Baleira

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.

Coordenadas: 43°00′06″N 07°14′21″W / 43.00167°N 7.23917°W / 43.00167; -7.23917

Baleira
Escudo de Baleira
Construcción en A Degolada, Baleira.jpg

Construción característica da zona na parroquia de Degolada.
Situacion Baleira.PNG
Situación
Xentilicio[1] Baleirense (non oficial)
Xeografía
Provincia Provincia de Lugo
Comarca Comarca da Fonsagrada
Poboación 1448 hab. (2012)
Área 168,8 km²
Densidade 8,58 hab./km²
Entidades de poboación 12 parroquias
Capital do concello O Cádavo
Política (2011)
Alcalde Ángel Enrique Martínez-Puga López
Concelleiros BNG: 0
PPdeG: 6
PSdeG-PSOE: 3
Outros: -
Eleccións municipais en Baleira
Uso do galego[2] (2001)
Galegofalantes 99,72%
Na rede
www.concellobaleira.es

Baleira é un concello da provincia de Lugo, pertencente á comarca da Fonsagrada. Segundo o IGE no 2012 tiña 1.448 habitantes (1.584 no 2009, 1.684 no 2006, 1.729 no 2005, 1.778 no 2004, 1.800 no 2003).

Xeografía[editar | editar a fonte]

A comarca da Fonsagrada encrávase nas Serras Orientais galegas, integrada por un releve moi accidentado e montañoso. A sucesión de montañas que conforma toda a comarca serve de fronteira natural entre Asturias e a meseta lucense. Limita coas serras de Cuias e de Uría no leste, no oeste coas do Miradoiro, Vaqueiriza e Puñago, e polo sur coas de Foncuberta e Llouxas. Estas serras, xunto coas de Lastra, Follabal e Invernal, situadas na parte central da comarca, conforman as cabeceiras dos principais colectores hidrográficos: os ríos Neira, Eo e Navia. As elevacions máis importantes encóntranse na serra do Pozo, con altitudes máximas no alto do Padornelo (958 m), Penas de Pasadama (1.049 m) e o Monte Panda (833 m). Na serra da Lastra a altitude media é de 736 m, destacando os montes de Candón (923 m), O Chao (790 m), Candán (849 m) e Cordeira (858 m).

Outros cumios de importancia son o monte Lagúa (942 m), Bieira (1.001 m), A Matanza (815 m), O Ramallo (913 m), Mermella (904 m), O Pradoiro (1.029 m), Pena Corista (1.000 m), Pozo da Lagoa (1.000 m), Penas de Outeiro (823 m) e os montes Zarra e Teixeiro (758 m).

Hidroloxía[editar | editar a fonte]

Ademais dos tres ríos principais, o Navia, o Eo e o Neira, outros afluentes destes son o Córneas, Muíños, Fonte das Veigas, Trabeiro, Candal, Castiñeira, Veiga, Leñeiro, Os Mosquitos, Rego de Martín, río Pousada, río Vilares e río Cabana.

Climatoloxía[editar | editar a fonte]

Toda a comarca por ser unha zona interior de montaña, de elevadas altitudes e, relativamente afastada do mar, o que non permite unha grande influxo oceánico, determina un clima de montaña, de temperaturas extremas, con invernos fríos e veráns curtos e moderados. Tamén hai, numerosos factores locais que posibilitan a existencia de microclimas máis benignos, sobre todo nas zonas de escasa altitude ou nos pequenos vales ben orientados. Os microclimas ocasionan gran diversidade de biotopos que incrementan o valor ecolóxico da zona.

A precipitacións aproxímanse aos 1.754 mm. Dentro dun ano o promedio de días de choiva e de 120/130 días. As temperaturas oscilan entre 8 ºC e 10 ºC, chegando a incluso os 14 ºC.

Vexetación[editar | editar a fonte]

Hai variedade de interese excepcional, tanto polos endemismos coma polas comunidades vexetais existentes. Nas diferentes altitudes distribuense carballos, meloxos, bidueiros, teixos, faias, abrairas, abruñeiros e xardóns... que posibilitan a supervivencia invernal das especies animais, as que ofrecen alimento e refuxio. O matorral, formado polas uces, xenistas, carqueixas citisos e carpazas, ocupa unha ampla superficie das serras, protexendo o chan das ladeiras e cumios da erosión. Na parte setentrional do municipio encóntrase o bosque da Marronda, espazo natural protexido pola súa riqueza forestal e ecolóxica.

Historia[editar | editar a fonte]

Os primeiros vestixios arqueolóxicos datan da cultura castrexa: Son o castro de Degolada, castro de Esperela, castro de Albarelo, castro de Vilar dos Adrios ou Quintá, castro de Cubilledo e castro de Antiguallas.

Arredor do ano 813, reinando Afonso II o Casto, librouse unha batalla cos mouros nas proximidades de Esperela, no lugar do Campo da Matanza. Segundo a lenda, onde chegou o sangue costa abaixo, edificouse unha igrexa. Neste último lugar descubríronse a principios de século varias sepulturas con restos humanos e anacos de armaduras e esporas. Recordando este feito existía na fachada do concello un escudo que representaba a un soldado cristián atacando uns árabes.

En 1809 arrasaron o municipio os exércitos napoleónicos que perseguían, mandados por Soult, o xeneral inglés Sir John Moore. Incendiaron A Fontaneira, pero os veciños de Baleira, dirixidos por Xosé María Páramo e Montenegro xunto cos veciños de Neira de Xusá e Castroverde, fixeronlles fronte o exército francés sen cuartel perseguidos polos termos do municipio e seguindo unha liña paralela con algunhas poboacións como Puñago, Pradeda e o Cádavo, pola cima da Serra de A Vaqueriza, deixando trazada unha pequena corredoira no camiño que, tempo despois coñeceríase como camiño francés e que, coincide co de peregrinación a Santiago dende A Fonsagrada (outro nome que tamén se lle dá e o de Camiño Primitivo).

Durante a Idade Media e o antigo Réxime as parroquias repartíanse estre as xurisdicións de Baleira, Castroverde, Neira de Rei e Pena Maior, sen contar o couto de Córneas. En 1813 formouse o concello de Baleira.

Sociedade e economía[editar | editar a fonte]

Lugar de Millares na parroquia da Braña.

O concello mantivo a súa poboación relativamente estable entre 1860 e 1950; pero na década de 1960 comezou a declinar a poboación, acentuándose este descenso nos últimos tempos (ver cadro). É unha das zonas da provincia que mais emigración tivo, presentando hoxe en día unha densidade de poboación moi baixa (9'5 hab/km²). A adversidade climática, unha estrutura da terra moi fragmentado, a faia de axudas e a aspiración a mellorar o nivel de vida adverso, foron as causas principais que motivaron o desprazamento rural.

Baleira posúe unha economía de carácter rural, baseada no sector primario, onde a principal actividade é a gandeira e a forestal. No que se refire a agricultura, pódese falar dunha economía de autoconsumo, con pouco espazo cultivado e na súa maior parte dedicado a horta, patacas ou millo para o gando, coa excepción de algúns viñedos que cultívanse aproveitando os microclimas máis quentes da rexión. Nos vales do Eo e do Neira, as explotacións están dedicadas na súa maior parte a produción de carne. Isto fai que abunden os prados e pastizais. O sector gandeiro é a base económica do municipio, ocupando o 73,9 % da poboación activa. Caracterizase por un claro predominio das explotacións de gando bovino. Sobre todo das razas rubia galega e asturiana dos vales, de aptitude cárnica, aproximadamente o 5,8 % son explotacións de produción láctea. No que se refire a estrutura das mesmas son de pequeno tamaño, entre 8 e 10 cabezas. O gando porcino e ovino completan a explotación gandeira, que case sempre esta o servizo do autoconsumo. Dentro da explotación madereira hai que destacar o importante valor do sub-sector (é escaso, destacar a existencia de fábricas transformadoras da madeira, ferro e aluminio; hai documentadas a existencia de algunhas minas de ferro, zinc e de ouro localizada en Mendreiras, parroquia de Martín). O sector secundario é practicamente nulo, sendo o seu principal expoñente a construción que apenas está representada. O sector terciario experimentou nos derradeiros 20 anos un importante desenvolvemento, que se reflexa no aumento de servizos administrativos, financeiros e comerciais, todos eles concentrados na capitalidade municipal. A posta en marcha da Fundación para o Desenvolvemento da Comarca, dentro do Plan de Desenvolvemento Comarcal de Galicia, está supoñendo un apoio eficaz para a revalorización dos recursos naturais destas zonas de montaña.

Poboación[editar | editar a fonte]

Censo Total 1.584
Menores de 15 anos 103 (6,5 %)
Entre 15 e 64 anos 891 (56,25 %)
Maiores de 65 anos 590 (37,24 %)


Evolución da poboación de Baleira entre 1860 e 2012 -
 1860  1900  1930  1940  1950  1960  1981  1991  1995  2001  2002  2003  2004  2012
  5.423   4.768   4.667   5.401   4.703   4.202   2.610   2.024   2.130   1.888   1.845   1.800   1.778   1.448
Fontes: INE e IGE

(Os criterios de rexistro censal variaron entre 1860 e 2012, e os datos do INE e do IGE poden non coincidir.)

Arquitectura[editar | editar a fonte]

En todo o termo municipal sucédense as mostras de vestixios pertencentes á cultura castrexa: castros de Antiguallas, Vilar dos Adrios o Quintá, entre outros.

Entre o arte sacro destaca a igrexa de San Miguel da Braña do século XI.

A igrexa de San Pedro da Esperela foi reconstruída sobre restos románicos no século XVIII. Da primitiva fábrica conservase o presbiterio e un arco de medio punto. No interior destacan dous retablos barrocos e dous cálices de prata cincelada, datados no século XVIII. Da súa estrutura externa sobresae a torre de sillería de granito; Santiago de Córneas, construída no século XVIII e con retablo barroco de dous corpos e tres rúas no seu interior.

A igrexa de Santa Maria Madalena de Reizós data de finais do século XVII ou principias do século XVIII. No seu interior destacan un retablo maior barroco e varias esculturas, algunha das cales están datadas no século XVIII.

Outras igrexas son a de Santiago de Cubilledo (s. XVIII), Fontaneira (s. XVIII), Esperela (s. XVIII) e Santa María de Retizós (s. XVII-XVIII). O patrimonio relixioso complétase con varias capelas como as de Castro, Vilarín, Cabreira, Castelo e Santa Bárbara.

Ademais, dentro do patrimonio civil destacan a casa-pazo de Albaredo, en Córneas, e a casa de Luaces en Vilarelle. Entre a arquitectura popular destacan as pallozas, cabozos e trobos espallados por todo o municipio, así como os hórreos de Córneas, Martín e Vilar de Adrios.

Feiras, festas e tradicións[editar | editar a fonte]

A feira do Cádavo celébrase o día 12 de cada mes.

Festas[editar | editar a fonte]

  • Festa de Santo Cristovo no Cádavo (12 de agosto);
  • Festa de San Lourenzo en Pousada (10 de agosto);
  • Festa de San Ramón en Córneas-Gasalla (31 de agosto);
  • Festa de Santiago en Martín e A Fontaneira (Romaría de San Bernabeu) o 25 de xullo.
  • Festa de San Bernabé da Xesteira (parroquia de Martín) 12 xuño.
  • Festa de San Xoan na Lastra (24 de xuño).
  • Festa de Santa Mariña de Librán (17 de xullo).
  • Festa de Santa Mariña de Fonteo (15 de agosto).
  • Festa de San Miguel en A Braña (29 de setembro).

Turismo[editar | editar a fonte]

A través do Plan Leader de desenvolvemento rural da Unión Europea, estase habilitando unha ruta turística na fraga da Marronda, un dos bosques de faias máis importantes de Europa, sen contar un bo número doutras especies. A ruta iniciase no Cádavo e vai até Sampaio, pasando por Fonteo onde se localiza o nacemento do río Eo. O percorrido visita varios lugares: Cortevella, Martín e Mendreiras e pódese facer cun recorrido medio de 18 km a 25 km segundo conveña.

Dende o ano 2011 Baleira conta coa ruta homologada de sendeirismo PR-G 145 "Ruta da Marronda - Alto Eo". É unha ruta sendeirista circular de 21 km.

Ademais, como ruta cultural-turística, pasa por este concello o Camiño de Santiago (a Ruta do Camiño Primitivo), o máis utilizado polos peregrinos durante a Alta Idade Media. Merece a pena tamén deterse nas numerosas mostras de arquitectura rural da zona: cabozos e pallozas.

Na gastronomia, o cocho e os seus derivados, o mel, a caza e a pesca están representados nos pratos típicos do lugar, sempre acompañados de salsas a base de balocas e cogumelos, recolectados nos espazos naturais de gran riqueza forestal e ecolóxica.

No apartado etnografico, durante as longas noites de inverno, en torno á lareira creábase o ambiente propicio para transmitir o rico patrimonio que a literatura popular da zona posúe. Os veciños reuníanse á caída do serán para contar historias de casa en casa ou ir de "polavila", como se coñece a esta tradición que transmite verbalmente a cultura ancestral destas terras.

O cego dos Vilares, tamén coñecido como o cego da Fontaneira (ou Florencio da Fontaneira) foi un home moi querido polos lugareños e recordado dende a súa morte. Marchaba polas aldeas onde o requirían cantando romances e lendarias historias.

Tamén era coñecida unha parella que aparecia ás veces nas festas cunha meniña, que era a encargada de contar os contos ao son da musica que tocaban os maiores; case sempre eran coñecido polo nome da "Ramboia", pois era con esa cantinela coa que case sempre empezaban.

Galería de imaxes[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Galería de imaxes de Baleira.

Parroquias[editar | editar a fonte]

Galicia | Provincia de Lugo | Parroquias de Baleira

A Braña (San Miguel) | Córneas (Santiago) | Cubilledo (Santiago) | A Degolada (San Lourenzo) | A Esperela (San Pedro) | A Fontaneira (Santiago) | Fonteo (Santa María) | A Lastra (San Xoán) | Librán (Santa Mariña) | Martín (Santiago) | Pousada (San Lourenzo) | Retizós (Santa María Madanela)

Lugares de Baleira[editar | editar a fonte]

Para unha lista completa de todos os lugares do concello de Baleira vexa: Lugares de Baleira.

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Véxase no Galizionario.
  2. Datos de 2001 publicados en 2004.

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Commons
Commons ten máis contidos multimedia na categoría: Baleira Modificar a ligazón no Wikidata

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]


Concellos da Comarca da Fonsagrada Comarca da Fonsagrada
A Fonsagrada
A Fonsagrada
Baleira
Baleira
Negueira de Muñiz
Negueira de Muñiz