Uxío Novoneyra

Uxío Novoneyra
Nacemento:	19 de xaneiro de 1930 Seoane do Courel, Folgoso do Courel, Lugo Galicia
Falecemento:	30 de outubro de 1999 Santiago de Compostela Galicia
Lingua:	Galego, castelán
Xénero(s):	Poesía
Cónxuxe(s):	Elba Rei

Uxío Novoneyra, nado como Eugenio Novo Neira en Parada, lugar da parroquia de San Xoán de Seoane do Courel (Folgoso do Courel), o 19 de xaneiro de 1930 e finado en Santiago de Compostela o 30 de outubro de 1999, foi un poeta e escritor galego. Sendo fillo dunha familia de labregos, O Courel foi o principal referente físico para os seus versos, considerados dos mellores no tocante á paisaxística, dentro da literatura galega. Dedicóuselle o Día das Letras Galegas de 2010.

Traxectoria

Orixe e formación

Os seus pais foron Xosé Novo López, labrego podente, e Manuela Neira Bello, que tiveron tres fillos: José (morto en 1936), Elisa e o propio Uxío.

Estudou o Bacharelato en Lugo, desde 1942 a 1948, e obtivo o título de Bacharel en 1951. Traba amizade con Manuel María en 1945 e con María Mariño Carou en 1947. Tamén coñeceu en Lugo a Luís Pimentel.

En 1948 matriculouse por libre na facultade de Filosofía e Letras en Madrid, onde comezou a escribir poemas en castelán, como os publicados na revista universitaria Bengala. Coñeceu alí a Xesús Alonso Montero , quen conservou o que di ser o seu primeiro libro de poemas, Abrojos. Poemas cortos, inédito ata que no 2002 Alonso Montero publicou nove dos seus poemas . Nestes anos de estudante consagrouse intensamente á lectura de poesía dos máis diversos autores e adquiriu certa sona como recitador de poemas . Dos anos 1950-51 datan as coleccións de poemas tituladas Poemas de Dios e Caurel, de onde sairon Os Eidos; Luz Pozo Garza publicará no ano 2000, na revista Clave Orión algúns destes poemas.

En 1952 fixo o servizo militar, en Parga, primeiro, e Santiago de Compostela, despois, e recupera o contacto con Manuel María, quen xa publicara Muiñeiro de brétemas. A finais dese mesmo ano comezou a escribir os poemas que darían lugar a Os Eidos:

"Aquel año [1952] escribí el primer gran núcleo de 'Os Eidos'

Nesta época en Santiago coñeceu e tratou a Maside, Piñeiro e Otero Pedrayo, aos que se debe a decisión adoptada nese mesmo ano de 1952 de escribir en galego, lingua que xa non deixaría nunca.

Eu chegara a Compostela, eu estivera en Compostela no 52, cando cheguei de soldado con Manuel María, e encontreime con aquela peña espléndida que se reunía no café Español, onde está hoxe a delegación da Voz de Galicia. Era unha peña á que asistía Pedraio, Maside, Piñeiro, García Sabell, Ferrín...

A influencia de Piñeiro sobre a formación de Novoneyra, así como a do seu compañeiro Manuel María, é descrita así por Raimundo García Domínguez, Borobó:

Tamén serían os dous poetas lugueses cecáis os primeiros mozos en acercarse á mesa camilla de Ramón Piñeiro, recén chegado entón a Compostela. Alí poideron recibir do metafísico da saudade as suas leccións precisas, nidias, que descubrían ós despertos rapaces un luminoso horizonte, pra eles denantes enteiramente nubrado, anque soñado, en canto ao pasado e o porvir da sociedade e da cultura galegas.

Década dos 50

En 1953 enfermou de pleuresía e recluíuse no Courel, onde permaneceu ata 1962, salvo breves viaxes a Santiago, Lugo, Madrid etc. Foi durante esta estadía no Courel cando coincidiu con María Mariño, coa que establecería unha longa relación literaria .

Retrato de Novoneyra feito por Carlos Maside en 1953.

En 1955 publicou Os eidos, con poemas escritos entre 1952 e 1953. Trátase dun poemario co que comeza un ciclo poético que continuará durante moitos anos, con novos poemas (Os eidos 2, 1974) e modificacións nos primeiros. O libro foi prologado por Ramón Piñeiro, que o define como "voz da terra" e destaca o lirismo telúrico do poeta.

A saudade como doenza e o amor como tentativa de curación son os dous polos en que aitualmente afinca a vida espiritoal do poeta das terras outas e soias do Caurel.

O mesmo Piñeiro recolle na lapela do libro o feito de que Uxío estaba traballando daquela noutro libro de poemas, O libro das Cantigas, e unha obra de teatro, A noite é máis que unha pecha escuridade, que nunca se chegaron a publicar.

A publicación d'Os Eidos veu confirmar definitivamente a sona que por entón xa estaba conseguindo Novoneyra. A prensa da época xa recollera diversas opinións laudatorias da súa poesía, da pluma de Otero Pedrayo ou Isidoro Millán (1955), corroboradas posteriormente por Fole, Borobó ou Franco Grande (en diversos medios, entre 1959 e 1962).

No mesmo ano de 1955 comezou a publicar poesías en diarios e revistas como Vida Gallega (onde publicaría un total de 15 poemas ata 1961), Aturuxo, Follas secas, Luzes de Galicia, Nordés, Ólisbos, Dorna, Ronsel e outros moitos. Igualmente, é incluído por vez primeira nunha antoloxía poética galega, editada por Fernández del Riego (Escolma de poesía galega. IV. Os contemporáneos, Galaxia 1955). En 1959 aparecería de novo noutra antoloxía e, posteriormente, en moitas outras.

A serra do Courel, fielmente retratada na poesía de Novoneyra

O 22 de febreiro de 1957 interveu no chamado Homenaje a la poesía gallega, celebrado en Santiago, xunto a prestixiosas firmas da literatura galega e galeguista. El mesmo cualificou o acto como "o primeiro que houbo na Compostela da posguerra", e a súa participación consistiu nun recital de poesía medieval. A impresión que causou Novoneyra quedou reflectida en La Noche con estas opinións de Borobó:

Si a alguien se le puede llamar trovador en este tiempo gallego es a Novoneyra, trovador de sus propias trovas, segrel de las de los demás, juglar bajado del Caurel a las ciudades...

ou de López Nogueira:

En verdad que todos hemos quedado perplejos. El que esto escribe no cree que sea posible repetir -por otra persona- la actuación lírica del viernes, la maravillosa lección de 'resurrección poético-espiritual' del arte del Medioevo gallego que ha dado Novoneyra. Y cree que ella ha sido posible en virtud de la íntima identificación que tiene este poeta con la poesía gallega legítima.

Anos máis tarde (1985) Franco Grande lembraba así aquel recital:

Novoneyra dominou o ambiente. Recitou con mestría os poemas dos Cancioneiros, dicía os seus poemas como se fosen propios, tanto que os poemas de Torneol ou de Bernal de Bonaval semellaban dos nosos días.

Uxío Novoneyra, na Praza Maior de Lugo.

Década dos 60

En 1962, Novoneyra regresou a Madrid . En Madrid comezou a traballar na radio e mais na televisión, dirixindo diversos espazos culturais dedicados aos grandes poetas españois e internacionais, sen esquecer os galegos. Simultaneamente asistía ás tertulias do Café Gijón, onde coñeceu os membros do grupo galeguista Brais Pinto, especialmente o pintor Reimundo Patiño.

Publicou en 1966 Elexías do Courel e outros poemas, nunha edición bilingüe en castelán e galego . Naquel mesmo ano deixou Madrid e regresou ao Caurel, para atender os seus pais, xa vellos e enfermos: o pai morrería en 1971 e a nai en 1973.

En 1967 escribiu o poema Vietnam canto [2], como colaboración para un libro que se ía titular Con Vietnam pero que nunca viu o prelo. O seu poema publicouse ao cabo en 1969 na Revista exterior de poesía hispana. Con este texto xorde un Novoneyra máis vindicativo e politizado, menos lírico e intimista.

Durante as últimas fases da enfermidade da nai, esta foi atendida por Elba Rei, enfermeira á que Uxío coñecera en Lugo en 1968.

Década dos 70

Elba e Uxío casaron o 5 de xaneiro de 1973 e tiveron tres fillos: Branca-Petra, Uxío e mais Arturo; amais doutro que só viviu uns poucos días.

Xa non se oi o río.
Vai nacer outro Uxío
pra que siga o Pasado.
(De "A Elva que veu pro Courel", 1981, en Os Eidos. Libro do Courel)

1974 foi o ano da publicación d´Os Eidos II, que recolle poemas escritos entre 1954 e 1957 e outros posteriores nos que evidencia o compromiso político desta nova etapa entre os que destaca Letanía de Galicia:

GALICIA da door chora ... á forza
GALICIA da tristura triste ... á forza
GALICIA do silencio calada ... á forza
GALICIA da fame emigrante ... á forza
GALICIA vendada cega ... á forza
GALICIA tapeada xorda ... á forza
GALICIA atrelada queda ... á forza

En 1981 edítanse conxuntamente tódolos poemas que conformaban os dous tomos d´Os Eidos, nun libro titulado Os Eidos. Libro do Courel. Nesta recompilación e depuración do seu ciclo courelán, algúns dos poemas mostran modificacións do propio autor respecto ás edicións orixinais de 1955 e 1974. Este libro conxunto veu sucesivas reedicións ao longo dos anos, algunhas con novos engadidos, como o glosario final que inclúe nunha edición de 1985. Mesmo, en 1988, o poeta donostiarra Koldo Izaguirre publica unha edición bilingüe en vasco e galego baixo o título Bazerrak / Os Eidos, I e II.

Fíxome unha gran ilusión recibir os dous tomos da versión de Os Eidos ó milenario eusquera. E góstame moito "Bazterrak" como título.
Vexo moi ben que non fixeses unha versión rimada. Horrorízanme.

O propio Novoneyra estaba preparando, no momento da súa morte, unha edición bilingüe galego-castelán, que en 2010 aínda non viu o prelo.

En 1979 publica Poemas caligráficos, libro que combina a poesía e a peculiar caligrafía de Novoneyra coa colaboración de Xosé Manuel Pereiro e Reimundo Patiño, quen prologa o poemario. Os textos están vinculados á vangarda pictórica organizada arredor do grupo Brais Pinto.

Década dos 80

En 1983 deixou O Courel para se radicar definitivamente en Santiago de Compostela. O ano anterior fora elixido presidente da Asociación de Escritores en Lingua Galega, cargo que ocupou, tras sucesivas confirmacións, ata a súa morte .

Cando eu, no ano 1982, dixen que xa non me apetecía seguir de presidente da Asociación de Escritores en Lingua Galega, el, de bo xorne, substituíume, e, sempre de bo xorne, ano tras ano, foi mantendo con dignidade e eficacia ese cargo de presidente e morreu como tal (Bernardino Graña)

Méndez Ferrín publicou en 1984 De Pondal a Novoneyra, libro que percorre a obra dos poetas galegos máis sobresaíntes. Poñer á par a Pondal e a Novoneyra reflicte a sona que xa alcanzara este e contribúe definitivamente á súa canonización.

En 1986 aparece Muller pra lonxe, con poemas paixonais e amorosos escritos entre 1955 e 1985 xa publicados anteriormente en revistas e obras colectivas. Está ilustrado polo pintor lugués Carlos Pardo Teijeiro.

Andas as rúas
como se fora a praia.
ouh muller pra lonxe
chegas do norde
pasas da saga á cántiga
levando sola a gran imaxe

Poesía obxectual, paisaxística, cósmica, existencial, cívica e amorosa ao mesmo tempo. Poesía de amor, porque, como todos os grandes poetas, Uxío Novoneyra é tamén un poeta de amor (Claudio Rodríguez Fer)

Outra compilación de poemas escritos ao longo de 30 anos, Do Courel a Compostela, apareceu en 1986. Son, sobre todo, poemas políticos, sen faltar textos intimistas e amorosos. O libro está ilustrado por Laxeiro, Maside, Lorente, e acompáñase dunha antoloxía crítica de sonadas firmas sobre o autor.

Década dos 90

Uxío Novoneyra

En 1991 publicou o seu primeiro libro de narrativa, O cubil do xabaril, libro de contos infantís ambientados na xeografía courelá. A este libro seguirán outros dous coa mesma temática: Gorgorín e Cabezón (1992) e Ilda, o lobo, o corzo e o xabarín (1998).

Nese mesmo ano reeditouse Elexías do Courel e outros poemas (que publicara en 1966) pero agora baixo o título Tempo de elexía. Como noutras ocasións, o autor modifica algúns textos e engade poemas que publicara noutros medios.

En 1994 editou Poemas de doada certeza (i este brillo premido entre as pálpebras), e en 1998 Betanzos: Poema dos Caneiros e Estampas.

Por fin, en 1999, xa enfermo e imposibilitado para poder visitar O Courel como gustaba facer, publicouse Arrodeos e desvíos do Camiño de Santiago e outras rotas , con fotografías de Federico García Cabezón e algúns textos caligráficos do autor.

"Arrodeos e desvíos do Camiño de Santiago e outras rotas" leva xa no título a idea de extravío do camiño previamente marcado, como unha busca permanente a través da saída por carreiros agochados ou pouco coñecidos. E así como se cantan as antigas vías de peregrinaxe a Santiago, Novoneyra recrea aqueloutras vías e rotas afastadas tan amadas. Nelas perdura a memoria dos camiñantes de 'Os Eidos', figuras ensumidas nas voltas dun camiño labiríntico da serra que é tamén o camiño da existencia (Olga Novo)

Novoneyra morreu no hospital Gil Casares de Santiago de Compostela, ás 11 da mañá do sábado 30 de outubro de 1999, sendo velado en San Domingos de Bonaval. Foi enterrado no cemiterio lugués de San Froilán.

As campás de todo o Courel e de Compostela rendiron como unha soa voz a homenaxe de Galicia ó seu poeta, persoeiro primeiro velado no Panteón de Galegos Ilustres en San Domingos de Bonaval

Estilo

Nos seus textos, Novoneyra explicitou o seu compromiso nacionalista e marxista, sen deixar de preocuparse en ningún momento pola forma poética e pola linguaxe. Formalmente, procuraba o mellor resultado visual e —sobre todo— sonoro para os textos (botando man para tal efecto de diversos recursos como o fonosimbolismo, a utilización de dialectalismos, os silencios, o simbolismo gráfico etc.). As poucas palabras empregadas pretenden evocar dun modo máxico o mundo no que o home está inmerso, designando as cousas para que estas aparezan perante nós.

Cómpre tamén lembrar o seu compromiso público e constante con Galicia:

É xa hora de que señas toda patria dos teus
dos que gardaron a fala en que máis se dixo adeus
e señas dona de ti e señora de falar
señora de decidir e dona de se negar

así como tamén coa lingua, á que define como "o único sitio onde seguen vivos os antepasados, a única forma audible de supervivencia". E faino tanto como escritor individual ou como Presidente a AELG, compromiso que quedou patente en numerosas ocasións, como nesta entrevista que lle fan en 1998:

Ninguén dubida xa da nosa identidade, nin os inimigos da lingua propia, que anque non a queiran nin a falen será sempre o galego. Repito: hai cousas que non as escolle un, escolleunas a historia.

Obra

Resulta difícil sistematizar a obra publicada por Uxío Novoneyra, xa que son frecuentes os poemas publicados, con modificacións máis ou menos relevantes, en libros distintos. De por parte, moitos deles foron publicados en xornais, revistas ou doutra forma antes de aparecer nun dos seus libros, tamén, a miúdo, modificados.

Houbo algún poema ou obra que lle dera moito traballo?
Algún poema ten centos de horas de traballo. E algún libro anos e anos. Certa Poesía hai que sometela a presión até que nada sobre do que a emoción non depurou, porque a emoción depura a palabra

• Os eidos, Galaxia, Vigo 1955.
  • Dedicado a Maside e a Ramón Piñeiro, que á súa vez escribe o prólogo. O libro foi escrito en 1952 e primeiros de 1953.
• Elexías do Courel e outros poemas, Rialp (colección Adonais), Madrid 1966. ISBN Non ten. DL M-4065-1966.
  • É unha edición bilingüe galego-castelán, titulado en castelán pola editorial. Estrutúrase en tres partes: Elexías do Courel, Primera verdad y tiempo con nombres e Elegías de Madrid. Foi reeditado, con variacións e novos poemas, en 1991, baixo o título Tempo de elexía.
• Os eidos II, Galaxia, Vigo 1974. ISBN 84-7154-221-8.
  • Inclúe o poema Letanía de Galicia [3], que, por veces, aparece como subtítulo. Contén poemas escritos entre 1954 e 1957 e está dedicado a María Mariño e á memoria dos seus pais, mortos había pouco. O libro ilústrase con debuxos de Laxeiro.
• Poemas caligráficos, Número 1º dos Cuadernos da Guadaña, Brais Pinto, Madrid 1979. ISBN 84-8517-105-5.
  • Tampouco, neste caso, os poemas son inéditos, pero aquí aparecen caligrafiados polo autor. Reimundo Patiño escribe o limiar.
• Os eidos. Libro do Courel, Colección Grandes Mestres nº 1, Xerais, Vigo 1981. ISBN 84-7507-020-5.
  • Reune os textos d' Os Eidos e d' Os Eidos II, xunto algún poema posterior. Novamente, os poemas están depurados e recolocados.
• Muller pra lonxe, Deputación de Lugo, Lugo 1986. ISBN 84-505-4535-8.
  • Poemas de amor, uns coñecidos e outros novos, e con caligrafías do autor.
• Do Courel a Compostela, Sotelo Blanco, Santiago de Compostela 1988. ISBN 84-86021-80-4.
  • Tamén, con poemas coñecidos, publicados noutros libros ou noutros medios.
• O cubil de Xabarín, Edelvives, Madrid 1990. ISBN 84-263-1956-4.
• Tempo de elexía, Vía Láctea, Oleiros 1991. ISBN 84-86531-58-6.
  • Véxase o que se dixo anteriormente en Elexía do Courel....
• Gorgorín e Cabezón, Edelvives, Madrid 1992. ISBN 84-263-2170-4.
• Poemas de doada certeza i este brillo premido entre as pálpebras, Espiral Maior, A Coruña 1994. ISBN 84-88137-39-7.
  • Poemas inéditos ou dispersos noutros libros.
• Ilda, o lobo, o corzo e o xabarín, Edelvives, Zaragoza 1998. ISBN 84-263-3727-9.
• Arrodeos e desvíos do Camiño de Santiago e outras rotas, Hércules de Ediciones e Xunta de Galicia, A Coruña 1998. ISBN 84-453-2306-7.
  • Practicamente, todos textos novos. Novoneyra xa anunciara anteriormente que estaba traballando neste novo libro, ó que se refería como Libro de rotas. Ámeto mítico.

En 1995 publicouse a obra colectiva Camelio xaponés, para a que Novoneyra traduciu sete versos xaponeses (xiikas) de Ayako Sugitani, á vez que esta traduciu ao xaponés tres poemas de Novoneyra.

A maiores, a súa obra comprende numerosos poemas publicados na prensa (Alborada, Atlántida, Aturuxo, Cerna, Clave Orión, Dorna, Encrucillada, Grial, La Noche, Ólisbos, Ronsel etc.) e en libros colectivos. Existen tamén textos (poemas, recitais, conferencias, pregóns etc.), algúns dos cales publicáronse en Cadernos Ramón Piñeiro XIV (2010).

Finalmente, hai que lembrar a obra gráfica de Novoneyra, en forma de gravados e augafortes de temática variada.

Outras obras colectivas

• III Festival da Poesía no Condado (1983, S. C. D. Condado).
• Os escritores lucenses arredor de Ánxel Fole (1986, Concello de Lugo).
• VII Festival da Poesia no Condado (1987, S. C. D. Condado).
• Desde mil novecentos trinta e seis: homenaxe da poesía e da plástica galega aos que loitaron pola liberdade (1995, Edicións do Castro).
• Antoloxía consultada da poesía galega 1976-2000 (2003, Tris Tram). Por Arturo Casas.
• Intifada. Ofrenda dos poetas galegos a Palestina (2003, Fundación Araguaney).
• Poemas pola memoria (1936-2006) (2006, Xunta de Galicia).
• Poetízate. Antoloxía da poesía galega (2006, Xerais).

Homenaxes

Escultura na Praza Maior de Lugo.

Ademais das numerosas ocasións en que, na prensa ou en libros, distintos persoeiros ensalzaron a obra e traxectoria de Novoneyra, quer en vida ou quer trala súa morte , pódense destacar os seguintes actos de homenaxe:

• No ano 2000, o concello das Pontes de García Rodríguez crea o Premio de poesía Uxío Novoneyra.
• En 2000, o concello de Folgoso do Courel crea o certame literario Uxío Novoneyra.
• Tamén en 2000, a Asociación de Escritores en Lingua Galega noméao socio de honra.
• En 2002 inaugúrase en Lugo o centro social Uxío Novoneyra.
• En 2005, o concello de Ordes gravou un texto de Novoneyra na placa do monumento en homenaxe ás vítimas do atentado terrorista do 11 de marzo de 2004.
• En 2006, Culleredo inaugura a biblioteca municipal Uxío Novoneyra, no Pazo Vila Melania.

Rúa co seu nome en Pontevedra.

O 27 de xuño de 2009, a Real Academia Galega decidiu dedicarlle o Día das Letras Galegas do ano 2010. A elección foi por unanimidade (agás un voto en branco), fronte ás outras propostas representadas por Carvalho Calero e Lois Pereiro. Entre as razóns dadas para a súa elección estiveron a de ser un "excelente poeta, galeguista e profundamente democrático", "un poeta de entrega total, cunha obra en constante refacción, en continua forxa". A Real Academia destacou así mesmo a "oralidade da súa poesía, que adquiría matices especiais cando o mesmo poeta recitaba os seus propios versos. Unha proba máis do seu enraizamento co pobo e coa poesía popular".

Diversas cidades galegas bautizaron rúas co seu nome . Pedrafita do Cebreiro fixo outro tanto cun colexio (CPI Uxío Novoneyra).

Galería de imaxes

Artigo principal: Galería de imaxes de Uxío Novoneyra.

Predecesor: Ramón Piñeiro

Día das Letras Galegas 2010 Uxío Novoneyra

Sucesor: Lois Pereiro

Véxase tamén

Bibliografía

• BLANCO, Carmen, en Gran Enciclopedia Galega t. 33, s. v. Novoneyra, Uxío.
• ALONSO GIRGADO, Luís, e outros: "Celebración de Uxío Novoneyra (1930-1999). A casa! O val! a patria homilde!" en Cadernos Ramón Piñeiro XIV. Centro Ramón Piñeiro para a Investigación en Humanidades, Santiago 2010. ISBN 978-84-4534878-9.
• Varios autores: "Homenaxe a Novoneyra", en La Voz de Galicia, suplemento Culturas nº 98, 5 de outubro de 1999.
• Folerpas de Novoneyra. Biografía e antoloxía, a cargo de Fran Alonso. Xerais, 2010. Biografía de Novoneyra destinado ao públixo xuvenil.

Ligazóns externas

• Uxionovoneyra.com
• Día das Letras Galegas Páxina adicada a Uxío Novoneyra.
• As teimas e os soños de Uxío Novoneyra, Terra e Tempo, 2009.
• Centro de Documentación da Asociación de Escritores en Lingua Galega, de onde tomamos as fotografías de Novoneyra e mailo retrato de Maside.
• Real Academia Galega
• Biblioteca Virtual Galega
• "Letanía de Galicia", lido polo autor
• "Vietam canto", lido por Uxío
• Vídeo musical: Emilio Cao, sobre un poema de Novoneyra
• Reportaxe que contextualiza o poema a Manoel Cela de "Do Courel a Compostela 1956-86"
• Artigo sobre o grupo Brais Pinto co que Novoneyra colaborou.
• Elegías del Caurel y otros poemas, en Google libros
• Videopoemas de Novoneyra