Zambia

	Nome orixinal Republic of Zambia (en)
	Nome oficial Zambia (en); République de Zambie (fr)
	Xentilicio zambiai (hu); Zambienne (fr); Zambians (en); zanbiana (vec); zanbiane (vec); Zambien (fr); Sambierin (de); Sambierinnen (de); Sambier (de); Zambiano (eo); zanbiani (vec); زامبي (ary); Zambijka (sl); Zambià (ca); zanbian (vec); Zambijec (sl); زامبيين (ary); زامبيات (ary); زامبية (ary); zambiana (ca); zambiana (ast); zambian (lfn); زامبية (ar); زامبيون (ar); замбийцы (ru); זמבי (he); زامبي (ar); Zambiano (io); Zambiyänan (vo); Zambian (en); zambianu (ast); זמבית (he); zambian (ro); zambiani (it); zambiane (it); zambieni (ro); zambiana (it); জাম্বীয় (bn); zambiano (it); zambiană (ro); Saimbiach (ga)

Zambia
	Nome orixinal Republic of Zambia (en)
	Nome oficial Zambia (en); République de Zambie (fr)
	Xentilicio zambiai (hu); Zambienne (fr); Zambians (en); zanbiana (vec); zanbiane (vec); Zambien (fr); Sambierin (de); Sambierinnen (de); Sambier (de); Zambiano (eo); zanbiani (vec); زامبي (ary); Zambijka (sl); Zambià (ca); zanbian (vec); Zambijec (sl); زامبيين (ary); زامبيات (ary); زامبية (ary); zambiana (ca); zambiana (ast); zambian (lfn); زامبية (ar); زامبيون (ar); замбийцы (ru); זמבי (he); زامبي (ar); Zambiano (io); Zambiyänan (vo); Zambian (en); zambianu (ast); זמבית (he); zambian (ro); zambiani (it); zambiane (it); zambieni (ro); zambiana (it); জাম্বীয় (bn); zambiano (it); zambiană (ro); Saimbiach (ga)
	Instancia de estado soberano; estado sen litoral; república; país
	Parte de África austral
	Epónimo Río Zambeze
	Texto lema One Zambia, One Nation; Una Zàmbia, una nació; Една Замбия, една нация; Un Sambia, Un Genedl
	Himno Stand and Sing of Zambia, Proud and Free (pt)
Características
	Caracterizado por país parcialmente libre
	Cultura Cultura da Zâmbia (pt)
	Lingua oficial lingua inglesa
	Lingua usada lingua inglesa; Língua lâmbia (pt) ; Língua de Sinais da Zâmbia (pt) ; Lamba (en) ; lingua chewa; Língua lenje (pt) ; Kuhane (en) ; Lala-Bisa (en) ; Luyana (en) ; Tabwa (en) ; bemba (pt) ; Lunda (pt) ; Língua tonga (pt) ; Mbunda (pt) ; Língua luvale (pt) ; Lingua tumbuka; Kaonde (en) ; Lingua shona; Lingua lozi; Sala (en) ; Nyiha (en) ; Língua soli (pt) ; Bwile (en) ; Língua nhamuanga (pt) ; Lingua mbukushu; Mambwe (pt) ; Suaíli congolês (pt) ; Yauma (en) ; lingua inglesa; Kunda (en) ; Aushi (en) ; Totela (en) ; Simaa (en) ; Ila (en) ; Nkoya (en) ; Nsenga (en) ; Mashi (en) ; Settler Swahili (en) ; Mbowe (en) ; Nyika (en)
	Forma de goberno presidencialismo; democracia representativa
	Economía economía de Zambia
	Moeda Zambian pound (en) £; Old Zambia kwacha (en) ; Kwacha zambiano
Implicados
	Xefe de estado Cargo: Presidente de Zambia ; Hakainde Hichilema (2021 - ); Rupiah Banda (2008 - 2011); Levy Mwanawasa (2002 - 2008); Frederick Chiluba (1991 - 2002); Edgar Lungu (2015 - 2021); Michael Sata (2011 - 2014); Guy Scott (2014 - 2015); Kenneth Kaunda (1964 - 1991)
	Xefe do goberno Cargo: Presidente de Zambia; Presidente de Zambia; Prime Minister of Zambia (en) ; Edgar Lungu
	Órgano lexislativo Assembleia Nacional da Zâmbia (pt)
	Órgano executivo Cabinet of Zambia (en)
	Membro de Organización das Nacións Unidas; Centro Internacional de Arranxo de Diferenzas Relativas a Investimentos; Grupo de Estados de África, Caribe e Pacífico; Organización para a Prohibición de Armas Químicas; Axencia Multilateral de Garantía de Investimentos; Organização Internacional para as Migrações (pt) ; Organización Internacional para a Estandarización; Comité Olímpico Internacional; Organización das Nacións Unidas para a Educación, a Ciencia e a Cultura; Unión Postal Universal; Organización Mundial de Alfándegas; Comunidade de Desenvolvemento da África Meridional; Organización Mundial da Saúde; Unión Internacional de Telecomunicacións; Organización Meteorolóxica Mundial; Organización Internacional do Traballo; Fondo Monetario Internacional; Axencia Internacional da Enerxía Atómica; Corporación Financeira Internacional; Banco Internacional de Reconstrución e Fomento; Grupo dos 77; Organización das Nacións Unidas para a Alimentación e a Agricultura; Commonwealth de Nacións; Organización de Aviación Civil Internacional; Banco Africano de Desenvolvemento; Unión Africana; Corte Penal Internacional; Fundo Internacional de Desenvolvimento Agrícola (pt) ; Organización Mundial do Comercio; Asociación Internacional de Fomento; Convenção de Lomé (pt) ; Tratado de non proliferación de armas nucleares; Confederação Internacional de Sindicatos Livres (pt) ; Operación Híbrida da Unión Africana e as Nacións Unidas en Darfur; Interpol; Área Continental Africana de Libre Comercio
	Banco central Bank of Zambia (en)
Datas
	Fundación / creación 24 de outubro de 1964
Historia
	Historia história da Zâmbia (pt)
	Substitúe Rodesia do Norte (1924 - 1964)
Localización
	País Zambia
	Xeografía xeografía de Zambia
	Situado na entidade xeográfica África austral; África oriental; África central
	Continente África
	Capital Lusaca
	Comparte fronteira con Zimbabwe; Mozambique; Namibia; Angola; Malawi; Tanzania; República Democrática do Congo; Botswana
	Contén división administrativa Provincia Central, Zambia; Provincia do Norte, Zambia; Provincia do Noroeste, Zambia; Provincia do Sur, Zambia; Provincia Occidental, Zambia; Provincia de Lusaca; Provincia Oriental, Zambia; Provincia de Luapula; Provincia de Copperbelt; Provincia de Muchinga
OpenStreetMap
	Coordenadas 14°S 28°L / -14, 28
Cifras e dimensións
	Poboación 3.082.627 (1960) ; 3.173.662 (1961) ; 3.269.151 (1962) ; 3.368.961 (1963) ; 3.472.843 (1964) ; 3.580.708 (1965) ; 3.692.409 (1966) ; 3.808.277 (1967) ; 3.929.254 (1968) ; 4.056.584 (1969) ; 4.191.114 (1970) ; 4.333.234 (1971) ; 4.482.567 (1972) ; 4.638.227 (1973) ; 4.798.913 (1974) ; 4.963.655 (1975) ; 5.131.916 (1976) ; 5.303.836 (1977) ; 5.479.897 (1978) ; 5.660.893 (1979) ; 5.847.241 (1980) ; 6.038.971 (1981) ; 6.235.352 (1982) ; 6.435.110 (1983) ; 6.636.560 (1984) ; 6.838.392 (1985) ; 7.040.796 (1986) ; 7.243.918 (1987) ; 7.446.478 (1988) ; 7.646.911 (1989) ; 7.844.516 (1990) ; 8.038.236 (1991) ; 8.229.480 (1992) ; 8.423.058 (1993) ; 8.625.477 (1994) ; 8.841.338 (1995) ; 9.073.311 (1996) ; 9.320.089 (1997) ; 9.577.483 (1998) ; 9.839.179 (1999) ; 10.100.981 (2000) ; 10.362.137 (2001) ; 10.625.423 (2002) ; 10.894.519 (2003) ; 11.174.650 (2004) ; 11.470.022 (2005) ; 11.781.612 (2006) ; 12.109.620 (2007) ; 12.456.527 (2008) ; 12.825.031 (2009) ; 13.216.985 (2010) ; 13.092.666 (2010) ; 13.633.796 (2011) ; 14.075.099 (2012) ; 14.309.466 (2012) ; 14.538.640 (2013) ; 17.094.130 (2017) ; 19.610.769 (2022) censo
	Poboación feminina 9.314.079 (2019); 9.589.102 (2020); 9.864.121 (2021); 10.140.033 (2022)
	Poboación masculina 9.066.397 (2019); 9.338.613 (2020); 9.609.004 (2021); 9.877.642 (2022)
	Poboación rural 10.279.833 (2019); 10.480.465 (2020); 10.672.830 (2021); 10.857.387 (2022)
	Poboación urbana 8.100.644 (2019); 8.447.250 (2020); 8.800.295 (2021); 9.160.288 (2022)
	Índice desenvolvemento humano 0,565 (2021); 0,412 (1990); 0,408 (1991); 0,408 (1992); 0,414 (1993); 0,411 (1994); 0,413 (1995); 0,414 (1996); 0,413 (1997); 0,411 (1998); 0,413 (1999); 0,418 (2000); 0,425 (2001); 0,434 (2002); 0,448 (2003); 0,459 (2004); 0,472 (2005); 0,484 (2006); 0,495 (2007); 0,506 (2008); 0,519 (2009); 0,529 (2010); 0,534 (2011); 0,548 (2012); 0,554 (2013); 0,557 (2014); 0,562 (2015); 0,564 (2016); 0,568 (2017); 0,572 (2018); 0,575 (2019); 0,57 (2020)
	Índice desenvolvemento humano desigualdade 0,39 (2021); 0,354 (2010); 0,359 (2011); 0,369 (2012); 0,375 (2013); 0,368 (2014); 0,372 (2015); 0,374 (2016); 0,377 (2017); 0,391 (2018); 0,393 (2019); 0,391 (2020)
	Taxa desemprego 13 % (2014)
	Taxa nataliade 35,462 (2019); 34,953 (2020); 34,511 (2021); 34,127 (2022)
	Taxa mortandade 6,571 (2019); 6,602 (2020); 6,973 (2021); 6,716 (2022)
	PIB nominal 29.784.454.056 $ (2022); 22.147.649.569 $ (2021)
	Taxa imposto sobre valor engadido 16 %
	Superficie 752.618 km²
	Punto máis alto Mafinga Central (pt)
	Punto máis baixo 329 m Río Zambeze
	Fuso horario UTC+02:00 ; Africa/Lusaka
	Esperanza de vida 61,874 a (2016); 61,397 a (2015); 60,775 a (2014); 59,982 a (2013); 59,011 a (2012); 57,872 a (2011); 56,588 a (2010); 55,194 a (2009); 53,749 a (2008); 52,313 a (2007); 50,929 a (2006); 49,63 a (2005); 48,432 a (2004); 47,33 a (2003); 46,33 a (2002); 45,448 a (2001); 44,702 a (2000); 44,104 a (1999)
OpenStreetMap
Fontes e ligazóns
OpenStreetMap
OpenStreetMap	195271
VIAF	151203068
ISNI	0000000121851793
TasteAtlas	zambia
Freebase	/m/088vb
MeSH	D015024
	Prefixo telefónico +260
	Teléfono de emerxencia 999, 911, 112, 991, 992 (en) e 993
	Dominio .zm
	Wikidata G:Commons C:Commons

Zambia^[1]^[2] é un país interior de África, limitado ao norte coa República Democrática do Congo e Tanzania; ao leste co Malawi; ao sur co Mozambique, Zimbabwe, Namibia e Botswana; e ao oeste con Angola.

Historia

Visitada polos portugueses no século XVIII, a actual Zambia foi explorada polo británico David Livingstone. A penetración colonial iniciouse no ano 1890, por medio da British South Africa Company.

Antigamente chamada Rodesia do Norte, en 1953 o Reino Unido intentou unila á Zimbabwe e Malaui, pero os intereses dos colonos brancos de Zimbabwe fixeron que en 1964 se separase, formando o novo estado de Zambia. O nome de Zambia débese ó río Zambeze.

Goberno e Política

Zambia é unha república, na que o poder executivo reside no presidente -que é tamén o xefe de estado- e o primeiro ministro, elixido por un período de cinco anos por voto popular, xunto co vicepresidente xeral, designados ambos polo presidente. O goberno está composto por un gabinete elixido polo presidente entre os membros da Asemblea Nacional. O poder lexislativo é unicameral; o país non acepta a xurisdición da Corte Internacional de Xustiza. O poder xudicial reside na corte suprema, aínda que os xuíces son designados polo presidente.

Economía

Artigo principal: Economía de Zambia.

A economía depende, en gran medida, do cobre, mineral do que Zambia é un dos primeiros produtores mundiais e que representa o 90% do valor das exportacións. Este país pertence ao chamado "cinto de cobre", prolongación dos xacementos de Katanga. O petróleo é importado e chega desde o porto de Dar es Salaam (Tanzania). Dentro do sector industrial destaca o tratamento de minerais (sobre todo o refino do cobre). Tamén é importante a produción de cemento e as industrias derivadas da agricultura: aceites vexetais, manufacturas do algodón, azucre, xabón etc.

A agricultura atópase pouco desenvolta, centrándose basicamente nos cultivos de subsistencia: batata, cacahuetes, millo e mandioca. Tamén presenta cultivos de carácter comercial (algodón, café, cana de azucre, tabaco). Nos lagos e cursos fluviais practícase a pesca.

O turismo internacional, buscando os espazos naturais do país, constitúe unha importante fonte de ingresos.

Organización político-administrativa

Zambia divídese en nove provincias
Provincias de Zambia	Provincia Central (Kabwe). Provincia de Copperbelt (Ndola). Provincia Oriental (Chipata). Provincia de Luapula (Mansa). Provincia de Lusaka (Lusaka). Provincia do Norte (Kasama). Provincia do Noroeste (Solwezi). Provincia do Sur (Livingstone). Provincia Occidental (Mongu).	Mapa de Zambia

Xeografía

Zambia é un país interior sen saída ao mar. O seu territorio é fundamentalmente montañoso e presenta numerosas depresións e afundimentos tectónicos. O punto máis alto atópase nas montañas Mafinga a 2.301 m, e o máis baixo a 329 m no río Zambeze, que dá nome ó país. A altitude media non supera os 1.500 m, e as depresións son frecuentemente de carácter pantanoso, e están ocupadas por ríos coma o Kafue, afluente do Zambeze, ou por lagos, coma o Bangüelo (Bangweulu), Moero (Mweru), e Kariba. No leste do país, e en dirección nordeste-suroeste, esténdense os montes Muchinga, que se elevan ata os 2.164 m.

Os cursos fluviais principais son o río Zambeze, o Kafue e o Luangwa. Ao sur do país, no río Zambeze, facendo fronteira con Zimbabwe, atópanse as cataratas Victoria. As cataratas constitúen un dos principais focos turísticos da África austral en Zimbabwe e tamén da rexión de Livingstone en Zambia.

O clima é tropical, suavizado pola altura. As oscilacións térmicas estacionais varían entre os 15 °C (xullo) e os 20 °C (xaneiro).

Demografía

A poboación zambiana concéntrase no alto Zambeze e ao longo do corredor da vía férrea norte-sur, onde se emprazan as cidades deste país, un dos máis urbanizados da África negra. Agás na capital, Lusaka, o resto de principais urbes están na rexión mineira próxima á R.D. do Congo.

No ano 2006, Zambia tiña unha poboación de 11.500.000 habitantes. O 99% é de raza negra e o restante é de raza branca (europeos ou descendentes). O idioma oficial é o inglés. A esperanza de vida é de 40 anos. A media de fillos por muller é de 5.39. O 80% da poboación está alfabetizada. Calcúlase que o 16.5% da poboación está infectada có virus do VIH.

Notas

↑ Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para zambiano.
↑ Anaír Rodríguez Rodríguez, Montserrat Davila Ventura. Lingua galega: dúbidas lingüísticas (PDF). Área de Normalización Lingüística da Universidade de Vigo. p. 119. ISBN 84-8158-266-2.

Véxase tamén

[RAG-1] Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para zambiano.

[2] Anaír Rodríguez Rodríguez, Montserrat Davila Ventura. Lingua galega: dúbidas lingüísticas (PDF). Área de Normalización Lingüística da Universidade de Vigo. p. 119. ISBN 84-8158-266-2.

[1]

[2]