Cobre

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Este é un dos 1000 artigos que toda Wikipedia debería ter.
Cobre
Cu-Scheibe.JPG
-
  Cubic, face-centered.png
 
29
Cu
 
               
               
                                   
                                   
                                                               
                                                               
Cu
Ag
NíquelCobreCinc
Táboa periódica dos elementos
[[Ficheiro:{{{espectro}}}|300px|center]]
Liñas espectrais do Cobre
Información xeral
Nome, símbolo, número Cobre, Cu, 29
Serie química Metal de transición
Grupo, período, bloque 11, 4, d
Densidade 8960[1] kg/m3
Dureza {{{dureza}}}
Aparencia Metálico
N° CAS 7440-50-8
N° EINECS
Propiedades atómicas
Masa atómica 63,546(3)[2] u
Radio medio 135[3] pm
Radio atómico (calc) 145[3] pm
Radio covalente 138[3] pm
Radio de van der Waals 140[3] pm
Configuración electrónica [Ar]3d104s1
Electróns por nivel de enerxía
Estado(s) de oxidación +2, +1
Óxido levemente básico
Estrutura cristalina cúbica centrada nas caras
Propiedades físicas
Estado ordinario Sólido
Punto de fusión 1357,77[4] K
Punto de ebulición 3200[4] K
Punto de inflamabilidade {{{P_inflamabilidade}}} K
Entalpía de vaporización 300[5] kJ/mol
Entalpía de fusión 13,1[5] kJ/mol
Presión de vapor
Temperatura crítica  K
Presión crítica  Pa
Volume molar m3/mol
Velocidade do son 3570 m/s a 293.15 K (20 °C)
Varios
Electronegatividade (Pauling) 1,9[6]
Calor específica 385[1] J/(K·kg)
Condutividade eléctrica 58,108 × 106[7] S/m
Condutividade térmica 400[4] W/(K·m)
1.ª Enerxía de ionización 745,5[8] kJ/mol
2.ª Enerxía de ionización 1957,9[8] kJ/mol
3.ª Enerxía de ionización 3555[8] kJ/mol
4.ª Enerxía de ionización {{{E_ionización4}}} kJ/mol
5.ª Enerxía de ionización {{{E_ionización5}}} kJ/mol
6.ª Enerxía de ionización {{{E_ionización6}}} kJ/mol
7.ª Enerxía de ionización {{{E_ionización7}}} kJ/mol
8.ª enerxía de ionización {{{E_ionización8}}} kJ/mol
9.ª Enerxía de ionización {{{E_ionización9}}} kJ/mol
10.ª Enerxía de ionización {{{E_ionización10}}} kJ/mol
Isótopos máis estables
iso AN Período MD Ed PD
MeV
63Cu 69,17% estable con 34 neutróns
64Cu Sint. 12,7 h ε 1,675 64Ni
65Cu 30,83% estable con 36 neutróns
67Cu Sint. 61,83 h β- 0,577 67Zn
Nota: unidades segundo o SI e en CNPT, salvo indicación contraria.

O cobre (do latín cuprum, e este do grego kypros),[9] é o elemento químico de número atómico 29 e símbolo Cu. Trátase dun metal de transición de cor arrubiada e brillo metálico que, canda a prata e o ouro, forma parte da denominada familia do cobre, caracterizada por ser os mellores condutores de electricidade. Grazas á súa alta condutividade eléctrica, ductilidade e maleabilidade, converteuse no material máis utilizado para fabricar cables eléctricos e outros compoñentes eléctricos e electrónicos.

Descrición[editar | editar a fonte]

Cobre

O cobre forma parte dunha cantidade moi elevada de aliaxes que xeralmente presentan mellores propiedades mecánicas, aínda que teñen unha condutividade eléctrica menor. As máis importantes son coñecidas co nome de bronces e latóns. Ademais, o cobre é un metal duradeiro porque se pode reciclar un número case ilimitado de veces sen que perda as súas propiedades mecánicas.

Foi un dos primeiros metais en ser empregado polo ser humano na prehistoria. O cobre e a súa aliaxe co estaño, o bronce, adquiriron tanta importancia que os historiadores chamáronlle Idade do Cobre e Idade do Bronce a dous períodos da Antigüidade. Aínda que o seu uso perdeu importancia relativa co desenvolvemento da siderurxia, o cobre e as súas aliaxes seguiron sendo utilizados para facer obxectos tan diversos como moedas, campás e canóns. A partir do século XIX, concretamente da invención do xerador eléctrico en 1831 por Michael Faraday, o cobre converteuse de novo nun metal estratéxico, ao ser a materia prima principal de cables e instalacións eléctricas.

O cobre posúe un importante papel biolóxico no proceso de fotosíntese das plantas, aínda que non forma parte da composición da clorofila. O cobre contribúe á formación de glóbulos vermellos e ao mantemento dos vasos sanguíneos, nervios, sistema inmunolóxico e ósos, e polo tanto é un oligoelemento esencial para a vida humana.[10]

O cobre atópase nunha gran cantidade de alimentos habituais da dieta tales como ostras, mariscos, legumes, vísceras e noces entre outros, ademais da auga potable e polo tanto é moi raro que se produza unha deficiencia de cobre no organismo. O desequilibrio de cobre ocasiona no organismo unha enfermidade hepática coñecida como enfermidade de Wilson.[11]

O cobre é o terceiro metal máis utilizado no mundo, por detrás do aceiro e o aluminio. A produción mundial de cobre refinado estimouse en 15,8 Mt no 2006, cun déficit de 10,7% fronte á demanda mundial proxectada de 17,7 Mt.[12]

Nomes e símbolos[editar | editar a fonte]

Etimoloxía
A palabra «cobre» provén do latín cuprum (co mesmo significado) e este á súa vez da expresión aes cyprium que significa literalmente «de Chipre» debido á gran importancia que tiveron as minas de cobre da illa de Chipre no mundo greco-romano.[13]
Siglas e abreviacións
O símbolo químico actual do cobre é «Cu». Séculos atrás, os alquimistas representárono co símbolo ♀ , que tamén representaba ao planeta Venus, á deusa grega Afrodita e ao xénero feminino.[14] A razón desta relación pode ser que a deusa fenicia Astarte, equivalente en parte a Afrodita, era moi venerada en Chipre, illa famosa polas súas minas de cobre.[15] O símbolo ♀ garda á súa vez parecido co xeróglifo exipcio Ankh, que representaba a vida ou quizais tamén a unión sexual.[16] Con todo, na mitoloxía grecolatina a divinidade que presidía a fabricación da moeda de cobre era Esculano.
Adxectivo
As calidades particulares do cobre, especificamente no referente a súa cor e lustre, procrearon a raíz do cualificativo cobrizo. A mesma particularidade do material foi empregada ao nomear coloquialmente a algunhas serpes da India, Australia e Estados Unidos como «cabeza de cobre».

Historia[editar | editar a fonte]

O cobre na Antigüidade[editar | editar a fonte]

Estatuiña de bronce achada en Horoztepe (Turquía).

O cobre é un dos poucos metais que poden atoparse na natureza en estado "nativo", é dicir, sen combinar con outros elementos. Por iso foi un dos primeiros en ser utilizado polo ser humano.[17] Os outros metais nativos son o ouro, o platino, a prata e o ferro proveniente de meteoritos.

Atopáronse utensilios de cobre nativo de en torno ao 7000 a. C. en Çayönü Tepesí (na actual Turquía) e en Iraq). O cobre de Çayönü Tepesí foi recocido pero o proceso aínda non estaba perfeccionado.[17] Nesta época, no Oriente Próximo tamén se utilizaban carbonatos de cobre (malaquita e azurita) con motivos ornamentais. Na rexión dos Grandes Lagos de América do Norte, onde abundaban os xacementos de cobre nativo, desde o 4000 a. C. os indíxenas afacían golpealas ata darlles forma de punta de frecha, aínda que nunca chegaron a descubrir a fusión.

Os primeiros crisois para producir cobre metálico a partir de carbonatos mediante reducións con carbón datan do V milenio a. C.[17] É no inicio da chamada Idade do Cobre, cando aparecen crisois en toda a zona entre os Balcáns e Irán, incluíndo Exipto. Atopáronse probas da explotación de minas de carbonatos de cobre desde épocas moi antigas tanto en Tracia (Ai Bunar) como na península do Sinaí.[18] Dun modo endóxeno, non conectado coas civilizacións do Vello Mundo, na América precolombina, en torno ao século IV a. C. a cultura Moche desenvolveu a metalurxia do cobre xa refinado a partir da malaquita e outros carbonatos cupríferos.

Cara ao 3500 a. C. a produción de cobre en Europa entrou en declive a causa do esgotamento dos xacementos de carbonatos. Por esta época produciuse a irrupción desde o leste duns pobos, xenéricamente denominados kurgans, que portaban unha nova tecnoloxía: o uso do cobre arsenical. Esta tecnoloxía, quizais desenvolvida en Oriente Próximo ou no Cáucaso, permitía obter cobre mediante a oxidación de sulfuro de cobre. Para evitar que o cobre se oxidase, engadíase arsénico ao mineral. O cobre arsenical (ás veces chamado tamén "bronce arsenical") era máis cortante que o cobre nativo e ademais podía obterse dos moi abundantes xacementos de sulfuros. Uníndoo á tamén nova tecnoloxía do molde de dúas pezas, que permitía a produción en masa de obxectos, os kurgans equiparonse de machadas de guerra e estendéronse rápidamente.[17]

Estatua en cobre do faraón Pepy I. Século XXIII a. C.

Ötzi, o cadáver achado nos Alpes e datado cara ao 3300 a. C., levaba unha machada de cobre cun 99,7 % de cobre e un 0,22 % de arsénico.[19][20] Desta época data tamén o sitio de Los Millares (Almería, España), centro metalúrxico próximo ás minas de cobre da serra de Gádor.

Non se sabe como nin onde xurdiu a idea de engadir estaño ao cobre, producindo o primeiro bronce. Crese que foi un descubrimento imprevisto, xa que o estaño é máis brando que o cobre e, con todo, ao engadilo ao cobre obtíñase un material máis duro cuxos fios conservábanse máis tempo,[17] O descubrimento desta nova tecnoloxía desencadeou o comezo da Idade do Bronce, datado en torno a 3000 a. C. para Oriente Próximo, 2500 a. C. para Troia e o Danubio e 2000 a. C. para China. No xacemento de Bang Chian, en Tailandia, dataronse obxectos de bronce anteriores ao ano 2000 a. C.[21] Durante moitos séculos o bronce tivo un papel protagonista e cobraron gran importancia os xacementos de estaño, a miúdo afastados dos grandes centros urbanos daquela época.

O declive do bronce empezou cara ao 1000  a. C., cando xurdiu no Oriente Próximo unha nova tecnoloxía que posibilitou a produción de ferro metálico a partir de minerais férreos. As armas de ferro foron reemplazando ás de cobre en todo o espazo entre Europa e Oriente Medio. En zonas como na China a Idade do Bronce prolongouse varios séculos máis. Houbo tamén rexións do mundo onde nunca chegou a utilizarse o bronce. Por exemplo, o África subsahariana pasou directamente da pedra ao ferro.

Con todo, o uso do cobre e o bronce non desapareceu durante a Idade do Ferro. Reemplazados no armamento, estes metais pasaron a ser utilizados esencialmente na construción e en obxectos decorativos como estatuas. O latón, unha aliaxe de cobre e cinc foi inventado cara ao 600 a. C. Tamén cara a esta época fabricáronse as primeiras moedas no estado de Lidia, na actual Turquía. Mentres que as moedas máis valiosas acuñáronse en ouro e prata, as de uso máis cotián fixéronse de cobre e bronce.[22]

A procura de cobre e metais preciosos polo Mediterráneo conduciu aos cartaxineses a explotar o gran xacemento de Río Tinto, na actual provincia de Huelva. Tralas guerras púnicas os romanos apoderáronse destas minas e seguíronas explotando ata esgotar todo o óxido de cobre. Debaixo del quedou unha gran veta de sulfuro de cobre, o cal os romanos non sabían aproveitar eficazmente. Á caída do Imperio romano a mina fora abandonada e só foi reaberta cando os andalusíes inventaron un proceso máis eficaz para extraer o cobre do sulfuro.

Véxase tamén: Idade dos Metais e Idade do Cobre.

Idade Media e Idade Moderna[editar | editar a fonte]

A resistencia á corrosión do cobre, o bronce e o latón permitiu que estes metais sexan utilizados non só como decorativos senón tamén como funcionales desde a Idade Media ata os nosos días. Entre os séculos X e XII acháronse en Europa Central grandes xacementos de prata e cobre, principalmente Rammelsberg e Joachimsthal. Deles xurdiu unha gran parte da materia prima para realizar as grandes campás, portas e estatuas das catedrais góticas europeas.[22] Ademais do uso bélico do cobre para a fabricación de obxectos, como machadas, espadas, cascos ou coirazas; tamén se utilizou o cobre na Idade Media en luminarias como candis ou candelabros; en braseiros e en obxectos de almacenamiento, como arcas ou estoxos.[23]

Os primeiros canóns europeos de ferro forxado datan do século XIV, pero cara ao século XVI o bronce impúxose como o material case único para toda a artillería e mantivo ese dominio ata ben entrado o século XIX.[24] No barroco, durante os séculos XVII e XVIII, o cobre e as súas aleacións adquiriron gran importancia na construción de obras monumentais, a produción de maquinaria de reloxería e unha ampla variedade de obxectos decorativos e funcionais.[25] As monarquías autoritarias do Antigo Réxime utilizaron o cobre en aliaxe coa prata (denominada bellón) para realizar repetidas depreciacións monetarias, chegando á emisión de moedas puramente de cobre, características das dificultades da Facenda da Monarquía Hispánica do século XVII (que o utilizou en tanta cantidade que tivo que recorrer a importalo de Suecia).[26]

Idade Contemporánea[editar | editar a fonte]

Durante 1831 e 1832, Michael Faraday descubriu que un condutor eléctrico movéndose perpendicularmente a un campo magnético xeraba unha diferenza de potencial. Aproveitando isto, construíu o primeiro xerador eléctrico, o disco de Faraday, empregando un disco de cobre que xiraba entre os extremos dun imán con forma de ferradura, inducindo unha corrente eléctrica.

O posterior desenvolvemento de xeradores eléctricos e o seu emprego na historia da electricidade deu lugar a que o cobre tivera unha importancia destacada na humanidade, que aumentou a súa demanda notablemente.

Durante gran parte do século XIX, Gran Bretaña foi o maior productor mundial de cobre, pero a importancia que foi adquirindo o cobre motivou a explotación minera noutros países, chegando a destacar a produción nos Estados Unidos e en Chile, ademais da apertura de minas en África. Desta forma, en 1911 a produción mundial de cobre superou o millón de toneladas de cobre fino.

A aparición dos procesos que permitían a produción masiva de aceiro a mediados do século XIX, como o convertidor Thomas-Bessemer ou o forno Martin-Siemens deu lugar a que se substituíse o uso do cobre e das súas aliaxes nalgunhas aplicacións determinadas onde se requiría un material máis tenaz e resistente. Con todo, o desenvolvemento tecnolóxico que seguiu á Revolución industrial en todas as ramas da actividade humana e os adiantos logrados na metalurxia do cobre permitiron producir unha ampla variedade de aliaxes. Isto deu lugar a que se incrementasen os campos de aplicación do cobre, o cal, engadido ao desenvolvemento económico de varios países, levouno a un notable aumento na demanda mundial.

Estados Unidos[editar | editar a fonte]

Produción de mineral de cobre entre 1900 e 2004, no mundo (vermello), EE.UU. (azul) e Chile (verde).

Desde principios do século XIX existiu produción de cobre nos Estados Unidos, primeiro en Míchigan e máis tarde en Arizona. Tratábase de pequenas minas que explotaban mineral de alta lei.[27]

O desenvolvemento do proceso de produción, máis eficaz, cara a finais do século XIX permitiu poñer en explotación grandes xacementos de baixa lei, principalmente en Arizona, Montana e Utah. En poucos anos Estados Unidos converteuse no primeiro productor mundial de cobre.[27]

En 1916 as minas estadounidenses produciron por vez primeira máis dun millón de toneladas de cobre, representando en torno ás tres cuartas partes da produción mundial. A produción mineira baixou fortemente a partir da crise de 1929, non só pola redución do consumo senón porque se disparou o reciclaxe de metal. A demanda recuperouse a finais dos anos 30, volvendo superar as minas estadounidenses o millón de toneladas en 1940. Con todo, esta cifra xa representaba "só" a metade da produción mundial e non chegaba a cubrir a demanda interna, polo que en 1941 o país converteuse por primeira vez en importador neto de cobre.[28]

Desde os anos 1950 ata a actualidade a produción de Estados Unidos oscilou entre un e dous millóns de toneladas anuais, o cal representa unha fracción cada vez menor do total mundial (27 % en 1970, 17 % en 1980, 8 % en 2006). Mentres tanto, o consumo seguiu crecendo continuamente e iso obrigou a importar cantidades cada vez maiores de metal, superándose o millón de toneladas importadas por vez primeira en 2001.[28]

Chile[editar | editar a fonte]

A produción chilena de cobre multiplicouse por catro nas dúas últimas décadas.

En 1810, ano da súa primeira xunta nacional, Chile producía unhas 19 000 toneladas de cobre ao ano. Ao longo do século, a cifra foi crecendo ata converter ao país no primeiro productor e exportador mundial. Con todo, a finais do século XIX, comezou un período de decadencia, debido por unha banda ao esgotamento dos xacementos de alta lei e por outro ao feito de que a explotación do salitre acaparaba os investimentos minerais. En 1897, a produción caera a 21 000 toneladas, case o mesmo nivel que en 1810.[29]

A situación cambiou a comezos do século XX, cando grandes grupos mineiros internacionais obtiveron avances tecnolóxicos que permitiron a recuperación do cobre en xacementos de baixa concentración, reiniciando a explotación dos xacementos chilenos.[29]

O Estado chileno recibiu poucos beneficios da minería do cobre durante toda a primeira metade do século XX. A situación empezou a cambiar en 1951 coa firma do Convenio de Washington, que lle permitiu dispoñer do 20 % da produción. En 1966, o Congreso Nacional de Chile impuxo a creación de Sociedades Mineras Mixtas coas empresas estranxeiras nas cales o Estado tería o 51 % da propiedade dos xacementos.

Isótopos[editar | editar a fonte]

Configuración electrónica do átomo de cobre.

Na natureza atópanse dous isótopos estables: 63Cu e 65Cu. O máis lixeiro deles é o máis abundante (69,17 %). Caracterizáronse ata o momento 25 isótopos radioactivos dos cales os máis estables son o 67Cu, o 64Cu e o 61Cu con períodos de semidesintegración de 61,83 horas, 12,70 horas e 3,333 horas respectivamente. Os demais radioisótopos, con masas atómicas desde 54,966 uma (55Cu) a 78,955 uma (79Cu), teñen períodos de semidesintegración inferiores a 23,7 minutos e a maioría non alcanzan os 30 segundos. Os isótopos 68Cu e 70Cu presentan estados metaestables cun período de semidesintegración maior ao do estado fundamental.

Os isótopos máis lixeiros que o 63Cu estable desintegranse principalmente por emisión beta positiva, orixinando isótopos de níquel, mentres que os máis pesados que o isótopo 65Cu estable se desintegran por emisión beta negativa dando lugar a isótopos de cinc. O isótopo 64Cu desintegrase xerando 64Zn, por captura electrónica e emisión beta positiva nun 69 % e por desintegración beta negativa xera 64Ni no 31 % restante.

Prezo internacional[editar | editar a fonte]

Evolución internacional do prezo do cobre.

O prezo do cobre fíxase en tres mercados principais: LME de Londres, COMEX de Nova York e a Bolsa de Metais de Shanghai. Alí ponse o prezo do cobre diariamente e os contratos de futuros do metal. O prezo dáse en dólares estadounidense/libra. Na primeira década do século XXI estivo entre os 0,65 $/lb de finais de 2001 e os máis de 4,00 $/lb acadados en 2006 e 2008[30].

Notas[editar | editar a fonte]

  1. 1,0 1,1 Copper annealed, en matweb [2-5-2008] (en inglés)
  2. CIAAW
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 Size of copper in several enviroments en WebElements.com (en inglés)
  4. 4,0 4,1 4,2 Propiedades físicas do cobre (en inglés), en WebElements.com
  5. 5,0 5,1 Cobre: entalpías e propiedades termodinámicas (en inglés), en WebElements.com
  6. Cobre: electronegatividades (en inglés), en WebElements
  7. ASTM, ed. (2002). "Norma ASTM E1004-02" (en inglés). Consultado o 4-5-2008. 
  8. 8,0 8,1 8,2 Enerxías de ionización do cobre (en inglés), en WebElements.com. Consultado o 22-05-2008.
  9. Joan Corominas: Breve diccionario etimológico de la lengua castellana. 3º edición, 1987. Ed. Gredos, Madrid.
  10. Varios autores (1984). Enciclopedia de Ciencia y Técnica. Tomo 4 Cobre. Salvat Editores S.A. ISBN 84-345-4490-3. 
  11. Enfermidade de Wilson Medline Plus. Enciclopedia Médica [3-4-2008] (en castelán)
  12. Informes sobre produción mundial de cobre refinado Cochilco Chile [30-4-2008] (en castelán)
  13. Les atouts du cuivre pour construire un avenir durable, no sitio de EuroCopper (en francés). Consultado o 4 de xullo do 2015.
  14. Simbolismo químico, en Enseñanza de la Física y la Química. Grupo Heurema. Educación Secundaria. Consultado el 4 de xullo do 2015.
  15. Symbol 41a:7 (en inglés) en Symbols.com. Consultado el 4 de xullo do 2015.
  16. About the Ankh Cross, en holoweb.net. Consultado el 21 de abril de 2008.
  17. 17,0 17,1 17,2 17,3 17,4 Andrews, Michael (1992). El nacimiento de Europa. Planeta/RTVE. ISBN 84-320-5955-2.  Capítulo 3.
  18. Armengot, Joaquín et al (setembro de 2006), Orígenes y desarrollo de la minería, en Industria y Minería, n.º 365, Departamento de Ingeniería Geológica, E. T. S. de Ingenieros de Minas de Madrid, Universidad Politécnica de Madrid, España [29 de abril de 2008]
  19. [1] (en inglés), Museo Arqueolóxico de Tirol do Sur, Italia. [29 de abril de 2008]
  20. Lorenzi, Rosella (20 de marzo de 2002), Ötzi, the Iceman, (en inglés) en laughtergenealogy.com, Discovery News [29 de abril de 2008]
  21. University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthropology (2008), The Ban Chiang Metals Project Database, (en inglés) [17 de maio de 2008]
  22. 22,0 22,1 University of Nevada (20 de maio de 1997). "Copper: The Red Metal" (en inglés). Consultado o 22 de abril de 2008. 
  23. Procobre Venezuela (2007), Historia del Cobre, en Procobre. [17 de maio de 2008]
  24. Sousa y Francisco, Antonio de (2004). "700 años de artillería". Arquivado dende o orixinal o 7 de xuño de 2004. Consultado o 1 de novembro do 2015. 
  25. Procobre Peú (2007), Edad Moderna, en Historia del cobre, Procobre
  26. Nadia Fdez de Pinedo Echevarría (2005) Minería y desarrollo empresarial en España
  27. 27,0 27,1 Copper Development Association Inc. (ed.). "Copper in the USA: Bright Future Glorious Past" (en inglés). Consultado o 8 de novembro do 2015. 
  28. 28,0 28,1 U.S. Geological Survey; Kelly T.D. y Matos, G.R. (2008). Copper Statistics, ed. "Historical statistics for mineral and material commodities in the United States" (en inglés). Consultado o 8 de novembro do 2015. 
  29. 29,0 29,1 Codelco Chile (2006), Historia de Codelco, URL accedida o 15 de novembro do 2015.
  30. Gráfico do prezo do cobre entre 2000 e 2008 en Comex de Nova York. Consultado o 4 de maio de 2008.

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Commons
Commons ten máis contidos multimedia sobre: Cobre
Galizionario
Vexa a entrada do Galizionario acerca de cobre

Bibliografía[editar | editar a fonte]

  • Varios autores (1984). Enciclopedia de Ciencia y Técnica. Tomo 4 Cobre. Salvat Editores S.A. ISBN 84-345-4490-3. 
  • Michael Andrews (1992). El nacimiento de Europa: Capítulo 3. Planeta/RTVE. ISBN 84-320-5955-2. 
  • Coca Cebollero, P. y Rosique Jiménez, J. (2000). Ciencia de Materiales. Teoría - ensayos- tratamientos. Ediciones Pirámide. ISBN 84-368-0404-X. 
  • William F. Smith (1998). Fundamentos de la Ciencia e Ingeniería de Materiales. Madrid: Editorial Mc Graw Hill. ISBN 84-481-1429-9. 

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]