Cobre

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Este é un dos 1000 artigos que toda Wikipedia debería ter.
Cobre
Cu-Scheibe.JPG
-
  Cubic, face-centered.png
 
29
Cu
 
               
               
                                   
                                   
                                                               
                                                               
Cu
Ag
NíquelCobreCinc
Táboa periódica dos elementos
[[Ficheiro:{{{espectro}}}|300px|center]]
Liñas espectrais do Cobre
Información xeral
Nome, símbolo, número Cobre, Cu, 29
Serie química Metal de transición
Grupo, período, bloque 11, 4, d
Densidade 8960[1] kg/m3
Dureza {{{dureza}}}
Aparencia Metálico
N° CAS 7440-50-8
N° EINECS
Propiedades atómicas
Masa atómica 63,546(3)[2] u
Raio medio 135[3] pm
Raio atómico (calc) 145[3] pm
Raio covalente 138[3] pm
Raio de van der Waals 140[3] pm
Configuración electrónica [Ar]3d104s1
Electróns por nivel de enerxía
Estado(s) de oxidación +2, +1
Óxido levemente básico
Estrutura cristalina cúbica centrada nas caras
Propiedades físicas
Estado ordinario Sólido
Punto de fusión 1357,77[4] K
Punto de ebulición 3200[4] K
Punto de inflamabilidade {{{P_inflamabilidade}}} K
Entalpía de vaporización 300[5] kJ/mol
Entalpía de fusión 13,1[5] kJ/mol
Presión de vapor
Temperatura crítica  K
Presión crítica  Pa
Volume molar m3/mol
Velocidade do son 3570 m/s a 293.15 K (20 °C)
Varios
Electronegatividade (Pauling) 1,9[6]
Calor específica 385[1] J/(K·kg)
Condutividade eléctrica 58,108 × 106[7] S/m
Condutividade térmica 400[4] W/(K·m)
1.ª Enerxía de ionización 745,5[8] kJ/mol
2.ª Enerxía de ionización 1957,9[8] kJ/mol
3.ª Enerxía de ionización 3555[8] kJ/mol
4.ª Enerxía de ionización {{{E_ionización4}}} kJ/mol
5.ª Enerxía de ionización {{{E_ionización5}}} kJ/mol
6.ª Enerxía de ionización {{{E_ionización6}}} kJ/mol
7.ª Enerxía de ionización {{{E_ionización7}}} kJ/mol
8.ª enerxía de ionización {{{E_ionización8}}} kJ/mol
9.ª Enerxía de ionización {{{E_ionización9}}} kJ/mol
10.ª Enerxía de ionización {{{E_ionización10}}} kJ/mol
Isótopos máis estables
iso AN Período MD Ed PD
MeV
63Cu 69,17% estable con 34 neutróns
64Cu Sint. 12,7 h ε 1,675 64Ni
65Cu 30,83% estable con 36 neutróns
67Cu Sint. 61,83 h β- 0,577 67Zn
Nota: unidades segundo o SI e en CNPT, salvo indicación contraria.

O cobre (do latín cuprum, e este do grego kypros),[9] é o elemento químico de número atómico 29 e símbolo Cu. Trátase dun metal de transición de cor arrubiada e brillo metálico que, canda a prata e o ouro, forma parte da denominada familia do cobre, caracterizada por ser os mellores condutores de electricidade. Grazas á súa alta condutividade eléctrica, ductilidade e maleabilidade, converteuse no material máis utilizado para fabricar cables eléctricos e outros compoñentes eléctricos e electrónicos.

O cobre forma parte dunha cantidade moi elevada de aliaxes que xeralmente presentan mellores propiedades mecánicas, aínda que teñen unha condutividade eléctrica menor. As máis importantes son coñecidas co nome de bronces e latóns. Por outra banda, o cobre é un metal duradeiro porque se pode reciclar un número case ilimitado de veces sen que perda as súas propiedades mecánicas.

Foi un dos primeiros metais en ser utilizado polo ser humano na Prehistoria. O cobre e a súa aliaxe co estaño, o bronce, adquiriron tanta importancia que os historiadores chamaron Idade do Cobre e Idade de Bronce a dous períodos da Antigüidade. Aínda que o seu uso perdeu importancia relativa co desenvolvemento da siderurxia, o cobre e as súas aliaxes seguiron sendo empregados para facer obxectos tan diversos como moedas, campás e canóns. A partir do século XIX, concretamente da invención do xerador eléctrico en 1831 por Faraday, o cobre converteuse de novo nun metal estratéxico, ao ser a materia prima principal de cables e instalacións eléctricas.

O cobre posúe un importante papel biolóxico no proceso da fotosíntese das plantas, aínda que non forma parte da composición da clorofila. O cobre contribúe á formación de glóbulos vermellos e ao mantemento dos vasos sanguíneos, nervios, sistema inmunitario e ósos e xa que logo é un oligoelemento esencial para a vida humana.[10]

Descrición[editar | editar a fonte]

Cobre

O cobre forma parte dunha cantidade moi elevada de aliaxes que xeralmente presentan mellores propiedades mecánicas, aínda que teñen unha condutividade eléctrica menor. As máis importantes son coñecidas co nome de bronces e latóns. Ademais, o cobre é un metal duradeiro porque se pode reciclar un número case ilimitado de veces sen que perda as súas propiedades mecánicas.

Foi un dos primeiros metais en ser empregado polo ser humano na prehistoria. O cobre e a súa aliaxe co estaño, o bronce, adquiriron tanta importancia que os historiadores chamáronlle Idade do Cobre e Idade de Bronce a dous períodos da Antigüidade. Aínda que o seu uso perdeu importancia relativa co desenvolvemento da siderurxia, o cobre e as súas aliaxes seguiron sendo utilizados para facer obxectos tan diversos como moedas, campás e canóns. A partir do século XIX, concretamente da invención do xerador eléctrico en 1831 por Michael Faraday, o cobre converteuse de novo nun metal estratéxico, ao ser a materia prima principal de cables e instalacións eléctricas.

O cobre posúe un importante papel biolóxico no proceso de fotosíntese das plantas, aínda que non forma parte da composición da clorofila. O cobre contribúe á formación de glóbulos vermellos e ao mantemento dos vasos sanguíneos, nervios, sistema inmunolóxico e ósos, e polo tanto é un oligoelemento esencial para a vida humana.[11]

O cobre atópase nunha gran cantidade de alimentos habituais da dieta tales como ostras, mariscos, legumes, vísceras e noces entre outros, ademais da auga potable e polo tanto é moi raro que se produza unha deficiencia de cobre no organismo. O desequilibrio de cobre ocasiona no organismo unha enfermidade hepática coñecida como enfermidade de Wilson.[12]

O cobre é o terceiro metal máis utilizado no mundo, por detrás do aceiro e o aluminio. A produción mundial de cobre refinado estimouse en 15,8 Mt no 2006, cun déficit de 10,7% fronte á demanda mundial proxectada de 17,7 Mt.[13]

Nomes e símbolos[editar | editar a fonte]

Etimoloxía
a palabra «cobre» provén do latín cuprum (co mesmo significado) e este á súa vez da expresión aes cyprium que significa literalmente «de Chipre» debido á grande importancia que tiveron as minas de cobre da illa de Chipre no mundo greco-romano.[14]
Siglas e abreviacións
o símbolo químico actual do cobre é «Cu». Séculos atrás, os alquimistas representárono co símbolo ♀ , que tamén representaba ao planeta Venus, á deusa grega Afrodita e ao xénero feminino.[15] A razón desta relación pode ser que a deusa fenicia Astarte, equivalente en parte a Afrodita, era moi venerada en Chipre, illa famosa polas súas minas de cobre.[16] O símbolo ♀ garda á súa vez parecido co xeróglifo exipcio Ankh, que representaba a vida ou quizais tamén a unión sexual.[17] Con todo, na mitoloxía grecolatina a divindade que presidía a fabricación da moeda de cobre era Esculano.
Adxectivo
as calidades particulares do cobre, especificamente no referente a súa cor e lustre, procrearon a raíz do cualificativo cobrizo. A mesma particularidade do material foi empregada ao nomear coloquialmente a algunhas serpes da India, Australia e Estados Unidos como «cabeza de cobre».

Historia[editar | editar a fonte]

O cobre na Antigüidade[editar | editar a fonte]

Estatuiña de bronce achada en Horoztepe (Turquía).

O cobre é un dos poucos metais que poden atoparse na natureza en estado "nativo", é dicir, sen combinar con outros elementos. Por iso foi un dos primeiros en ser utilizado polo ser humano.[18] Os outros metais nativos son o ouro, o platino, a prata e o ferro proveniente de meteoritos.

Atopáronse utensilios de cobre nativo de en torno ao 7000 a. C. en Çayönü Tepesí (na actual Turquía) e en Iraq). O cobre de Çayönü Tepesí foi recocido pero o proceso aínda non estaba perfeccionado.[18] Nesta época, no Oriente Próximo tamén se utilizaban carbonatos de cobre (malaquita e azurita) con motivos ornamentais. Na rexión dos Grandes Lagos de América do Norte, onde abundaban os xacementos de cobre nativo, desde o 4000 a. C. os indíxenas afacían golpealas ata darlles forma de punta de frecha, aínda que nunca chegaron a descubrir a fusión.

Os primeiros crisois para producir cobre metálico a partir de carbonatos mediante reducións con carbón datan do V milenio a. C.[18] É no inicio da chamada Idade do Cobre, cando aparecen crisois en toda a zona entre os Balcáns e Irán, incluíndo Exipto. Atopáronse probas da explotación de minas de carbonatos de cobre desde épocas moi antigas tanto en Tracia (Ai Bunar) como na península do Sinaí.[19] Dun modo endóxeno, non conectado coas civilizacións do Vello Mundo, na América precolombina, en torno ao século IV a. C. a cultura Moche desenvolveu a metalurxia do cobre xa refinado a partir da malaquita e outros carbonatos cupríferos.

Cara a 3500 a. C. a produción de cobre en Europa entrou en declive a causa do esgotamento dos xacementos de carbonatos. Por esta época produciuse a irrupción desde o leste duns pobos, xenéricamente denominados kurgans, que portaban unha nova tecnoloxía: o uso do cobre arsenical. Esta tecnoloxía, quizais desenvolvida en Oriente Próximo ou no Cáucaso, permitía obter cobre mediante a oxidación de sulfuro de cobre. Para evitar que o cobre se oxidase, engadíase arsénico ao mineral. O cobre arsenical (ás veces chamado tamén "bronce arsenical") era máis cortante que o cobre nativo e ademais podía obterse dos moi abundantes xacementos de sulfuros. Uníndoo á tamén nova tecnoloxía do molde de dúas pezas, que permitía a produción en masa de obxectos, os kurgans equiparonse de machadas de guerra e estendéronse rápidamente.[18]

Estatua en cobre do faraón Pepy I. Século XXIII a. C.

Ötzi, o cadáver achado nos Alpes e datado cara a 3300 a. C., levaba unha machada de cobre cun 99,7 % de cobre e un 0,22 % de arsénico.[20][21] Desta época data tamén o sitio de Los Millares (Almería, España), centro metalúrxico próximo ás minas de cobre da serra de Gádor.

Non se sabe como nin onde xurdiu a idea de engadir estaño ao cobre, producindo o primeiro bronce. Crese que foi un descubrimento imprevisto, xa que o estaño é máis brando que o cobre e, con todo, ao engadilo ao cobre obtíñase un material máis duro cuxos fios conservábanse máis tempo,[18] O descubrimento desta nova tecnoloxía desencadeou o comezo da Idade de Bronce, datado en torno a 3000 a. C. para Oriente Próximo, 2500 a. C. para Troia e o Danubio e 2000 a. C. para China. No xacemento de Bang Chian, en Tailandia, dataronse obxectos de bronce anteriores ao ano 2000 a. C.[22] Durante moitos séculos o bronce tivo un papel protagonista e cobraron grande importancia os xacementos de estaño, a miúdo afastados dos grandes centros urbanos daquela época.

O declive do bronce empezou cara a 1000  a. C., cando xurdiu no Oriente Próximo unha nova tecnoloxía que posibilitou a produción de ferro metálico a partir de minerais férreos. As armas de ferro foron reemplazando ás de cobre en todo o espazo entre Europa e Oriente Medio. En zonas como na China a Idade de Bronce prolongouse varios séculos máis. Houbo tamén rexións do mundo onde nunca chegou a utilizarse o bronce. Por exemplo, o África subsahariana pasou directamente da pedra ao ferro.

Con todo, o uso do cobre e o bronce non desapareceu durante a Idade do Ferro. Reemplazados no armamento, estes metais pasaron a ser utilizados esencialmente na construción e en obxectos decorativos como estatuas. O latón, unha aliaxe de cobre e cinc foi inventado cara a 600 a. C. Tamén cara a esta época fabricáronse as primeiras moedas no estado de Lidia, na actual Turquía. Mentres que as moedas máis valiosas acuñáronse en ouro e prata, as de uso máis cotián fixéronse de cobre e bronce.[23]

A procura de cobre e metais preciosos polo Mediterráneo conduciu aos cartaxineses a explotar o gran xacemento de Riotinto, na actual provincia de Huelva. Tralas guerras púnicas os romanos apoderáronse destas minas e seguíronas explotando ata esgotar todo o óxido de cobre. Debaixo del quedou unha gran veta de sulfuro de cobre, o cal os romanos non sabían aproveitar eficazmente. Á caída do Imperio romano a mina fora abandonada e só foi reaberta cando os andalusíes inventaron un proceso máis eficaz para extraer o cobre do sulfuro.

Véxase tamén: Idade dos Metais e Idade do Cobre.

Idade Media e Idade Moderna[editar | editar a fonte]

A resistencia á corrosión do cobre, o bronce e o latón permitiu que estes metais sexan utilizados non só como decorativos senón tamén como funcionales desde a Idade Media ata os nosos días. Entre os séculos X e XII acháronse en Europa Central grandes xacementos de prata e cobre, principalmente Rammelsberg e Joachimsthal. Deles xurdiu unha gran parte da materia prima para realizar as grandes campás, portas e estatuas das catedrais góticas europeas.[23] Ademais do uso bélico do cobre para a fabricación de obxectos, como machadas, espadas, cascos ou coirazas; tamén se utilizou o cobre na Idade Media en luminarias como candis ou candelabros; en braseiros e en obxectos de almacenamiento, como arcas ou estoxos.[24]

Os primeiros canóns europeos de ferro forxado datan do século XIV, pero cara ao século XVI o bronce impúxose como o material case único para toda a artillería e mantivo ese dominio ata ben entrado o século XIX.[25] No barroco, durante os séculos XVII e XVIII, o cobre e as súas aliaxes adquiriron grande importancia na construción de obras monumentais, a produción de maquinaria de reloxería e unha ampla variedade de obxectos decorativos e funcionais.[26] As monarquías autoritarias do Antigo Réxime utilizaron o cobre en aliaxe coa prata (denominada bellón) para realizar repetidas depreciacións monetarias, chegando á emisión de moedas puramente de cobre, características das dificultades da Facenda da Monarquía Hispánica do século XVII (que o utilizou en tanta cantidade que tivo que recorrer a importalo de Suecia).[27]

Idade Contemporánea[editar | editar a fonte]

Durante 1831 e 1832, Michael Faraday descubriu que un condutor eléctrico movéndose perpendicularmente a un campo magnético xeraba unha diferenza de potencial. Aproveitando isto, construíu o primeiro xerador eléctrico, o disco de Faraday, empregando un disco de cobre que xiraba entre os extremos dun imán con forma de ferradura, inducindo unha corrente eléctrica.

O posterior desenvolvemento de xeradores eléctricos e o seu emprego na historia da electricidade deu lugar a que o cobre tivera unha importancia destacada na humanidade, que aumentou a súa demanda notablemente.

Durante gran parte do século XIX, Gran Bretaña foi o maior productor mundial de cobre, pero a importancia que foi adquirindo o cobre motivou a explotación minera noutros países, chegando a destacar a produción nos Estados Unidos e en Chile, ademais da apertura de minas en África. Desta forma, en 1911 a produción mundial de cobre superou o millón de toneladas de cobre fino.

A aparición dos procesos que permitían a produción masiva de aceiro a mediados do século XIX, como o convertidor Thomas-Bessemer ou o forno Martin-Siemens deu lugar a que se substituíse o uso do cobre e das súas aliaxes nalgunhas aplicacións determinadas onde se requiría un material máis tenaz e resistente. Con todo, o desenvolvemento tecnolóxico que seguiu á Revolución industrial en todas as ramas da actividade humana e os adiantos logrados na metalurxia do cobre permitiron producir unha ampla variedade de aliaxes. Isto deu lugar a que se incrementasen os campos de aplicación do cobre, o cal, engadido ao desenvolvemento económico de varios países, levouno a un notable aumento na demanda mundial.

Estados Unidos[editar | editar a fonte]

Produción de mineral de cobre entre 1900 e 2004, no mundo (vermello), EE.UU. (azul) e Chile (verde).

Desde principios do século XIX existiu produción de cobre nos Estados Unidos, primeiro en Míchigan e máis tarde en Arizona. Tratábase de pequenas minas que explotaban mineral de alta lei.[28]

O desenvolvemento do proceso de produción, máis eficaz, cara a finais do século XIX permitiu poñer en explotación grandes xacementos de baixa lei, principalmente en Arizona, Montana e Utah. En poucos anos Estados Unidos converteuse no primeiro productor mundial de cobre.[28]

En 1916 as minas estadounidenses produciron por vez primeira máis dun millón de toneladas de cobre, representando en torno ás tres cuartas partes da produción mundial. A produción mineira baixou fortemente a partir da crise de 1929, non só pola redución do consumo senón porque se disparou o reciclaxe de metal. A demanda recuperouse a finais dos anos 30, volvendo superar as minas estadounidenses o millón de toneladas en 1940. Con todo, esta cifra xa representaba "só" a metade da produción mundial e non chegaba a cubrir a demanda interna, polo que en 1941 o país converteuse por primeira vez en importador neto de cobre.[29]

Desde os anos 1950 ata a actualidade a produción de Estados Unidos oscilou entre un e dous millóns de toneladas anuais, o cal representa unha fracción cada vez menor do total mundial (27 % en 1970, 17 % en 1980, 8 % en 2006). Mentres tanto, o consumo seguiu crecendo continuamente e iso obrigou a importar cantidades cada vez maiores de metal, superándose o millón de toneladas importadas por vez primeira en 2001.[29]

Chile[editar | editar a fonte]

A produción chilena de cobre multiplicouse por catro nas dúas últimas décadas.

En 1810, ano da súa primeira xunta nacional, Chile producía unhas 19 000 toneladas de cobre ao ano. Ao longo do século, a cifra foi crecendo ata converter ao país no primeiro productor e exportador mundial. Con todo, a finais do século XIX, comezou un período de decadencia, debido por unha banda ao esgotamento dos xacementos de alta lei e por outro ao feito de que a explotación do salitre acaparaba os investimentos minerais. En 1897, a produción caera a 21 000 toneladas, case o mesmo nivel que en 1810.[30]

A situación cambiou a comezos do século XX, cando grandes grupos mineiros internacionais obtiveron avances tecnolóxicos que permitiron a recuperación do cobre en xacementos de baixa concentración, reiniciando a explotación dos xacementos chilenos.[30]

O Estado chileno recibiu poucos beneficios da minería do cobre durante toda a primeira metade do século XX. A situación empezou a cambiar en 1951 coa firma do Convenio de Washington, que lle permitiu dispoñer do 20 % da produción. En 1966, o Congreso Nacional de Chile impuxo a creación de Sociedades Mineras Mixtas coas empresas estranxeiras nas cales o Estado tería o 51 % da propiedade dos xacementos.

Isótopos[editar | editar a fonte]

Configuración electrónica do átomo de cobre.

Na natureza atópanse dous isótopos estables: 63Cu e 65Cu. O máis lixeiro deles é o máis abundante (69,17 %). Caracterizáronse ata o momento 25 isótopos radioactivos dos cales os máis estables son o 67Cu, o 64Cu e o 61Cu con períodos de semidesintegración de 61,83 horas, 12,70 horas e 3,333 horas respectivamente. Os demais radioisótopos, con masas atómicas desde 54,966 uma (55Cu) a 78,955 uma (79Cu), teñen períodos de semidesintegración inferiores a 23,7 minutos e a maioría non alcanzan os 30 segundos. Os isótopos 68Cu e 70Cu presentan estados metaestables cun período de semidesintegración maior ao do estado fundamental.

Os isótopos máis lixeiros que o 63Cu estable desintégranse principalmente por emisión beta positiva, orixinando isótopos de níquel, mentres que os máis pesados que o isótopo 65Cu estable desintégranse por emisión beta negativa dando lugar a isótopos de cinc. O isótopo 64Cu desintégrase xerando 64Zn, por captura electrónica e emisión beta positiva nun 69 % e por desintegración beta negativa xera 64Ni no 31 % restante.

Propiedades e características do cobre[editar | editar a fonte]

Propiedades físicas[editar | editar a fonte]

Cuberta do Palacio dos Deportes de México D.F. construída en 1968 con cobre exposto á intemperie.

O cobre posúe varias propiedades físicas que propician o seu uso industrial en múltiples aplicacións, sendo o terceiro metal, despois do ferro e do aluminio, máis consumido no mundo. É de cor avermellada e de brillo metálico e, logo da prata, é o elemento con maior condutividade eléctrica e térmica. É un material abundante na natureza; ten un prezo accesible e reciclase de forma indefinida; forma aliaxes para mellorar as prestacións mecánicas e é resistente á corrosión e a oxidación.

A condutividade eléctrica do cobre puro foi adoptada pola Comisión Electrotécnica Internacional en 1913 como a referencia estándar para esta magnitude, establecendo o International Annealed Copper Standard (Estándar Internacional do Cobre Recocido) ou IACS. Segundo esta definición, a condutividade do cobre recocido medida a 20 °C é igual a 5,80 × 10S/m.[31] A este valor de condutividade asígnaselle un índice 100 % IACS e a condutividade do resto dos materiais exprésase en porcentaxe de IACS. A maioría dos metais teñen valores de condutividade inferiores a 100 % IACS pero existen excepcións como a prata ou os cobres especiais de moi alta condutividade designados C-103 e C-110.[32]

Propiedades mecánicas[editar | editar a fonte]

Tanto o cobre como as súas aliaxes teñen unha boa maquinabilidade, é dicir, son fáciles de mecanizar. O cobre posúe moi boa ductilidade e maleabilidade o que permite producir láminas e fíos moi delgados e finos. É un metal brando, cun índice de dureza 3 na escala de Mohs (50 na escala de Vickers) e a súa resistencia á tracción é de 210 MPa, cun límite elástico de 33,3 MPa.[1] Admite procesos de fabricación de deformación como laminación ou forxa, procesos de soldadura e as súas aliaxes adquiren propiedades diferentes con tratamentos térmicos como temple e recocido. En xeral, as súas propiedades melloran con baixas temperaturas o que permite utilizalo en aplicacións crioxénicas.

Características químicas[editar | editar a fonte]

Teitume de cobre con pátina de cardenillo no concello de Minneapolis (Minnesota).

Na maioría dos seus compostos, o cobre presenta estados de oxidación baixos, sendo o máis común o 2, aínda que tamén hai algúns con estado de oxidación 1.

Exposto ao aire, a cor vermella salmón inicial, tórnase vermello violeta pola formación de óxido cuproso (Cu2O) para ennegrecerse posteriormente pola formación de óxido cúprico (CuO).[33] A coloración azul do Cu+2 debese a formación do ion [Cu (OH2)6]+2.[34]

Exposto longo tempo ao aire húmido, forma unha capa adherente e impermeable de carbonato básico (carbonato cúprico) de cor verde e velenoso.[35] Tamén poden formarse pátinas de cardenillo, unha mestura velenosa de acetatos de cobre de cor verdoso ou azulado que se forma cando os óxidos de cobre reaccionan con ácido acético,[36] que é o responsable do sabor do vinagre e prodúcese en procesos de fermentación acética. Ao empregar utensilios de cobre para a cocción de alimentos, deben tomarse precaucións para evitar intoxicaciones por cardenillo que, malia o seu mal sabor, pode ser enmascarado con salsas e condimentos e ser inxerido.

Os halóxenos atacan con facilidade ao cobre, especialmente en presenza de humidade. En seco, o cloro e o bromo non producen efecto e o flúor só lle ataca a temperaturas superiores a 500 °C.[33] O cloruro cuproso e o cloruro cúprico, combinados co osíxeno e en presenza de humidade producen ácido clorhídrico, ocasionando unhas manchas de atacamita ou paratacamita, de cor verde pálido a azul verdoso, suaves e povorentas que non se fixan sobre a superficie e producen máis cloruros de cobre, iniciando de novo o ciclo da erosión.[37]

Os ácidos oxiácidos atacan ao cobre, polo cal utilízanse estes ácidos como decapantes (ácido sulfúrico) e abrillantadores (ácido nítrico). O ácido sulfúrico reacciona co cobre formando un sulfuro, CuS (covelina) ou Cu2S (calcocita) de cor negra e auga. Tamén poden formarse sales de sulfato cúprico (antlerita) con cores de verde a azul verdoso.[37] Estes sales son moi comúns nos ánodos dos acumuladores de plomo que se empregan nos automóbiles.

O ácido cítrico disolve o óxido de cobre, polo que se aplica para limpar superficies de cobre, lustrando o metal e formando citrato de cobre. Se logo de limpar o cobre con ácido cítrico, se volve a utilizar o mesmo pano para limpar superficies de chumbo, o chumbo bañarase dunha capa externa de citrato de cobre e citrato de plomo cunha cor avermellada e negra.

Propiedades biolóxicas[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Bioloxía do cobre.

Nas plantas, o cobre posúe un importante papel no proceso da fotosíntese e forma parte da composición da plastocianina. Ao redor do 70 % do cobre dunha planta está presente na clorofila, principalmente nos cloroplastos. Os primeiros síntomas nas plantas por deficiencia de cobre aparecen en forma de follas estreitas e retortas, ademais de puntas esbrancuxadas. As panículas e as vainas poden aparecer baleiras por unha deficiencia severa de cobre, ocasionando graves perdas económicas na actividade agrícola.[38]

O cobre contribúe á formación de glóbulos vermellos e ao mantemento dos vasos sanguíneos, nervios, sistema inmunitario e ósos e xa que logo é esencial para a vida humana. O cobre atópase nalgúns enzimas como o citocromo c oxidase, a lisil oxidase e a superóxido dismutase.[10]

O desequilibrio de cobre no organismo cando se produce en forma excesiva ocasiona unha enfermidade hepática coñecida como enfermidade de Wilson, a orixe desta enfermidade é hereditario, e separadamente do trastorno hepático que ocasiona tamén dana ao sistema nervioso. Trátase dunha enfermidade pouco común.[Cómpre referencia]

Pode producirse deficiencia de cobre en nenos cunha dieta pobre en calcio, especialmente se presentan diarreas ou desnutrición. Tamén hai enfermidades que diminúen a absorción de cobre, como a enfermidade celíaca, a fibrose cística ou ao levar dietas restritivas.[39]

O cobre atópase nunha gran cantidade de alimentos habituais da dieta tales como ostras, mariscos, legumes, vísceras e noces entre outros, ademais do auga potable e polo tanto é moi raro que se produza unha deficiencia de cobre no organismo.

Precaucións sanitarias do cobre[editar | editar a fonte]

Malia que o cobre é un oligoelemento necesario para a vida, uns niveis altos deste elemento no organismo poden ser daniños para a saúde. A inhalación de niveis altos de cobre pode producir irritación das vías respiratorias. A inxestión de niveis altos de cobre pode producir náuseas, vómitos e diarrea. Un exceso de cobre no sangue pode danar o fígado e os riles, e ata causar a morte.[40] Inxerir por vía oral unha cantidade de 30 g de sulfato de cobre é potencialmente letal nos humanos.

Para as actividades laborais nas que se elaboran e manipulan produtos de cobre, é necesario utilizar medidas de protección colectiva que protexan aos traballadores. O valor límite tolerado é de 0,2 mg/m³ para o fume e 1 mg/m³ para o po e a néboa. O cobre reacciona con oxidantes fortes tales como cloratos, bromatos e ioduros, orixinando un perigo de explosión. Ademais pode ser necesario o uso de equipos de protección individual como luvas, lentes e máscaras. Ademais, pode ser recomendable que os traballadores se duchen e cambien de roupa antes de volver á súa casa cada día.[40]

A Organización Mundial da Saúde (OMS) na súa Guía da calidade da auga potable recomenda un nivel máximo de 2 mg/l.[41] O mesmo valor foi adoptado na Unión Europea como valor límite de cobre no auga potable, mentres que en Estados Unidos a Axencia de Protección Ambiental estableceu un máximo de 1,3 mg/l.[42] A auga con concentracións de cobre superiores a 11 mg/l pode ensuciar a roupa ao lavala e presentar un sabor metálico desagradable.[42][43] A Axencia para Sustancias Tóxicas e o Rexistro de Enfermidades de Estados Unidos recomenda que, para diminuír os niveis de cobre no auga potable que se conduce por tubos de cobre, se deixe correr a auga polo menos 15 segundos antes de bebela ou usala por primeira vez na mañá.

As actividades mineiras poden provocar a contaminación de ríos e augas subterráneas con cobre e outros metais durante a súa explotación así como unha vez abandonada a minería na zona. A cor turquesa do auga e as rocas débese á acción que o cobre e outros metais desenvolven durante a súa explotación mineira.[44] [45]

Aliaxes e tipos de cobre[editar | editar a fonte]

Desde o punto de vista físico, o cobre puro posúe moi baixo límite elástico (33 MPa) e unha dureza escasa (3 na escala de Mohs ou 50 na escala de Vickers). En cambio, unido en aliaxe con outros elementos adquire características mecánicas moi superiores, aínda que diminúe a súa condutividade. Existe unha ampla variedade de aliaxes de cobre, de cuxas composicións dependen as características técnicas que se obteñen, polo que se utilizan en multitude de obxectos con aplicacións técnicas moi diversas. O cobre aliase principalmente cos seguintes elementos: Zn, Sn, Al, Nin, Be, Si, Cd, Cr e outros en menor cuantía.

Segundo os fins aos que se destinan na industria, clasifícanse en aliacións para forxa e en aliacións para moldeo. Para identificalas teñen as seguintes nomenclaturas xerais segundo a norma ISO 1190-1:1982 ou o seu equivalente UNE 37102:1984.[46] Ambas normas utilizan o sistema UNS (do inglés Unified Numbering System).[47]

Latón (Cu-Zn)[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Latón.

O latón, tamén coñecido como cuzin, é unha aliaxe de cobre, cinc (Zn) e, en menor proporción, outros metais. Obtense mediante a fundición dos seus compoñentes nun crisol ou mediante a fundición e redución de menas sulfurosas nun forno de reverbero ou de cubilote. Nos latóns industriais, a porcentaxe de Zn mantense sempre inferior o 50 %. A súa composición inflúe nas características mecánicas, a fusibilidade e a capacidade de conformación por fundición, forxa e mecanizado. En frío, os lingotes obtidos deformanse plasticidade producindo láminas, varillas ou cortanse en tiras susceptibles de estirarse para fabricar arames. A súa densidade depende da súa composición, xeralmente rolda entre 8,4 g/cm³ e 8,7 g/cm³.

As características dos latóns dependen da proporción de elementos que interveñan na aliaxe de tal forma que algúns tipos de latón son maleables unicamente en frío, outros exclusivamente en quente, e algúns non o son a ningunha temperatura. Todos os tipos de latón vólvense crebadizos cando se quentan a unha temperatura próxima ao punto de fusión.

O latón é máis duro que o cobre, pero fácil de mecanizar, gravar e fundir. É resistente á oxidación, ás condicións salinas e é maleable, polo que pode laminarse en ferros finos. A súa maleabilidade varía a temperatura e coa presenza, mesmo en cantidades mínimas, doutros metais na súa composición.

Unha pequena achega de chumbo na composición do latón mellora a maquinabilidade porque facilita a fragmentación das labras no mecanizado. O chumbo tamén ten un efecto lubricante polo seu baixo punto de fusión, o que permite retardar o desgaste da ferramenta de corte.

O latón admite poucos tratamentos térmicos e unicamente se realizan recocidos de homoxeneización e recristalización. O latón ten unha cor amarelo brillante, con parecido ao ouro, característica que é aproveitada na xoiaría, especialmente na bixutería, e no galvanizado de elementos decorativos. As aplicacións dos latóns abarcan outros campos moi diversos, como armamento, caldeirería, soldadura, fabricación de arames, tubos de condensadores eléctricos e terminais eléctricos. Como non é atacado pola auga salgada, úsase tamén nas construcións de barcos e en equipos pesqueiros e mariños.

O latón non produce faíscas por impacto mecánico, unha propiedade atípica nas aliaxes. Esta característica converte ao latón nun material importante na fabricación de envases para a manipulación de compostos inflamables, cepillos de limpeza de metais e nos pararraios.

Bronce (Cu-Sn)[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Bronce.
Estatua de bronce. David espido.

As aliaxes en cuxa composición predominan o cobre e o estaño (Sn) coñécense co nome de bronce e son coñecidas desde a antigüidade. Hai moitos tipos de bronces que conteñen ademais outros elementos como aluminio, berilio, cromo ou silicio. A porcentaxe de estaño nestas aliaxes está comprendido entre o 2 e o 22 %. Son de cor amarélente e as pezas fundidas de bronce son de mellor calidade que as de latón, pero son máis difíciles de mecanizar e máis caras.

A tecnoloxía metalúrxica da fabricación do bronce é un dos fitos máis importantes da historia da humanidade pois deu orixe á chamada Idade de Bronce. O bronce foi a primeira aliaxe fabricada voluntariamente polo ser humano: realizábase mesturando o mineral de cobre (calcopirita, malaquita, etc.) e o de estaño (casiterita) nun forno alimentado con carbón vexetal. O resultante da combustión do carbón, que se oxidaba formando anhídrido carbónico, producía a redución dos minerais de cobre e estaño a metais. O cobre e o estaño que se fundían reducíanse entre un 5 e un 10 % en peso de estaño.

O bronce emprégase especialmente en aliaxes condutoras da calor, en baterías eléctricas e na fabricación de válvulas, tubos e unións de fontanería. Algunhas aliaxes de bronce úsanse en unións deslizantes, como rodamentos e descansos, discos de fricción; e outras aplicacións onde se require alta resistencia á corrosión como rodetes de turbinas ou válvulas de bombas, entre outros elementos de máquinas. Nalgunhas aplicacións eléctricas é utilizado en resortes.

Alpaca (Cu-Ni-Zn)[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Alpaca (aliaxe).
Oveiras de alpaca.

As alpacas ou pratas alemás son aliaxes de cobre, níquel (Ni) e zinc (Zn), nunha proporción de 50-70 % de cobre, 13-25 % de níquel, e 13-25 % de zinc.[48] As súas propiedades varían de forma continua en función da proporción destes elementos na súa composición, pasando de máximos de dureza a mínimos de condutividade. Estas aliaxes teñen a propiedade de rexeitar os organismos mariños (antifouling). Se a estas aliaxes de cobre-níquel-zinc se lle engaden pequenas cantidades de aluminio ou ferro constitúen aliaxes que se caracterizan pola súa resistencia á corrosión mariña, polo que se utilizan amplamente na construción naval, principalmente en condensadores e tubaxes, así como na fabricación de moedas e de resistencias eléctricas.[49]

As aliaxes de alpaca teñen unha boa resistencia á corrosión e boas calidades mecánicas. A súa aplicación abarca materiais de telecomunicacións, instrumentos e accesorios de fontanería e electricidade, como billas, abrazadeiras, peiraos, conectores. Tamén se emprega na construción e ferraxería, para elementos decorativos e nas industrias químicas e alimentarias, ademais de materiais de vaixelas e ourivaría.[50]

O monel é unha aliaxe que se obtén directamente de minerais canadenses e ten unha composición de Cu=28-30 %, Ni=66-67 %, Fe=3-3,5 %. Este material ten gran resistencia aos axentes corrosivos e ás altas temperaturas.[51]

Outro tipo de alpaca é o chamado platinoide, aliaxe de cor branca composta de 60 % de cobre,14 % de níquel, 24 % de cinc e de 1-2 % de volframio.[52]

Outras aliaxes[editar | editar a fonte]

Outras aliaxes de cobre con aplicacións técnicas son as seguintes:

Cobre-cadmio (Cu-Cd)
Son aliaxes de cobre cunha pequena porcentaxe de cadmio e teñen unha maior resistencia que o cobre puro. Utilízanse en liñas eléctricas aéreas sometidas a fortes solicitacións mecánicas como catenarias e cables de contacto para tranvías.
Cobre-cromo (Cu-Cr) e Cobre-cromo-circonio (Cu-Cr-Zr)
Teñen unha alta condutividade eléctrica e térmica. Utilízanse en eléctrodos de soldadura por resistencia, barras de colectores, contactores de potencia, equipos siderúrxicos e resortes condutores.
Cobre-ferro-fósforo (Cu-Fe-P)
Para a fabricación de elementos que requiran unha boa condutividade eléctrica e boas propiedades térmicas e mecánicas engádense ao cobre partículas de ferro e fósforo. Estas aliaxes utilízanse en circuítos integrados porque teñen unha boa condutividade eléctrica, boas propiedades mecánicas e teñen unha alta resistencia á temperatura.[53]
Peza de duraluminio usada no dirixible USS Akron.
Cobre-aluminio (Cu-Al)
As aliaxes de cobre con aluminio, tamén coñecidas como bronces e duraluminio, conteñen polo menos un 10 % de aluminio. Estas aliaxes son moi parecidas polo seu cor ao ouro e moi apreciadas para traballos artísticos. Teñen boas propiedades mecánicas e unha elevada resistencia á corrosión. Utilízanse tamén para os trens de aterraxe dos avións e en certas construcións mecánicas.[54]
Cobre-berilio (Cu-Be)
É unha aliaxe constituída esencialmente por cobre. Esta aliaxe ten importantes propiedades mecánicas e gran resistencia á corrosión. Utilízase para fabricar peiraos, moldes para plásticos, eléctrodos para soldar por resistencia e ferramentas antideflagrantes.[55]
Cobre-prata (Cu-Ag) ou cobre á prata
É unha aliaxe débil polo seu alto contido de cobre, que se caracteriza por unha alta dureza que lle permite soportar temperaturas de ata 226 °C, mantendo a condutividade eléctrica do cobre.[56]
Constantán (Cu55Nin45)
É unha aliaxe formada por un 55 % de cobre e un 45 % de níquel. Caracterízase por ter un unha resistividade eléctrica de 4,9•10−7 Ω•m case constante nun amplo rango de temperaturas, cun coeficiente de temperatura de 14,9•10−7 Ω•m. Emprégase na fabricación de termopares, galgas extensiométricas e moedas.
Manganina (Cu86Mn12Nin2)
É outra aliaxe cun moi baixo coeficiente de temperatura e utilízase en galgas extensiométricas e resistores de alta estabilidade. Ademais, o seu potencial termoeléctrico de contacto co cobre por efecto Seebeck é moi pequeno (+0,6 mV/100 K). A súa resistividade eléctrica é duns 4,9•10−7 Ω•m e o seu coeficiente de temperatura é de 10−8 K−1.[57]

Algunhas aliaxes de cobre teñen pequenas porcentaxes de xofre e de chumbo que melloran a maquinabilidade da aliaxe. Tanto o chumbo como o xofre teñen moi baixa solubilidade no cobre, separándose respectivamente como chumbo (Pb) e como sulfuro cuproso (Cu2S) nos bordos de gran e facilitando a rotura das labras nos procesos de mecanizado, mellorando a maquinabilidade da aliaxe.[53]

Procesos industriais do cobre[editar | editar a fonte]

Minería do cobre[editar | editar a fonte]

Mina de cobre Chuquicamata, Chile.

O cobre nativo adoita acompañar aos seus minerais en bolsas que afloran á superficie explotándose en minas ao descuberto. O cobre obtense a partir de minerais sulfurados (80 %) e de minerais oxidados (20 %), os primeiros trátanse por un proceso denominado pirometalurxia e os segundos por outro proceso denominado hidrometalurxia.[58] Xeralmente na capa superior atópanse os minerais oxidados (cuprita, melaconita), xunto a cobre nativo en pequenas cantidades, o que explica a súa elaboración milenaria xa que o metal podía extraerse facilmente en fornos de fosa. A continuación, por baixo do nivel freático, atópanse as piritas (sulfuros) primarias calcosina (Cu2S) e covellina (CuS) e finalmente as secundarias calcopirita (FeCuS2) cuxa explotación é máis rendible que as anteriores. Acompañando a estes minerais atópanse outros como a bornita (Cu5FES4), os cobres grises e os carbonatos azurita e malaquita que adoitan formar masas importantes nas minas de cobre por ser a forma na que usualmente se alteran os sulfuros.

A tecnoloxía para a obtención do cobre está moi ben desenvolvida aínda que é laboriosa debido á pobreza da lei dos minerais. Os xacementos de cobre conteñen xeralmente concentracións moi baixas do metal. Esta é a causa de que moitas das distintas fases de produción teñan por obxecto a eliminación de impurezas.[59]

Metalurxia do cobre[editar | editar a fonte]

Cátodo de cobre.
Artigo principal: Industria do cobre.

A metalurxia do cobre depende de que o mineral se presente en forma de sulfuros ou de óxidos (cuproso ou cúprico).

Para os sulfuros utilízase para producir cátodos a vía chamada pirometalurxia, que consiste no seguinte proceso: Conminución do mineral -> Concentración (flotación) -> fundición en forno -> paso a convertidores -> afino -> moldeo de ánodos -> electrorefinación -> cátodo. O proceso de refinado produce uns cátodos cun contido do 99,9 % de cobre. Os cátodos son uns ferros dun metro cadrado e un peso de 55 kg.

Outros compoñentes que se obteñen deste proceso son ferro (Fe) e xofre (S), ademais de moi pequenas cantidades de prata (Ag) e ouro (Au). Como impurezas do proceso extráense tamén chumbo (Pb), arsénico (As) e mercurio (Hg).

Como regra xeral unha instalación metalúrxica de cobre que produza 300.000 t/ano de ánodos, consume 1.000.000 t/ano de concentrado de cobre e como subprodutos produce 900.000 t/ano de ácido sulfúrico e 300.000 t/ano de escouras.[60]

Cando se trata de aproveitar os residuos minerais, a pequena concentración de cobre que hai neles atópase en forma de óxidos e sulfuros, e para recuperar ese cobre emprégase a tecnoloxía chamada hidrometalurxia, máis coñecida pola súa nomenclatura anglosaxoa Sx-Ew.

O proceso que segue esta técnica é o seguinte: Mineral de cobre-> lixiviación-> extracción-> electrólise-> cátodo

Esta tecnoloxía utilízase moi pouco porque a case totalidade de concentrados de cobre atópase formando sulfuros, sendo a produción mundial estimada de recuperación de residuos en torno ao 15 % da totalidade de cobre producido.[60][61]

Tratamentos térmicos do cobre[editar | editar a fonte]

Tubaxe de cobre recocido.

O cobre e as súas aliaxes permiten determinados tratamentos térmicos para fins moi determinados sendo os máis usuais os de recocido, refinado e temple.

O cobre duro recocido preséntase moi ben para operacións en frío como son: dobrado, estampado e embutido. O recocido prodúcese quentando o cobre ou o latón a unha temperatura adecuada nun forno eléctrico de atmosfera controlada, e logo déixase arrefriar ao aire. Hai que procurar non superar a temperatura de recocido porque entón quéimase o cobre e tórnase crebadizo quedando inutilizable.

O refinado é un proceso controlado de oxidación seguida dunha redución. O obxectivo da oxidación é eliminar as impurezas contidas no cobre, volatilizándoas ou reducíndoas a escouras. O obxectivo da redución é mellorar a ductilidade e a maleabilidade do material.[62]

Os tratamentos térmicos que se realizan os latóns son principalmente recocidos de homoxeneización, recristalización e estabilización. Os latóns con máis do 35 % de Zn poden temperarse para facelos máis brandos.

Os bronces habitualmente sométense a tratamentos de recocidos e de homoxeneización para as aliaxes de moldeo; e recocidos contra dureza e de recristalización para as aliaxes de forxa. O temple dos bronces de dous elementos constituíntes é análogo ao temperado do aceiro: quéntase a uns 600 °C e arrefríase rapidamente. Con isto conséguese diminuír a dureza do material, ao contrario do que sucede ao temperar aceiro e algúns bronces con máis de dous compoñentes.

Prezo internacional[editar | editar a fonte]

Evolución internacional do prezo do cobre.

O prezo do cobre fíxase en tres mercados principais: LME de Londres, COMEX de Nova York e a Bolsa de Metais de Shanghai. Alí ponse o prezo do cobre diariamente e os contratos de futuros do metal. O prezo dáse en dólares estadounidense/libra. Na primeira década do século XXI estivo entre os 0,65 $/lb de finais de 2001 e os máis de 4,00 $/lb acadados en 2006 e 2008[63].

Notas[editar | editar a fonte]

  1. 1,0 1,1 1,2 Copper annealed, en matweb [2-5-2008] (en inglés)
  2. CIAAW
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Size of copper in several enviroments en WebElements.com (en inglés)
  4. 4,0 4,1 4,2 Propiedades físicas do cobre (en inglés), en WebElements.com
  5. 5,0 5,1 Cobre: entalpías e propiedades termodinámicas (en inglés), en WebElements.com
  6. Cobre: electronegatividades (en inglés), en WebElements
  7. ASTM, ed. (2002). "Norma ASTM E1004-02" (en inglés). Consultado o 4-5-2008. 
  8. 8,0 8,1 8,2 Enerxías de ionización do cobre (en inglés), en WebElements.com. Consultado o 22-05-2008.
  9. Joan Corominas: Breve diccionario etimológico de la lengua castellana. 3º edición, 1987. Ed. Gredos, Madrid.
  10. 10,0 10,1 Varios autores (1984). Enciclopedia de Ciencia y Técnica. Tomo 4 Cobre. Salvat Editores. ISBN 84-345-4490-3. 
  11. Varios autores (1984). Enciclopedia de Ciencia y Técnica. Tomo 4 Cobre. Salvat Editores S.A. ISBN 84-345-4490-3. 
  12. Enfermidade de Wilson Medline Plus. Enciclopedia Médica [3-4-2008] (en castelán)
  13. Informes sobre produción mundial de cobre refinado Cochilco Chile [30-4-2008] (en castelán)
  14. Les atouts du cuivre pour construire un avenir durable, no sitio de EuroCopper (en francés). Consultado o 4 de xullo do 2015.
  15. Simbolismo químico, en Enseñanza de la Física y la Química. Grupo Heurema. Educación Secundaria. Consultado el 4 de xullo do 2015.
  16. Symbol 41a:7 (en inglés) en Symbols.com. Consultado el 4 de xullo do 2015.
  17. About the Ankh Cross, en holoweb.net. Consultado el 21 de abril de 2008.
  18. 18,0 18,1 18,2 18,3 18,4 Andrews, Michael (1992). El nacimiento de Europa. Planeta/RTVE. ISBN 84-320-5955-2.  Capítulo 3.
  19. Armengot, Joaquín et al (setembro de 2006), Orígenes y desarrollo de la minería, en Industria y Minería, n.º 365, Departamento de Ingeniería Geológica, E. T. S. de Ingenieros de Minas de Madrid, Universidad Politécnica de Madrid, España [29 de abril de 2008]
  20. [1] (en inglés), Museo Arqueolóxico de Tirol do Sur, Italia. [29 de abril de 2008]
  21. Lorenzi, Rosella (20 de marzo de 2002), Ötzi, the Iceman, (en inglés) en laughtergenealogy.com, Discovery News [29 de abril de 2008]
  22. University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthropology (2008), The Ban Chiang Metals Project Database, (en inglés) [17 de maio de 2008]
  23. 23,0 23,1 University of Nevada (20 de maio de 1997). "Copper: The Red Metal" (en inglés). Consultado o 22 de abril de 2008. 
  24. Procobre Venezuela (2007), Historia del Cobre, en Procobre. [17 de maio de 2008]
  25. Sousa y Francisco, Antonio de (2004). "700 años de artillería". Arquivado dende o orixinal o 7 de xuño de 2004. Consultado o 1 de novembro do 2015. 
  26. Procobre Peú (2007), Edad Moderna, en Historia del cobre, Procobre
  27. Nadia Fdez de Pinedo Echevarría (2005) Minería y desarrollo empresarial en España
  28. 28,0 28,1 Copper Development Association Inc. (ed.). "Copper in the USA: Bright Future Glorious Past" (en inglés). Consultado o 8 de novembro do 2015. 
  29. 29,0 29,1 U.S. Geological Survey; Kelly T.D. y Matos, G.R. (2008). Copper Statistics, ed. "Historical statistics for mineral and material commodities in the United States" (en inglés). Consultado o 8 de novembro do 2015. 
  30. 30,0 30,1 Codelco Chile (2006), Historia de Codelco, URL accedida o 15 de novembro do 2015.
  31. "Norma ASTM E1004-02" (en inglés). ASTM. 2002. Consultado o 4 de maio de 2008. 
  32. "Appendix 4 - Types of Copper". Megabytes on Copper (en inglés). Copper Development Association. 2006. Arquivado dende o orixinal o 7 de decembro de 2007. 
  33. 33,0 33,1 Cu (Cobre y compuestos), Registro Estatal de Emisiones y Fuentes Contaminantes (2008). Consultado el 24 de maio de 2008.
  34. Compuestos Complejos, en alipso.com [2 de maio de 2008]
  35. Cobre y sus aleaciones, Observatorio Tecnológico de la Soldadura, España. Consultado el 24 de maio de 2008
  36. CENIM (2002), Efectos de la contaminación atmosférica en la conservación del Patrimonio Histórico, Red Temática de Patrimonio Histórico Cultural, Centro Nacional de Investigaciones Metalúrgicas, España
  37. 37,0 37,1 Cobre, Denarios (2004). Consultado el 24 de mayo de 2008
  38. Cobre, en IPNS - Glosario de la gestión integrada de los nutrientes, FAO (2007). Consultado el 27 de maio de 2008.
  39. Cobre, en Medlineplus. Consultado o 13 de agosto de 2016.
  40. 40,0 40,1 Cobre, Agencia para Sustancias Tóxicas y el Registro de Enfermedades. Departamento de Salud y Servicios Humanos de Estados Unidos (2004). Consultado el 4 de junio de 2008.
  41. Valores de referencia de sustancias químicas cuya presencia en el agua de bebida es significativa para la salud, en Guías para la calidad del agua potable, 3ª ed., vol. 1: Recomendaciones. OMS (2004), Ginebra. [4 de junio de 2008]
  42. 42,0 42,1 Estándares del Reglamento Nacional para Agua Potable de los Estados Unidos, Agua Latinoamérica (2001). Consultado o 4 de xuñoo de 2008
  43. Laboratorio de Química Ambiental da Universidade Nacional do Nordeste (2006) Cobre, en Comunicaciones Científicas y Tecnológicas, Congreso Nacional de Química UNSL, Arxentina. [4 de xuño de 2008]
  44. Efectos del cobre sobre la salud. Lenntech [30 de abril de 2007]
  45. Fichas internacionales de seguridad química. Cobre N°CAS 7440-50-8 [30 de abril de 2007]
  46. Coca Cebollero, P. y Rosique Jiménez, J. (2000). Ciencia de Materiales. Teoría - ensayos- tratamientos. Ediciones Pirámide. ISBN 84-368-0404-X. 
  47. Metal Alloy UNS Number Search (en inglés), Matweb
  48. Gandara Mario, Plata alemana, Biblioteca de Joyería Ybarra. [5 de abril de 2008]
  49. Nickel Silver, German Silver and related alloys (en inglés) [7 de abril de 2008]
  50. Cobre y sus manufacturas, en Scavage
  51. P.Coca Rebollero y J. Rosique Jiménez (2000). Ciencia de Materiales Teoría- Ensayos- Tratamientos. Ediciones Pirámide. ISBN 84-368-0404-X. 
  52. Gandara Mario Alpaca o plata alemana Biblioteca de joyería[5 de abril de 2008] (en castelán)
  53. 53,0 53,1 Vial, Cristián (2002), Cobre y sus aleaciones, Escuela de Ingeniería, Universidad Católica de Chile. [5 de abril de 2008] (en castelán)
  54. Copper Development Association. "Publication Number 82: Aluminium Bronze Alloys Technical Data". (en inglés) [8 de abril de 2008]
  55. Beryllium Copper Inglés. Copper.org[7 de abril de 2008]
  56. Aleaciones de cobre codeleduca Chile. [4 de marzo de 2008]
  57. F. González, Adolfo et al (2004), Materiales eléctricos, Departamento de electrónica, Facultade Rexional de Mendoza, Universidade Tecnolóxica Nacional, Arxentina
  58. Cobre y sus Aleaciones:Obtención y Tipos de Cobre Cursos de metalurxia Chile [3 de maio de 2004] (en castelán)
  59. Guevara, Jesús Obtención del cobre Monografías.com [3 de maio de 2008] (en castelán)
  60. 60,0 60,1 Arlandis Rubio, J. (1999), La Metalurgia del Cobre, en www.aim.es [30 de abril de 2007]
  61. Proceso de fundición del cobre Atlantic-copper.com [30 de abril de 2008]
  62. Gandara Barcelona, Mario (2006), Tratamientos térmicos de los metales, Biblioteca de joyería Ybarra [25 de abril de 2007]
  63. Gráfico do prezo do cobre entre 2000 e 2008 en Comex de Nova York. Consultado o 4 de maio de 2008.

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Commons
Commons ten máis contidos multimedia sobre: Cobre
Galizionario
Vexa a entrada do Galizionario acerca de cobre

Bibliografía[editar | editar a fonte]

  • Varios autores (1984). Enciclopedia de Ciencia y Técnica. Tomo 4 Cobre. Salvat Editores S.A. ISBN 84-345-4490-3. 
  • Michael Andrews (1992). El nacimiento de Europa: Capítulo 3. Planeta/RTVE. ISBN 84-320-5955-2. 
  • Coca Cebollero, P. y Rosique Jiménez, J. (2000). Ciencia de Materiales. Teoría - ensayos- tratamientos. Ediciones Pirámide. ISBN 84-368-0404-X. 
  • William F. Smith (1998). Fundamentos de la Ciencia e Ingeniería de Materiales. Madrid: Editorial Mc Graw Hill. ISBN 84-481-1429-9. 

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]