Espada

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Este é un dos 1000 artigos que toda Wikipedia debería ter.
Espada de lingua de carpa, similar ás atopadas no Río Ulla.

Unha espada (do latín "spatha", que tamén serviu para denominar á espada romana de cabalaría, que é longa e recta) é unha arma branca de un ou dous gumes que consiste basicamente nunha folla recta cortante, punzante —ou ambas cousas—, con empuñadura, e de certa envergadura[1] ou "marca" (denomínase marca a unha lonxitude a partir de aproximadamente do medio metro). Segundo a definición estrita non serían espadas os sabres, as catanas etc.

Nun senso meirande, téndese a entender por espada calquera arma branca de certa envergadura, independentemente do estilo da folla. O deseño e a construción da espada pode variar moito, segundo a lonxitude da folla, a súa forma, os seus gumes, as súas empuñaduras, a súa procedencia, etc. De acordo coas características que posúen, reciben unha determinada denominación que identifica, clasifica e encadra ao arma dentro dun tipo particular.

Teñen a súa folla metálica afiada nun ou nos dous gumes se é de tallo, ou sen gumes e con puntas agudas e duras se é de punzar, ou con ambas características. A empuñadura facíase de moitos e diversos materiais, sobre todo se eran espadas para "cinguir" ou de "parada" aristocráticas, pero adoitábase empregar a madeira ou corno recubertos -ou non- de coiro ou cordelería.

Sendo a súa aparición moi temprana (IV milenio a. C.), a súa folla fíxose inicialmente de cobre (moi débil), posteriormente de bronce, ferro e finalmente aceiro temperado. A factura e o manexo da espada permanecen constantes ao longo dos séculos, pero as técnicas varían entre culturas e períodos como resultado das diferenzas no deseño e propósito da folla. Os nomes dados a moitas espadas na mitoloxía, literatura e historia reflicten o alto prestixio do arma (ver listado de espadas).

Historia[editar | editar a fonte]

Idade antiga[editar | editar a fonte]

As primeiras armas que poden ser descritas como 'espadas' datan ao redor de 3100 a. C. Estas atopáronse no sitio arqueolóxico de Arslantepe, Turquía, por Marcella Frangipane da Universidade de Roma; estas están feitas de bronce arsenical, e teñen preto de 60 cm (24 pulgadas) de longo.[2][3] Algunhas teñen incrustacións de prata.

Idade de Bronce[editar | editar a fonte]

Parte do relevo dunha escultura íbera onde se representa un guerreiro armado cunha falcata . final s.III, inicio s.II a.C.
Espada de Bronce.(800 a.C.)

Os humanos fabricaron e usarón armas con corte desde a Idade de Bronce. A espada desenvólvese a principios do II milenio a. C., a partir da daga, cando a confección de follas longas se fai posible. As espadas máis longas de 90 cm son raras durante a Idade de Bronce, pois a súa lonxitude excede a capacidade extensible do bronce (aliaxe de cobre e estaño). Non foi ata o desenvolvemento de aliaxes máis fortes, como o aceiro, que a espada longa foi práctica para o combate.

As espadas da Idade de Bronce teñen a súa orixe nos traballos do cobre do Mediterráneo e o mar Negro, así como en Mesopotamia. A espada inicia a súa andadura europea mentres que no Próximo Oriente durante un tempo unicamente faise uso de dagas; a espada destronará finalmente ao puñal como arma simbólica do guerreiro. A produción de espadas na China documentase desde a Idade de Bronce, durante a Dinastía Shang.[4]

A empuñadura nas súas orixes consistía simplemente nun mango, que protexía á man de escorregar sobre a folla ao empuxar. No século XV a. C. coñécense na Europa central e nórdica as espadas de lingüeta: as follas teñen unha estreita lingüeta que se insere na empuñadura dando lugar a formas diversas no sistema de enmangado, que chegaron pronto ao Mediterráneo Oriental: Grecia, Chipre e Exipto. As espadas do Bronce Nórdico, desde aproximadamente o 1400 a. C., mostran os característicos deseños espirales.

As espadas coñecidas como Naue Type II, que se expandieron desde a Europa Meridional cara ao Mediterráneo, foron relacionadas por Robert Drew co colapso da tardía Idade de Bronce.[5]

Cabe sinalar que o metal é, durante longo tempo, un elemento de prestixio co que se fabrican as armas, xoias e obxectos cerimoniais, aos que só teñen acceso as clases dominantes. Para a metalurxia requírese un especialista a tempo completo, mentres que as ferramentas cotiás seguen fabricándose a nivel doméstico, con madeira ou pedra tallada. Tan só a elite e os personaxes de certo poder social están en disposición de posuír estas armas e conseguir conquistas e defensa persoal. Esta diferenza social, forza e carisma, acabará convertendo a estes personaxes en defensores dun territorio e unha poboación, e empezarase a esbozar a figura do heroe.

Idade do Ferro[editar | editar a fonte]

Espadas de Hallstatt

As espadas de ferro fanse máis comúns a partir do século XIII a. C. Os hititas, os micénicos e a cultura proto-céltica de Hallstatt (século VIII a. C.) figuran entre os primeiros usuarios de espadas de ferro. O ferro tiña a vantaxe de poderse producir en masa, debido a maior cantidade dispoñible de materia prima. As primeiras espadas de ferro non son comparables coas posteriores de aceiro; crebadizas, aínda que superiores ás armas de bronce, pero a súa fácil produción e a maior dispoñibilidade de materia prima permitían por primeira vez o equipamento de exércitos enteiros con armas de metal, aínda que ocasionalmente os exércitos exipcios da Idade de Bronce foron completamente equipados con armamento de bronce.[6]

Os ferreiros aprenderon finalmente que, engadindo certa cantidade de carbón (engadido durante a redución en forma de carbón de leña) ao ferro, podían producir unha aliaxe mellorada (agora coñecida como aceiro). Na antigüidade existiron varios métodos diferentes de fabricación de espadas, entre os que é máis coñecido o deseño por soldadura (pattern welding). A técnica de deseño por soldadura consistía en unir distintos tipos de aceiro para mellorar a resistencia e tenacidade do material. Nesa época, o aceiro soldado por forxa atopábase case exclusivamente nas rañuras centrais que se lle facían ás follas para reducir a masa e mellorar a flexibilidade e o equilibrio. Chegáronse a desenvolver deseños intricados, que eran considerados a marca do mestre ferreiro.

Antigüidade clásica[editar | editar a fonte]

Co tempo, desenvolvéronse diversos métodos por todo o mundo. No tempo da Antigüidade clásica e os Imperios Parto e Sasánida de Irán, foron comúns as espadas de ferro. A xifos e a kopis gregas e a gladius romana son exemplos deste tipo, medindo aproximadamente de 60 a 70 cm.[7][8] Máis tarde Imperio romano introduciu a spatha[9] (o vocábulo para a súa empuñadura, spatharius, converteuse nun rango do tribunal en Constantinopla), máis longa, e desde entón o termo espada longa aplícase ás espadas comparativamente longas das súas respectivas épocas.[10]

Dao chino da Idade de Bronce.

As espadas chinas de aceiro fan a súa aparición desde o terceiro século a. C. na Dinastía Qin: atopamos a Dao con só un fío, en ocasións traducida como sabre ou espada ancha, e a jian de dobre fío.

Idade Media[editar | editar a fonte]

O tipo spatha permanece estendido durante o período das migracións e aínda na Idade Media. As spathas da era Vendel (Suecia, 550-793) estaban decoradas con motivos xermánicos (similares aos dos bracteates -moeda de ouro plana, elaborados tralas moedas romanas). A era viquinga contempla novamente unha produción máis estandarizada, pero o deseño básico segue sendo deudor da spatha.

Só desde o século XI as espadas normandas empezan a desenvolver os gaviláns ou a cruz. Durante as cruzadas do século XII (ou XIII) este tipo cruciforme permanece estable, con variacións que só afectan á forma do pomo. Estas espadas estaban deseñadas como armas cortantes, aínda que se fixeron comúns puntas efectivas para rebatir mellóralas na armadura. As espadas dun só filo popularizáronse en Asia. A espada coreana Hwandudaedo, derivada da Dao chinesa, coñeceuse no medioevo cedo dos Tres Reinos. A catana xaponesa, cuxa produción se documenta aproximadamente no ano 900 deriva tamén da Dao.

Baixa Idade Media e Renacimiento[editar | editar a fonte]

Detalle da espada ropeira, usada no século XV e XVI na Europa Occidental.

Novos deseños de espada - xunto a mellora da armadura - fóronse desenvolvendo a un ritmo cada vez máis rápido entre 1300 e 1500, durante o Renacemento. O principal cambio foi o alargamento da empuñadura, que permitía o uso ambidiestro, e unha folla máis longa. Este tipo de espada, chamada no seu tempo Langes Schwert (en alemán espada longa) ou Spadone, era común cara a 1400, e varios Fechtbücher (libros de esgrima) que se conservan dos séculos XV e XVI ofrecen instrucións sobre o seu uso. Outra variante foi a espada especializada en perforar a armadura, do tipo estoque. A espada longa popularizouse pola capacidade de alcance, de corte e empuxe, mentres que o estoque fíxoo pola súa habilidade para alcanzar os ocos entre as placas da armadura. A empuñadura envolvíase en ocasións con arame ou pel de animal para ofrecer unha maior suxeción, á vez que dificultaba a posibilidade de desarme ao golpear a man.

No século XVI, a longa Doppelhänder (hoxe chamada Zweihänder (ambos termos xermánicos designan o uso das dúas mans) finalizou a tendencia ao incremento do tamaño das espadas (sobre todo pola diminución das armaduras de placas e o advenimento das armas de fogo), e a temprana Idade Moderna viu o retorno ás armas máis lixeiras, para unha soa man.

A espada foi o arma máis persoal neste período, a máis prestixiosa e a máis versátil no combate corpo a corpo, pero empezou a declinar o seu emprego militar debido a que a tecnoloxía cambiou a guerra. No entanto, mantivo un rol principal na autodefensa civil.

Espadas en Galicia[editar | editar a fonte]

Guerreiro galaico con espada.
Espadas castrexas.

As primeiras espadas son as que aparecen nos petróglifos da Idade de Bronce[11] (entre os que destacan as espadas nos petróglifos de "Auga da Laxe", Gondomar; na "Pedra das Ferraduras" en Cotobade e no Castriño de Conxo en Santiago de Compostela), mentres que as primeiras espadas atopadas son en contextos acuáticos[12] (excepto a Espada de Mouruás[13]) de tipo pistiliforme e lingua de carpa dragadas no río Ulla, Miño e Sil(concretamente en Catoira entre as torres do Oeste e Isorna, San Estevo de Sil[14] e Hío) entre as que destaca a espada de Meira froito do intercambio comercial atlántico; estas rutas por todo o arco Atlántico, que nalgúns casos chegaron incluso ata o Mediterráneo, acadaron o seu maior desenvolvemento durante a etapa transicional entre o II e o I milenio a.C. que nos deixou aquí estoques británicos de lingüeta trapezoidal dragados no río Ulla[15], espadas atlánticas de lingüeta calada tripartita e folla nervada de aspecto pistiliforme, dragadas tamén no Ulla, e na espada dragada en augas do río Miño fronte a Salvaterra. As espadas da Idade de Bronce soen ser importacións da Bretaña francesa e das illas británicas que, co decorrer do tempo, acaban por ser copiadas por ferreiros locais e alteradas ao gusto nativo dando lugar a modelos con alteracións indíxenas.

Na Idade do ferro os Galaicos abandonan as grandes espadas da era anterior por unhas máis pequenas[16] (excepto no caso da representada no guerreiro castrexo de Armeá) entre as que destacan as chamadas espadas ou puñais de antenas, feitas en bronce con folla case flamíxera e nervio central cunha empuñadura con tres terminacións.

A partir da Idade Media pasan a usarse o mesmo tipo de espadas que no resto da península ibérica, representadas nas armas que portan as estatuas xacentes dos sepulcros de señores feudais, así como un petróglifo medieval no lugar de O castelo no lugar do Formigueiro, no concello de Amoeiro. Fermín Bouza Brey recolleu material etnográfico nos anos 30 do século XX, no que os labregos usaban unha espada que batían tres veces contra a auga dun río para bendicir casas e campos.

Tipos de espadas[editar | editar a fonte]

Espadas famosas[editar | editar a fonte]

Espadas nunha tenda.
  • Chandrahas: Espada que Shiva entregou a Ravana, rei de Sri Lanka.
  • Claíomh Solais: Espada de Nuada Airgeadlámh, rei dos Tuatha Dé Danann.
  • Excalibur: A espada do rei Artur, foille outorgada pola Dama do Lago (non se trata da mesma que saca da pedra) sendo devolta durante a súa agonía ás augas tras derrotar a Mordred. Nunha das historias do Mabigonion ("Kulhwch e Olwen") a espada Caledvwlch pertence a Artur en cuxos romances adquire o nome de Calibourne que dará despois o nome de Excalibur.
  • Caladbolg: A espada máxica de Fergus mc Roich, personaxe do Táin Bó Cuailnge.
  • Tisó: Espada de Ramón Berenguer I.
  • In Cruaidín Catutchenn: A espada de Cú Chulainn, que brillaba como un facho pola noite.
  • Bhavani Talwar: Espada entregada pola deusa Bhavani a Chhatrapati Shivaji Maharaj, rei de Maratha.
  • Zulfiqar: Espada do líder islámico Alí, cuñado de Mahoma.
  • Crocea Mors: Espada do rei britano Nennius.
  • Xoiosa: A espada de Carlomagno.
  • Ascalon: Espada de San Xurxo.
  • Lobeira: Espada do rei Fernando III O Santo.
  • Viladerlla: Espada Wilfredo o peludo e Martín o Humano, condes de Barcelona.
  • Espada de Misericordia: Espada do derradeiro rei anglosaxón Eduardo O confesor.
  • Durandarte: Espada de Roland.
  • Dáinsleif: Espada do rei Högni de Escandinavia.
  • Tizona: Segundo a tradición cidiana era a espada do rei Búcar de Marrocos, pasou logo a Rodrigo Díaz de Vivar.
  • Colada: Segundo a tradición cidiana era unha espada do Conde Berenguel de Barcelona, pasou logo ao Cid.
  • Cortana: Espada cerimonial na coroación dos reis británicos, segundo a tradición pertencía a Tristán.
  • Legbiter: Espada de Magnus III de Noruega.
  • Skofnung: Espada do mitolóxico rei Hrólf Kraki.
  • Fierebrace: Espada de Guillermo IV, duque de Anjou.
  • Fragarach: Espada de Manannan mac Lir e Lugh .
  • Galatine: Espada de Sir Gawain .
  • Gram: Espada de Sigurd ou Sigfrido na saga Volsunga.
  • Grus: Espada histórica do rei polaco Bolesław III.
  • Hauteclere: Espada de Olivier ou Oliveros, outro heroe da Chanson de Roland.
  • Andúril: Espada de Aragorn.
  • Hrunting e Naeling: Espadas de Beowulf.
  • Szczerbiec: Espada da coroación dos reis polacos.
  • Thuận Thiên: Espada do rei de Vietnam, Lê Lợi, usada contra a ocupación Ming.
  • Tyrfing: Espada maldita, citada no Ciclo de Tyrfing, que inclúe a Saga de Hervar e partes da Edda poética.

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para espada.
  2. Oldest Swords Found in Turkey
  3. Frangipane, M. et.al. 2010: The collapse of the 4th millennium centralised system at Arslantepe and the far-reaching changes in 3rd millennium societies. ORIGINI XXXIV, 2012: 237-260.
  4. Chang, K. C. (1982). Yale University Press, ed. "Studies of Shang Archaeology": 6–7. ISBN 0-300-03578-0. 
  5. Drews, Robert (1995). Princeton University Press, ed. The end of the Bronze Age: changes in warfare and the catastrophe ca. 1200 B.C (revisada ed.). pp. 197–204. ISBN 0-691-02591-6. 
  6. Burton, p.78
  7. Hanson, Victor Davis (1993). Routledge Publishing, ed. Hoplites: the classical Greek battle experience. pp. 25–27. ISBN 0-415-09816-5. Consultado o 22 de decembro do 2015. 
  8. Goldsworthy, Adrian Keith (1998). Oxford University Press, ed. The Roman army at war: 100 BC-AD 200 (en inglés). pp. 216–217. ISBN 0-19-815090-3. Consultado o 22 de decembro do 2015. 
  9. Fields, Nic (2009). Osprey Publishing, ed. The Roman Army of the Principate 27 BCE-CE 117 (en inglés). pp. 30–31. ISBN 1-84603-386-1. Consultado o 22 de decembro do 2015. 
  10. Mantello, Frank Anthony C.; Rigg, A. G. (1996). CUA Press, ed. Medieval Latin: an introduction and bibliographical guide (en inglés). pp. 447–449. ISBN 0-8132-0842-4. Consultado o 22 de decembro do 2015. 
  11. "Corpus petroglyphorum gallaeciae" Ramón Sobrino.
  12. "Historia de Galicia" Anselmo López Carreira, Francisco Carballo ed A Nosa Terra 1996.
  13. "Breve reseña del museo, la espada de Mouruás" Ferro Couselo, J, Boletín Auriense I 1971
  14. "Armas de bronce ofrendadas al río Sil", López Cuevillas, F. ed Zephyrus 1955.
  15. "Espadas pistiliformes en el Bronce Final" De la Peña Santos, Antonio ed Sotelo Branco 1999
  16. "A cultura castrexa" Francisco Calo Lourido ed a Nosa Terra 1997

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Commons
Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría: Espada

Bibliografía[editar | editar a fonte]

  • Allchin, F.R. in South Asian Archaeology 1975: Papers from The Third International Conference of The Association of South Asian Archaeologists In Western Europe, Held In Paris (December 1979) edited by J.E.van Lohuizen-de Leeuw. Brill Academic Publishers, Incorporated. 106–118. ISBN 90-04-05996-2.
  • Prasad, Prakash Chandra (2003). Foreign Trade and Commerce In Ancient India. Abhinav Publications. ISBN 81-7017-053-2.
  • Edgerton; et al. (2002). Indian and Oriental Arms and Armour. Courier Dover Publications. ISBN 0-486-42229-1.
  • Withers, Harvey J S;(2006). World Swords 1400–1945. Studio Jupiter Military Publishing . ISBN 0-9545910-1-1.
  • Naish, Camille (1991). Death Comes to The Maiden: Sex and Execution, 1431–1933. Taylor & Francis Publishing. ISBN 0-415-05585-7.
  • Burton, Richard F (2008).The Book of The Sword. Cosimo, Inc. ISBN 1-60520-436-6.
  • Gravett, Christopher (1997). German Medieval Armies 1000-1300. Osprey Publishing. ISBN 1-85532-657-4. 
  • Wertime, Theodore and Muhly, J. D.(1980) eds.The Coming of The Age of Iron. Yale University Press. ISBN 0-300-02425-8 .
  • Kirkland, J.Michael (2006). Stage Combat Resource Materials: A Selected and Annotated Bibliography. Greenwood Publishing Group. ISBN 0-313-30710-5.
  • McLean, Will; Forgeng, Jeffrey L. (2008). Daily life in Chaucer's England. ABC-CLIO. ISBN 0-313-35951-2. 
  • Green, Thomas A. (2001). Martial Arts of The World: An Encyclopedia.V.1. ABC-CLIO. ISBN 1-57607-150-2.
  • Evangelista, Nick (1995). The encyclopedia of the sword. Greenwood Publishing Group. ISBN 0-313-27896-2. 
  • Smith, William (1843). A dictionary of Greek and Roman antiquities. Michigan University Press.
  • Comnena, Anna. (1928). The Alexiad. Ed. and trans. Elizabeth A. Dawes. London: Routledge. Available at the Internet History Sourcebook

Outros artigos[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]