Este é un dos 1000 artigos que toda Wikipedia debería ter

Turquía

From Wikipedia
Jump to navigation Jump to search

Coordenadas: 40°N 33°L / 40, -33

República de Turquía
Türkiye Cumhuriyeti
Bandeira de Turquía
Emblema de Turquía
BandeiraEmblema
Turkey (orthographic projection).svg
Lema: Yurtta sulh, cihanda sulh
(Turco: Paz no fogar, paz no mundo)
Capital
 Poboación
Ancara
4 082 184 (2010)
Cidade máis poboadaIstambul
Linguas oficiaisTurco
Forma de gobernoRepública presidencial
Presidente
Vicepresidente
Recep Tayyip Erdoğan
Fuat Oktay
Tratado de Lausana
• Decl. da República
24 de xullo de 1923
29 de outubro de 1923
SuperficiePosto 37º
 • Total783 562 km²
 • % auga1,3
Fronteiras2 627 km
Costas7 200 km
PoboaciónPosto 18º
 • Total (2017 cens.)79 814 871 hab.
 • Densidade102 hab./km²
PIB (nominal)Posto 17º
 • Total (2010)735 264 millóns US$
 • per cápita10 106 US$
PIB (PPA)Posto 15º
 • Total (2010)1 116 000 millóns US$
 • per cápita15 340 US$
MoedaLira turca (TL, YTL)
IDH (2011)0,699 (92º) – Alto
XentilicioTurco, turca
Fuso horarioEET (UTC+2)
 • Horario de veránNon aplica
Dominio de Internet.tr
Prefixo telefónico+90
Prefixo radiofónicoYMA-YMZ / TAA-TCZ
Código ISO792 / TUR / TR
Membro de: ONU, OTAN, OCDE, OSCE, OCE, COE

Turquía (turco: Türkiye, ˈtyɾcije) —de forma oficial República de Turquía (turco: Türkiye Cumhuriyeti, (Ltspkr.pngTürkiye Cumhuriyeti)— é un país soberano intercontinental, coa maior parte do seu territorio situado na Asia Occidental (95 % do seu territorio) e unha menor na Europa meridional (5 % do seu territorio), que se estende por toda a península de Anatolia (A península de Anatolia atopase entre o mar Negro e o mar Mediterráneo e forma o «corazón» do país) e Tracia Oriental na zona dos Balcáns.

Linda ó nordeste con Armenia, ó norte co mar Negro, ó oeste con Grecia, o mar Exeo e Bulgaria, ó sueste con Irán, e ó sur con Iraq, Siria e o mar Mediterráneo, ó leste con Xeorxia e Acerbaixán. O mar de Mármara, e os estreitos turcos do Bósforo é o Dardanelos, separan Europa de Asia, polo que Turquía está considerado un país transcontinental.[1]

O seu territorio foi o fogar de varias grandes civilizacións: hititas, urartu, cimerios, asirios, persas, grecos, romanos, bizantinos, selxúcidas, otománs e lugar de moitas batallas entre esas civilizacións ao longo da historia. O país inflúe na zona comprendida entre a Unión Europea no oeste e Asia Central no leste, Rusia no norte e Oriente Próximo no sur, polo que adquiriu cada vez máis importancia estratéxica.[2][3]

Turquía é unha república democrática, secular e constitucional, cuxo sistema político foi estabelecido en 1923 baixo o liderado de Mustafa Kemal Atatürk, trala caída do Imperio Otomán após a primeira guerra mundial. Dende aquela, integrouse cada vez máis con Occidente a través da afiliación a organizacións como o Consello de Europa (1949), a OTAN (1952), a OCDE (1961), a OSCE (1973) ou o Grupo dos 20 (1999). Turquía comezou as negociacións para a adhesión plena na Unión Europea no 2005, despois de ter sido membro asociado dende 1963, presentar a súa candidatura no 1987, e estando en vigor un acordo alfandegueiro dende o 1 de xaneiro do 1996. Tamén seguiu fomentando estreitas relacións políticas e económicas co mundo oriental, especialmente cos estados de Oriente Medio, Asia Central ou Asia Oriental.

En termos de produto interior bruto, a súa economía está situada no posto 20º do mundo segundo o Fondo Monetario Internacional (2019). Pola súa localización estratéxica está clasificada como potencia de ámbito rexional por políticos e economistas de todo o mundo.[4][5]

Toponimia[edit | edit source]

O primeiro uso do termo /türk/ o /türük/ figura nas inscricións de Orkhon da Asia Central.[6]

O nome de Turquía (pronunciado /türkiye/ en lingua turca) pódese dividir en dous termos: /türk/, que significa "forte" no turco antigo e polo xeral designa aos habitantes de Turquía ou un membro dos pobos turcos,[7] ou o posterior termo /tu-kin/, empregado polos chineses para designar ás persoas que vivían ao sur do Macizo de Altái xa en 177 a. C.,[6] e o sufixo /-iye/ (derivado do sufixo árabe /-iyya/, pero tamén está asociada co sufixo latino medieval /-ia/ en /turchia/, e o sufixo grego medieval /-ία/ en /τουρκία/), o que significa "propietario" ou "relacionado con".

Historia[edit | edit source]

Artigo principal: Historia de Turquía.

Prehistoria e Idade Antiga de Anatolia[edit | edit source]

Artigo principal: Historia de Anatolia.
Afrodisias foi unha antiga cidade grega preto de Esmirna.
Göbekli Tepe é o lugar de culto relixioso máis antigo do mundo descuberto ata o de agora. Foi levantado 11 500 anos atrás, antes de que comezase o sedentarismo.[8]
Murallas da cidade de Troia VII, onde se postula librouse a guerra de Troia (c. 1200 a. C.).

Anatolia (en turco: Anadolu), tamén coñecida como Asia Menor e que comprende a maior parte da Turquía moderna, é unha das rexións habitadas continuamente máis antigas do mundo debido á súa localización na posición entre Asia e Europa. Os primeiros asentamentos neolíticos como Çatalhöyük, Hacilar, Göbekli Tepe, Nevali Cori, Çayönü e Mersin considéranse uns dos primeiros asentamentos humanos no mundo.[9] O asentamento de Troia comeza no Neolítico e continúa na Idade de Ferro. Durante a historia, linguas indoeuropeas, semíticas, así como outras de filiación incerta interviñeron en Anatolia. De feito, dada a antigüidade dos idiomas indoeuropeos hitita e luvita, algúns estudosos propuxeron a Anatolia como o hipotético centro a partir do cal as linguas indoeuropeas estenderonse.[10]

O primeiro gran imperio na zona é o dos hititas, entre os séculos XVII e XII a. C. Posteriormente, os frixios, un pobo indoeuropeo, logrou establecer un reino que logo foi destruído polos cimerios no século VII a. C.[11] Os sucesores máis poderosos dos frixios foron os estados de Xonia, Lida, Caria, Cilicia e Licia. Os lidios e os licios falaban idiomas que eran fundamentalmente indoeuropeos, pero ambos os idiomas adquiriron elementos hititas e helénicos.

Ao redor de 1200 a. C., a costa occidental de Anatolia foi poboada polos gregos. Toda a zona foi conquistada polo Imperio persa durante os séculos VI e V a. C. e máis tarde por Alexandre Magno no ano 334 a. C.[12] Anatolia foi posteriormente dividida nunha serie de pequenos reinos helenísticos (incluíndo Bitinia, Capadocia, Pérgamo, Ponto) e Galacia (unha antiga rexión no centro de Anatolia onde se asentaron algunhas tribos migratorias de orixe galo procedentes das terras xermanas a principios do século III a. C. A rexión tomou o seu nome destes galos e os seus habitantes chamáronse gálatas), todos os cales sucumbiran a Roma a mediados de século I a. C.[13]

No 324 d. C., o emperador romano Constantino I elixiu Bizancio como sede da nova capital do imperio romano, que paso a chamarse Nova Roma (Constantinopla e máis tarde Istambul). Despois da caída do Imperio Romano de Occidente, converteuse na capital do Imperio bizantino (Imperio romano oriental).[14]

Porta de esfinxes en Hattusa, a capital do imperio hitita. Entre os séculos XVII e XII a. C.[15]
Porta de esfinxes en Hattusa, a capital do imperio hitita. Entre os séculos XVII e XII a. C.[15]
O antigo ximnasio de Sardes, a capital do antigo reino de Lida durante o século VIII a. C.
O antigo ximnasio de Sardes, a capital do antigo reino de Lida durante o século VIII a. C.
Monte Nemrut é unha montaña de 2150 m de altitude do sueste de Turquía, coñecida polas estatuas pertencentes a unha tumba do século I a. C.
Monte Nemrut é unha montaña de 2150 m de altitude do sueste de Turquía, coñecida polas estatuas pertencentes a unha tumba do século I a. C.
Aspendo en Antalya ten un dos teatros mellor conservados do mundo romano, construído baixo o emperador Antonino Pío
Aspendo en Antalya ten un dos teatros mellor conservados do mundo romano, construído baixo o emperador Antonino Pío

Imperio selxúcida[edit | edit source]

Mevleví é unha orde de dervixes de Turquía, fundada polos discípulos do poeta sufí Rumi no século XIII. O centro da orde e o mausoleo de Rumi está en Konya.
Santa Sofía de Constantinopla foi construída polo Imperio bizantino no século VI d. C. Ao longo da súa historia foi basílica, mesquita e hoxe museo.
O Imperio selxúcida en 1092, o seu período de maior expansión.

Os turcos eran un pobo nómade, formado por grandes tribos (como os oguzes, os kipchak e os cumanos), que habitaba nas estepas da Asia central onde anteriormente fundaran varios reinos potentes como o dos hunos, os köktürks, o kaganato uigur e os gaznavíes sucesivamente entre os séculos IV e X. No século IX algunhas tribos turcas estableceron contactos diplomáticos e de comercio por primeira vez coas tribos árabes que habitaban no Oriente Próximo. Influenciados polos árabes, os turcos abandonaron o xamanismo e o tengrismo que viñan practicando desde facía séculos e convertéronse ao islam. A mediados do século X os turcos fundaron o Imperio selxúcida, o primeiro gran imperio turco logo de converterse ao islam, nos territorios que hoxe son Turkmenistán, Afganistán, Irán, Iraq, Oriente Próximo e a propia Turquía. Cara a finais do século X os turcos selxúcidas conquistaron algúns territorios do leste e sueste de Anatolia onde dominaba o Imperio bizantino. No ano 1071 tivo lugar a batalla de Manzikert entre o exército selxúcida e o exército bizantino. Os turcos gañaron a batalla e pasaron a dominar grandes territorios ao leste e sueste de Anatolia. Esta batalla considérase polos historiadores como o principio do fin do Imperio bizantino xa que nas décadas posteriores os turcos foron avanzando e conquistando máis territorios en Anatolia debilitando ao Imperio bizantino. A mediados do século XIII os turcos selxúcidas dominaban xa a maior parte de Anatolia. Os selxúcidas tiveron tamén un papel moi importante como defensores do islam e dos musulmáns durante as primeiras cruzadas loitando contra os exércitos cruzados que desexaban atravesar Anatolia para poder chegar á Terra Santa.

Imperio otomán[edit | edit source]

Artigos principais: Dinastía selxúcida e Imperio otomán.
Mapa do Imperio otomán (Osmanlı İmparatorluğu, 1299-1922) cara a fins do século XVII.
Topkapı - 01.jpg
Dolmabahçe Palace (cropped).JPG


O Palacio de Topkapi e o Palacio de Dolmabahçe foron as residencias reais dos sultáns do Imperio Otomán entre 1465-1856[16] e 1856-1922.[17]

O Estado otomán, comunmente chamado Imperio otomán, foi unha potencia imperial turca, situada na súa maior parte ao redor da ribeira do mar Mediterráneo, e cuxa existencia temporal abarcou o período entre 1299 e 1922. Os otománs eran os sucesores dos selxúcidas e no cénit do seu poder no século XVII, este imperio incluía toda a península de Anatolia, Oriente Próximo (Siria, Iraq, Xordania, Líbano, Palestina, Israel e Kuwait), as zonas costeiras da península arábiga, extensións do Norte de África (territorios que hoxe son Sudán, Eritrea, Xibutí, Exipto, Libia, Tunes e Alxeria), a maior parte dos territorios situados na franxa que vai desde o sueste de Europa (os Balcáns, Albania, Grecia, Macedonia, Bosnia e Hercegovina, Croacia, Bulgaria, Romanía, Hungría, Serbia, Ucraína) ao Cáucaso (territorios que hoxe son Xeorxia, Acerbaixán e Armenia) no norte. Isto comprendía unha área de aproximadamente seis millóns de quilómetros cadrados, aínda que a maior parte estaba baixo control indirecto do goberno central. As posesións do Imperio achábanse situadas entre Oriente e Occidente polo que ao longo da súa historia de máis de seis séculos as súas relacións internacionais estiveron influenciadas por iso. En 1453 os otománs conquistaron Constantinopla poñendo fin a máis de dez séculos de existencia do Imperio bizantino. A partir dese momento Constantinopla pasou a chamarse Istambul e converteuse na capital do Imperio otomán. A conquista de Constantinopla polos turcos considérase historicamente como o acontecemento que finalizou a Idade Media. No seu momento de máxima expansión os otománs chegaron a cercar en dúas ocasións, en 1529 e 1683, a cidade de Viena durante varios meses pero finalmente retiráronse sen poder lograr conquistala debido especialmente ao gran apoio militar brindado na defensa da cidade por parte dos grandes reinos cristiáns de Europa como Alemaña, España e Polonia. A partir do século XVI os sultáns otománs tamén adquiriron o título de califa.

A República de Turquía foi fundada en 1923 por Mustafa Kemal Atatürk tralo derrubamento do Imperio Otomán ó final da primeira guerra mundial.

Xeografía[edit | edit source]

Tu-map.png
Artigo principal: Xeografía de Turquía.

Turquía é un Estado transcontinental de Eurasia. A Turquía asiática, que se corresponde coa península de Anatolia, e que inclúe o 97 % da superficie do país, está separada da Turquía europea polo mar de Mármara e os estreitos do Bósforo e Dardanelos, que en conxunto ligan maritimamente o mar Negro e mais o mar Mediterráneo. A Turquía europea, que corresponde á Tracia e a Rumelia orientais da Península Balcánica, só representan o 3% da superficie total do país.[18]

O territorio turco ten máis de 1.600 km de lonxitude, de leste a oeste, e 800 km de norte a sur. A superficie de Turquía, incluíndo a dos lagos, é de 783.562 km², bastante máis dunha vez e media a de España, dos cales só 23.764 km² están en Europa (unha área inferior á de Galicia).[19] Turquía é o 37º país máis grande do mundo, cunha superficie similar á suma das superficies do Reino Unido e de Francia.

Xeografía física[edit | edit source]

O monte Ararat

A Turquía europea, no seu noroeste, conforma a Tracia Oriental, e ten fronteiras con Grecia e Bulgaria. A Turquía asiática ou Anatolia—tamén denominada Asia Menor—está formada por un planalto central (Planalto de Anatolia). Os Montes Pónticos (Köroğlu) separan este altiplano da estreita faixa costeira do mar Negro polo norte; mentres os Montes Tauros ao sur forman un murallón fronte á faixa costeira mediterránea. O leste do país é máis montañoso aínda, unión do Anti-Tauro e o Cáucaso, e conforma un dispersor de diversos ríos que se estenden polo Oriente Próximo, como o Éufrates e o Tigris. Sitúanse aí o lago Van e o monte Ararat, a elevación máxima do país con 5.165 msnm.[20]

Hidrografía[edit | edit source]

O gran río da península anatólica é o río Kizil Irmak ou "río vermello" en turco (Halys da antigüidade), que corre de sur a norte. Xunto con o seu afluente, o río Delidje Su, drena boa parte do país, pero os seus vales son profundos e angostos. No leste o río Tigris, que forma unha enorme curva oeste-leste desde o seu nacemento aos pés do Ararat, drena a parte oriental, xunto con o río Eufrates, de menor curso en territorio turco.

Son numerosos os lagos, en especial na ancha banda percorrida polos Montes Taurus, conformados por materiais calcarios, que orixinan unha paisaxe cárstica, na que os lagos en superficie ou subterráneos xogan o seu papel. Na mesma Anatolia, co cha cheo de material salino en partes, formouse no centro un gran lago salgado, o Tuz-ghela, con cerca de 1.700 km², o segundo en área do país tras o Van.

Xeoloxía[edit | edit source]

O relevo variado de Turquía é resultado de diversos movementos terrestres complexos que formaron a rexión ao longo de millóns de anos e que aínda producen sismos e erupcións volcánicas. O Bósforo e os Dardanelos formáronse polas fallas xeolóxicas que fendían Turquía e que permitiron a creación do Mar Negro. Outra falla que cruza o norte do país, de oeste a leste, causou o terremoto de 1999.[21]

Clima[edit | edit source]

En conformidade ás diferenzas do relevo, o clima turco é moi variado. As áreas costeiras do oeste e sur de Turquía teñen un clima mediterráneo, con veráns secos, e invernos moderadamente húmidos. Na costa do Mar Negro os veráns son frescos e as precipitacións repártense ao longo de todo o ano. As condicións son máis extremas no interior árido e elevado. As montañas próximas á costa impiden que as influencias mediterráneas se estendan ao centro, polo que o planalto anatólico central ten un clima continental, con invernos severos e veráns moi cálidos; no altiplano de Capadocia, o Erdjaz Dag, con 3.916 m ten neves perpetuas. A precipitación mediana é de 400 mm; máis con diferenzas rexionais que dependen da altitude. As rexións máis secas son a chaira de Konya e a de Malatya.

División rexional[edit | edit source]

Mapa de Turquía coa división rexional.

Xeograficamente, Turquía divídese en sete rexións:

Turquía e a Wikipedia[edit | edit source]

O acceso a Wikipedia estivo prohibido en Turquía dende mediados de 2017 ata comezos de 2020 por cuestións políticas.[22]

Goberno e política[edit | edit source]

Turquía é unha república parlamentaria e a Constitución dispón que é un estado democrático, laico, social e de dereito. O poder lexislativo reside na Grande Asemblea Nacional de Turquía, composta por 550 deputados elixidos para unha lexislatura de cinco anos cos votos dos cidadáns turcos maiores de 18 anos.

Organización político-administrativa[edit | edit source]

Artigo principal: Subdivisións de Turquía.

Turquía é un Estado unitario que se divide administrativamente en 81 provincias (iller, singular il), á fronte de cada unha atópase un gobernador (vali) designado polo Goberno central. As provincias divídense en distritos (ilçeler, singular ilçe) e comunas, que poden estabelecer impostos e exercer outras competencias. A capital provincial (xeralmente chamada distrito (ilçe) central) leva xeralmente o nome da provincia. Só non ocorre isto nas provincias de Hatay (capital: Antioquía), Kocaeli (capital: İzmit), e Sakarya (capital: Adapazarı).

Tamén se divide en sete rexións o estado, mais estas non teñen competencias administrativas e só se empregan en estatísticas.

Cidades[edit | edit source]

A capital de Turquía é Ancara, mais a capital histórica é Istambul (antiga Constantinopla), que é ao mesmo tempo o centro financeiro, económico e cultural do país. Outras cidades importantes son Esmirna, Bursa, Adana, Trebisonda, Malatya, Gaziantep, Erzurum, Kayseri, İzmit (Kocaeli), Konya, Mersin, Eskişehir, Diyarbakır, Antalya e Samsun. Aproximadamente o 68 % da poboación de Turquía vive en centros urbanos. En total, 12 cidades teñen poboacións que exceden os 500.000 hab. e 48 cidades teñen máis de 100.000 hab.

Principais cidades (poboación do 2009):

Economía[edit | edit source]

Artigo principal: Economía de Turquía.

Galería de imaxes[edit | edit source]

Notas[edit | edit source]

  1. Sabancı University (2005). "Geography of Turkey" (en inglés). Sabancı University. Arquivado dende o orixinal o 07 de febreiro de 2009. Consultado o 21 de setembro de 2009. 
  2. Mango, Andrew (2000). Ataturk. Overlook. ISBN 1-5856-7011-1. 
  3. Shaw, Stanford Jay; Kural Shaw, Ezel (1977). History of the Ottoman Empire and Modern Turkey. Cambridge University Press. ISBN 0-5212-9163-1. 
  4. Reva Bhalla, Lauren Goodrich y Peter Zeihan (17 de marzo de 2009). "Stratfor: "Turkey and Russia on the Rise"". Arquivado dende o orixinal o 23 de agosto de 2011. Consultado o 16 de xuño de 2010. 
  5. George Friedman (31 de xullo de 2007). "Stratfor: "The Geopolitics of Turkey"". Arquivado dende o orixinal o 10 de outubro de 2009. Consultado o 16 de xuño de 2010. 
  6. 6,0 6,1 Harper, Douglas (2001). ""Turk"". Online Etymology Dictionary. Consultado o 27 de diciembre de 2006. 
  7. American Heritage Dictionary (2000). ""Turk"". Houghton Mifflin Company. Consultado o 27 de diciembre de 2006. 
  8. Curry, Andrew (novembro de 2008). "Gobekli Tepe: The World’s First Temple?". Smithsonian.com. Smithsonian Institution. Consultado o 21 de febreiro do 2020. 
  9. Thissen, Laurens (23 de novembro de 2001). "Time trajectories for the Neolithic of Central Anatolia" (PDF). CANeW - Central Anatolian Neolithic e-Workshop. Arquivado dende o orixinal (PDF) o 05 de xuño de 2007. Consultado o 21 de decembro de 2006. 
  10. Balter, Michael (27 de febreiro de 2004). "Search for the Indo-Europeans: Were Kurgan horsemen or Anatolian farmers responsible for creating and spreading the world's most far-flung language family?". Science 303 (5662): 1323. 
  11. The Metropolitan Museum of Art, New York (outubro de 2000). "Anatolia and the Caucasus (Asia Minor), 2000 – 1000 B.C. in Timeline of Art History.". New York: The Metropolitan Museum of Art. Arquivado dende o orixinal o 2 de febreiro de 2007. Consultado o 21 de decembro de 2006. 
  12. Hooker, Richard (6 de xuño de 1999). "Ancient Greece: The Persian Wars". Washington State University, WA, United States. Arquivado dende o orixinal o 24 de decembro de 2006. Consultado o 22 de decembro de 2006. 
  13. The Metropolitan Museum of Art, New York (outubro de 2000). "Anatolia and the Caucasus (Asia Minor), 1000 B.C. - 1 A.D. in Timeline of Art History.". New York: The Metropolitan Museum of Art. Arquivado dende o orixinal o 14 de decembro de 2006. Consultado o 21 de decembro de 2006. 
  14. Daniel C. Waugh (2004). "Constantinople/Istanbul". University of Washington, Seattle, WA. Consultado o 26 de decembro de 2006. 
  15. "Hattusha: the Hittite Capital". whc.unesco.org. Consultado o 12 de xuño de 2014. 
  16. Simons, Marlise (22 de agosto de 1993). "Center of Ottoman Power". New York Times. Consultado o 4 de xuño de 2009. 
  17. "Dolmabahce Palace". dolmabahcepalace.com. Consultado o 4 de agosto de 2014. 
  18. Turkish Odyssey: Turkey Arquivado 09 de maio de 2008 en Wayback Machine.(en inglés)
  19. US Library of Congress. "Geography of Turkey". US Library of Congress. Consultado o 21 de setembro de 2009. 
  20. NASA - Earth Observatory (2001). "Mount Ararat (Ağrı Dağı), Turkey". NASA. Consultado o 21 de setembro de 2009. 
  21. "Brief Seismic History of Turkey". University of South California, Department of Civil Engineering. Arquivado dende o orixinal o 12 de marzo de 2009. Consultado o 21 de setembro de 2009. 
  22. "El acceso a Wikipedia se restaura en Turquía tras un bloqueo de más de dos años y medio - Wikimedia España". blog.wikimedia.es. Consultado o 2020-01-18. 

Véxase tamén[edit | edit source]

Ligazóns externas[edit | edit source]