportivo de Ribadeo dende o Mirador da ermida de S. Miguel.

Ribadeo mantivo ata finais do século XX a cabeceira de Partido Xudicial, do que só queda como resto un xulgado de 1ª instancia.

No derradeiro terzo do século XX, cando xa se acercaba a democracia, creouse o primeiro Instituto de Bacharelato da zona (actualmente Instituto Dionisio Gamallo Fierros). Nun primeiro momento foi denominado "Instituto Laboral" debido a que nel se realizaban prácticas dos diferentes oficios e profesións. Tamén se constrúe o actual Parador Nacional de Turismo, cunhas excelentes vistas sobre a ría. O porto de Ribadeo traballaba neses momentos a pleno rendemento, coa Aduana da provincia de Lugo e segue aumentando o ritmo ano a ano. Xa nas dúas últimas décadas do século XX, un dos acontecementos máis importantes para Ribadeo foi a construción da Ponte dos Santos (rematada no verán de 1987), factor que provocou na vila unha concentración e o auxe do comercio e servizos.

Goberno e política[editar | editar a fonte]

Nas eleccións municipais do 2003, o goberno municipal estivo formado polos concelleiros do PSOE e BNG (4 e 3 concelleiros, respectivamente), sendo o alcalde Balbino Pérez Vacas (PSOE) e tenente de alcalde Fernando Suárez Barcia (BNG), e estando o PP, con 5 concelleiros na oposición. Os anteriores gobernos municipais foron do Bloque Nacionalista Galego (antes de 1995) e do Partido Popular (1995-2003).

Tralas eleccións municipais do 2007 o goberno municipal está formado pola coalición formada polo BNG e polo PSdeG-PSOE. O alcalde actual é Fernando Suárez Barcia (BNG).

Por número de votos o partido máis votado foi o BNG co 30,77% dos votos, seguido polo PP co 28,98%, polo PSOE co 24,43% e pola Unión do Pobo Ribadense (UPRI) co 18%.

Elecciones municipais, 25 de maio de 2003[3]
Partido Votos % Concelleiros
PP 2.597 42,43 % 6
PSOE 1.941 31,72 % 4
BNG 1.408 23,01 % 3
Eleccións municipais, 27 de maio de 2007[4]
Partido Votos % Concelleiros
BNG 1.927 30,53 % 4
PP 1.815 28,75 % 4
PSOE 1.530 24,24 % 3
UPRI 899 14,24 % 2

Sociedade e economía[editar | editar a fonte]

Vista dunha das típicas casa de indianos en Ribadeo.

Literalmente pódese dicir que Ribadeo pasou durante o século XX por varios estadios: dende fins do XIX ata 1910 houbo un considerable aumento da poboación, grazas ó crecemento vexetativo e a unha débil emigración. Entre 1910 e 1920 entrou nunha etapa de caída demográfica, debido ó menor crecemento vexetativo por causas dun aumento na emigración. Dende 1920 ata 1940 viviuse unha etapa de forte crecemento, alcanzándose na última das datas o maior número de habitantes en todo o século. Polo contrario, entre 1940 e 1970 e, a causa dunha forte emigración, prodúcese unha forte caída do compoñente demográfico, alcanzándose no 1970 un número de poboadores menor que no ano 1900. Xa por último, dende a década dos setenta en adiante asístese a unha recuperación demográfica polo freo da emigración. Na actualidade, a poboación asenta sobre doce parroquias, que engloban a 137 entidades de poboación, destacando os núcleos de Rinlo e Ribadeo.

Vista da Ponte dos Santos, que une as beiras galega e asturiana da ría de Ribadeo. En primeiro termo, o porto deportivo de Porcillán. A ponte é chamada así por ter dúas capelas próximas, unha a cada extremo (S. Miguel na parte galega, S. Román en Castropol, na asturiana). Vese ó fondo a saída da ría ó mar e, á esquerda, o forte de S. Damián tras o cargadoiro de mineral.

Economía[editar | editar a fonte]

Ó igual que sucedeu no pasado, o sector produtivo dominante do municipio de Ribadeo continúa sendo o terciario, na vila e o primario nas parroquias rurais, o seu antigo alfoz. Por se-la localidade mellor equipada de toda a Comarca da Mariña Oriental, a vila de Ribadeo ten e conserva -dende antigo- unha importante función comercial, portuaria e de servizos, polo que exerce unha forte atracción sobre o entorno rexional e sobre o occidente asturiano. O comercio, o turismo, os servizos profesionais e as actividades de ocio confiren á economía local un marcado rango urbano. O seu porto move máis de 220.000 millóns de toneladas o ano (celulosa, area de mina, magnesita, aglomerado, madeira, entre as principais cargas; millo, polpa de remolacha, entre as descargas máis importantes). O sector primario dá ocupación a un terzo da poboación activa, habendo experimentado unha considerable melloría coa concentración parcelaria, na maioría das parroquias. Coa mecanización e a modernización dos labores agrícolas logrouse deixar de lado o sistema de autoconsumo, para iniciar unha produción plural de explotación forestal e gandeira, de produción láctea e cárnica preferentemente. Dentro do sector gandeiro, destaca a produción vacúa seguida da porcina e, na menor medida a cabalar e avícola; por todo iso, vese claramente como o labradío vaise convertendo nun sector subsidiario da gandería, verdadeira fonte da riqueza municipal. O sector pesqueiro, actualmente en crise, ten unha importancia económica secundaria. Coa construción do peirao de Mirasol, o porto da vila recuperou algo do auxe comercial de tempos atrás, ó fomentarse a súa dedicación o tráfico comercial interior con produtos minerais, madeira e os seus derivados. Polo que se refire á pesca, as capturas oriéntanse cara especies como a pescada, o peixe sapo, a sardiña, o percebe e o mexillón, entre outras, constituíndose na principal fonte de ingresos para algunhas familias tanto da vila como da cercana poboación de Rinlo. Nos derradeiros anos, a exportación de algas e o cultivo de ostras e ameixas xaponesas conseguiu diversifica-lo sector. Complementan o espectro económico a construción, á que se dedica o 12% da poboación activa e a pequena industria co 13,6% dos activos ocupacionais.

Industrias[editar | editar a fonte]

Transformación madeireira, agroalimentarias e conserveiras.

Demografía[editar | editar a fonte]

Evolución poboacional de Ribadeo:

Evolución da poboación de Ribadeo - dende 1587 ata 2010 -
 1587  1646  1812  1900  1930  1950  1960  1981  1986  1991  1996  1998  1999  2000  2001  2002  2003  2010
 
254
 
243
 
948
  8.847   9.168   9.364   9.138   9.068   8.973   8.761   8.813   8.872   8.953   9.034   9.110   9.163   9.186   9.988
Fontes: INE e IGE

(Os criterios de rexistro censal variaron entre 1900 e 2004, e os datos do INE e do IGE poden non coincidir.)
(Os datos do rexistro censal dos anos 1587, 1646 e 1812 son só orientativos.)

Transportes[editar | editar a fonte]

Na actualidade a conexión principal é por estrada, con conexións con Asturias (pola Ponte dos Santos) e a costa galega (Foz, Ferrol, A Coruña, Santiago de Compostela) mediante a N-634, e un ramal da mesma a Lugo. Autobuses regulares enlazan coas principais vilas e cidades do contorno. A vía férrea (vía estreita) comunica con Ferrol e Xixón e Oviedo pola costa. Na actualidade non hai servizo de barca para cruza-la ría, que foi tradicional ata hai poucos anos, quedando reducido a servizo de paseo turístico.

Ten un pequeno aeródromo usado por avionetas.

Deportes[editar | editar a fonte]

Ribadeo dispón de instalacións deportivas de tipo marítimo (club náutico, club de remo, club de piragüismo, etc.) a máis do tradicional campo de fútbol do Ribadeo FC (ver) no que se celebra anualmente o Trofeo Emma Cuervo con equipos visitantes, tres pavillóns cubertos, club de tenis, dous clubs de ciclismo, club de montaña, de xadrez, etc., que fan que a actividade deportiva ó longo do ano sexa ampla, mantida tanto pola oferta como pola demanda. Recentemente uniuse a esta oferta o refundado club de baloncesto da vila.

Deporte cinexético[editar | editar a fonte]

Este deporte, máis coñecido como caza, está moi presente nesta vila, ó igual que en toda a comarca [Cómpre referencia]. Na actualidade existe unha sociedade, chamada Sociedade "O Faisán". O deporte cinexético ten moitos seguidores nesta vila e na comarca, abonde dicir que o número de seguidores na comarca de A Mariña son tantos como os do fútbol (sobre uns 1.000), aínda que as pezas de caza máis importantes son só o raposo, o xabarín e o corzo, (este último máis abundante). Actualmente tamén se celebra un concurso con cans atraelados de rastro de xabarín cada ano.

Arquitectura[editar | editar a fonte]

Casa do Concello de Ribadeo, antiga casa do Marqués de Sargadelos, entre a torre dos Moreno e a Aduana (nova). A notar o escudo da fachada, que tamén o é de Ribadeo (a versión actual está modernizada), e a escultura do Marqués, recentemente exposta baixando as escaleiras do Pazo Municipal.
Mapa de Ribadeo coa disposición das parroquias.

A oferta artístico-cultural do concello de Ribadeo é ampla e variada e moi difícil de enumerar. O patrimonio relixioso está integrado pola Igrexa de San Pedro de Arante (século XVIII), cunha nave central cuberta por bóveda de canón e arcos de medio punto que rematan en outra bóveda de pavillón sobre tres arcos de pedra, tamén de medio punto. No interior, tres retablos: dous deles barrocos e o outro clásico; Santa Baia da Devesa (século XVI), pero con reformas posteriores. Consta dunha nave con bóveda de aresta a tres tramos, sobre arcos faxons. Na fachada un arco escarzano e unha torre de dous corpos rematada pola cúpula de media laranxa. No seu interior, un retablo neoclásico do século XIX e tres barrocos do XVIII. En canto o apartado da orfebrería posúe tres cálices e un copón, de prata e ouro, respectivamente; Igrexa de Santa María de Ove (século XVII), con retablo rococó no presbiterio, de dous corpos. Nas naves laterais, outros dous do mesmo estilo; Igrexa de San Xoán de Piñeira coa cruz parroquial de prata rococó do derradeiro terzo do século XVIII, con probabilidade obra do taller compostelán; Santa Baia de Vilaosende, con imaxes barrocas, do século XVIII; Igrexa de Santa María de Vilaselán (século XVIII), cunha nave rectangular con catro arcos faxons, capela maior co arco triunfal e bóveda de aresta, dúas sacristías, torre de campas sobre o frontis e pórtico adosado o muro dereito da nave. No interior, retablo maior, de estilo neoclásico e dous laterais, de similar factura; Igrexa de Santa María do Campo, coñecida como igrexa de San Francisco. Na súa reconstrución conserváronse bastantes elementos da fábrica primitiva, como as duas portadas góticas do século XIV, decoradas con motivos vexetais. No seu interior destacan os arcos románicos que dan acceso a sala capitular antiga e dous retablos barrocos do XVIII; O apartado relixioso completase co convento de Santa Clara e varias capelas, espalladas por todo o térmo municipal, como son: as de Santa María Madalena e a ermida da Nosa Señora das Virtudes, achadas na parroquia de Arante; capela de San Ramón (Devesa), co retablo barroco do XVIII, o que se lle engadou un Cristo do XVII; Capela de Santo Estevo (Ove), cun retablo barroco dun corpo e tres fornacinas; Capela da Atalaia, templo, máis antigo que se conserva na vila, que foi reconstruída durante a repoboación que Fernando II fixo en 1182. Volta a reconstruirse a principios do seculo, so conserva a porta principal gótica do XV. Está formada por unha soa nave, arco triunfal e presbiterio, e na fachada, escudo da vila. Polo que o Convento de Santa Clara se refire, dicir que, levantase na praza do Campo, creéndose a súa fundación no século XI, sendo reconstruido entre os séculos XIII e XIV. O conxunto está formado por un edificio rectangular, cun claustro do XVIII e igrexa, cunha soa nave cuberta con artesonado e arco triunfal oxival. No seu interior destaca unha lámpara rococó (XVIII) e diversas tallas e imáxes dos séculos XVII e XVIII.

Vista do edificio 'Torre dos Moreno' (situado no Cantón dos Moreno), emblemático de Ribadeo.
Aduana vella de Ribadeo, sobre o Porto de Porcillán.
Imaxe da frontal máis característica de Ribadeo: Aduana, Casa do Concello (Pazo do Marqués de Sargadelos), Torre dos Moreno.

A arquitectura civil presenta dous tipos de construcións, segundo se traten de construcións civis o militares. Nas primeiras destacan: Casa Consistorial ou Pazo de Ibáñez (neoclásico do século XVIII) que, na súa orixe, a finais do século XIX, foi residencia do marqués de Sargadelos. Construido sobre unha antiga edificación de 1568 e consta dun soportal de tres arcos con miradoiro isabelino, fundida en Sargadelos, e catro balcons de frontones triangulares. No seu interior conservanse valiosos lenzos de Pérez Couto, Prieto Cousent e Pérez Martínez; Torre dos Moreno, edificio construido en 1905, con ornamentacions modernistas e concepción moi avanzada polo emprego dunha estrutura mixta de formigón e ferro. A súa pequena cúpula encontrase sostida por catro cariátides e tellado de cerámica vidriada; Torre-Pazo de Cedofeita, construido a finais do século XV ou principios do XVI. Todo o edificio está construido en lousa, cos esquinais e dinteis en granito. A súa planta é rectangular, con dous pisos e unha torre. O conxunto compretase cun hórreo, pombar, muiño e capela; Restos do Pazo de Quinta Longa (Vilaosende), conxunto en mal estado de conservación, composto por: patio, corredor, cociña e capela. No muro oriental campea unha pedra de armas ovalada, cos emblemas dos Montenegro e Luaces; Edificio da Aduana (século XVIII), testimonio dun pasado económico vigoroso; Casa do Patín, construción civil máis antiga da vila, da que tan so se conserva a fachada. O longo do casco urbano, aínda conservanse fermosas residencias burguesas finiseculares, con influencia indiana; Edificio do Mercado Municipal, construido en 1935, cunha estrutura metálica e composición interesante. Finalmente, como exemplo de arquitectura militar cita-lo Castelo de San Damián construido a principios do século XVII polo Marqués de Cerralbo, a medio recontruir no ano 1774, foi entregado, con posterioridade a 1809, o concello para a súa definitiva rehabilitación. Son famosas as súas ""casas de indianos", construídas polos emigrados a Cuba na primeira parte do século XX. Xuridicamente pertenece ó Partido Xudicial de Mondoñedo, incluído na 8ª Rexión militar e eclesiasticamente no bispado de Mondoñedo-Ferrol.

Un tema aparte é a Diadema de Ouro de Ribadeo que se conserva no Museo Arqueolóxico Nacional, tras varios anos no de Louvre. O parecer é unha peza que pertenceu o vestimenta dunha dama ribadense do século V ou VI. É considerada como o achado máis importante da orfebrería celta, con escenas de monta e doma de cabalos e figuras de guerreiros armados.

Igrexas: Santa María Madalena (Cedofeita); Couxela; Cubelas; Santa Baia da Devesa; San Xoán de Ove; Piñeira; Rinlo; Vilaframil; Vilaselán; Vilaosende; Santa María do Campo; Convento de Santa Clara (XIII).

Capelas: San Lázaro; Virxen do Camiño; San Roque; Capela e Mirador da Atalaia; Capela do Carme en Piñeiro; Capela Maior; Capela de Santiago (Piñeiro); Da Natividade (Biso); Do Carmen (Vilela); San Sidro (Marelle); A Asunción (Las Anzas); Santa Filomena e San Ramón (A Devesa); Santo Estevo; Bon Xesús e Santa Lucía.

Castelos, Pazos e Casas: Castelo de San Damián; Pazo de Cedofeita; Torre dos Moreno; Pazo de Casa Grande; Casa e Capela de Guimarán; Hospital de San Sebastián e Cárcere; Palacio de Ibáñez, marqués de Sargadelos; Casa da Aduana; Casa do Patín; Cuartel Vello; Pazo de Quintalonga (Vilaosende); Casas da Banca.

Casas de Indianos: Torre dos Moreno, Casa do Óptico, Cuartel vello ...

Feiras, festas e tradicións[editar | editar a fonte]

Vista de Ribadeo sobre a ría, tomada dende Castropol (Asturias). Ó fondo, a 'Ponte dos Santos'. En primeiro termo, a ría, onde se ve tamén un pouco do tesón de area, e a fronte da ría na beira ribadense, o paseo marítimo.

Feiras e mercados:

  • Os mércores (Ribadeo);
  • Os domingos, mercado medieval;
  • Feira do mel (mes de agosto).

Festas e Romarías: Ribadeo, con catro festas ó longo do ano, é a parroquia que máis festas celebra, das doce que compoñen o concello. As Patronais de Ribadeo, que teñen como día máis importante o 8 de Setembro, celebranse na honra a Santa María do Campo (patroa de Ribadeo). O día 16 de xullo fanse as Festas da Virxe do Carme -ou do Carmo- (patroa dos mariñeiros), cunha procesión de embarcacions pola Ría de Ribadeo, levando a bordo a Virxe. Nesta procesión tirase á auga unha coroa de flores, en memoria dos mariñeiros mortos no mar. O primeiro Domingo de Agosto, celebrase a Xira de Santa Cruz, romaría campestre na hermida do mesmo nome, con concursos de gaitas, bailes, coros, etc... Non lonxe desta data, concretamente o 16 de agosto fanse as Festas de San Roque na capela de San Roque. Xa no 4 de outubro (o mesmo día que empezan as de San Froilán en Lugo) celebranse as Festas de San Francisco, na rúa San Francisco. Ademais, Ribadeo tamén ten outras celebracións:

  • Mercado de Nadal (Ribadeo);
  • Semana do Cine Infantil (en decembro);
  • Milla Popular de San Silvestre (31 de decembro);
  • Entroido
  • Concurso Gastronómico de Filloas (Carnaval);
  • Gran Desfile de Carnaval;
    Vista das estatuas dos cocos e igrexa de S. Roque en Ribadeo
  • Queimada de Carnaval;
  • Semana Santa;
  • Romaría das Cruces, en A Ponte, Arante (luns anterior á semana de Corpus Christi);
  • Virxe do Carme (mes de xullo);
  • Xira de Santa Cruz e Día da Gaita Galega (primeiro domingo de agosto);
  • Feria do mel e festexos na honra a San Roque (mediardes de agosto);
  • Fiestas patronais en honra a Virxe do Campo (8 de setembro);
  • Subida o Monte Mondigo en Bicicleta;
  • Trofeo de fútbol "Emma Cuervo";
  • Marcha Cicloturística Concello de Ribadeo;
  • Semana Náutica Ría de Ribadeo;
  • Torneo Aberto de Tenis;
  • Volta Aérea a Galicia de ultralixeiros;
  • Concurso de redacción "Diadema de Ribadeo";
  • Xornadas de Cultura Galega.

Ademais, non debemos de esquecer toda unha serie de festexos tradicionais, celebrados en cada parroquia e dotados dun ambiente festivo e familiar. Na romaría de Arante realizase unha procesión onde se levan sete cruces ou pendons das sete distintas parroquias o 31 de maio. No apartado etnográfico, cabe suliñar, que aún viven nos ribadenses trazos da historia que lles axuda, en certa medida, a ter unha independencia cara o resto da provincia galega. De feito tamén se narraba que nos primeiros días de 1809 e, con ocasión da invasión francesa, Melchor Díaz da Rocha (alcalde maior de Sante) ofreceu unha feroz resistencia as tropas do xeneral francés François M. Fournier. O 25 de xaneiro de 1809 entraron en Ribadeo as tropas francesas, esixindo grande cantidade de alimentos as aldeas dos arredores. Polos abusos, o alcalde de Sante convocou a os veciños das parroquias de Sante, Vidal, Vilaosende, Cedofeita, Balboa e Coxela para que se negasen as esixencias do invasor; así foi como o 29 de xaneiro, Díaz da Rocha presentouse ante os franceses con 300 veciños pertrechados con trabucos, chuzos e fouces, dispostos a defende-lo camiño entre Mondoñedo e Ribadeo, infrinxindolles unha dura derrota. Sen embargo, coa chegada dos reforzos de Lugo e Ferrol, os franceses lograron entrar en Ribadeo definitivamente. A pesares do fracaso da empresa, o feito non deixa de ser significativo, xa que grazas a él foi posible que, seis meses despois, o exército francés baterase na retirada cara Astorga, abandonando definitivamente as terras galegas.

Ademais[editar | editar a fonte]

O concello de Ribadeo é unha zona moi rica en moitos aspectos, que abarcan desde persoeiros ilustres até a gastronomía, pasando polas praias e lugares de interese (ríos, vales, a ría de Ribadeo...). Tampouco se debe de desestimar a súa achega na arte de mostrar as rutas para aquelas persoas que visitan esta zona con interese turístico; por iso desgallamos unha pequena lista a continuación.

Vista da ría de Ribadeo en marea baixa. Ó fondo, a zona da saída. En primeiro termo, a zona ZEPA. Á dereita, a costa asturiana por Castropol e A Veiga. O centro urbano está cara ó fondo á dereita (non é visible na foto).

Medios de comunicación[editar | editar a fonte]

Na actualidade (2012) Edítase La Comarca del Eo (semanal), e é sé dunha emisora de radio, De la costa (cadea COPE).

Tivo diversos semanarios, como Las Riberas del Eo e Bandera Católica, así como no mesmo 2012 cerrou a súa emisora local Onda Cero. El Progreso mantén unha delegación, e La Voz de Galicia unha corresponsalía.

Centros de ensino[editar | editar a fonte]

Ensino regrado obrigado[editar | editar a fonte]

Ensino complementario[editar | editar a fonte]

Outros relacionados co ensino[editar | editar a fonte]

Biblioteca Pública

Tradicións[editar | editar a fonte]

Os Cocos (o Coco e a Coca) son bonecos que saen ás rúas en días de festa, acompañados de cabezudos.

Gastronomía[editar | editar a fonte]

Famosa polos seus doces, entre os que o máis coñecido é o "San Honoré".

Turismo[editar | editar a fonte]

De praia e campo ou cultural, con fermosas paraxes nos seus arredores, como a Praia das Catedrais ou a propia ría de Ribadeo e diversos lugares de importancia histórica no mesmo Ribadeo. Ten moitos lugares que poden servir de miradores, destacando o do monte de Santa Cruz sobre o pobo e o da Atalaia, do pobo sobre a ría, fronte ás Figueiras (Asturias) e o maior dos tesos ou tesóns da ría. Tamén é destacable a avifauna da ría, asentada na lama do seu interior. Nos derradeiros anos organízanse unha serie de actos culturais, propiciando o turismo deste tipo. Destacan as xornadas 'Mar por Medio', ligazón coa cultura inglesa, as Xornadas de Medio Ambiente, etc.

Palco da Música, templete no Parque de San Francisco Ribadense.

Monumentos e lugares de interese[editar | editar a fonte]

Lugares de Ribadeo[editar | editar a fonte]

Para unha lista completa de todos os lugares do concello de Ribadeo vexa: Lugares de Ribadeo.

Galería de imaxes[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Galería de imaxes de Ribadeo.

Parroquias de Ribadeo[editar | editar a fonte]

Galicia | Provincia de Lugo | Parroquias de Ribadeo

Arante (San Pedro) | Cedofeita (Santa María Madanela) | Couxela (Santiago) | Covelas (San Vicente) | A Devesa (Santalla) | Ove (San Xoán) | Piñeira (San Xoán) | Ribadeo (Santa María) | Rinlo (San Pedro) | Santalla de Vilausende (Santalla) | Vilaframil (San Lourenzo) | Vilaselán (Santa María)

Notas[editar | editar a fonte]

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Commons
Commons ten máis contidos multimedia na categoría: Ribadeo
Galifontes
A Galifontes posúe escritos orixinais acerca de: As festas populares no entorno ribadense

Outros artigos[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]


Concellos da Comarca da Mariña Oriental Comarca da Mariña Oriental
Barreiros
Barreiros
A Pontenova
A Pontenova
Ribadeo
Ribadeo
Trabada
Trabada