Morte

Vanitas, a cara simbólica da morte, detalle dunha pintura de Philippe de Champaigne.

A Santa Compaña

A morte é o final permanente das funcións biolóxicas ou funcións vitais que definen un ser vivo. Refírese tanto á terminación en si da vida como ao estado posterior do antigo organismo, do que se di que está morto. A auténtica natureza do que vén despois da morte foi, desde hai milenios, unha preocupación central das tradicións relixiosas e filosóficas de todo o mundo. Moitas relixións teñen fe ben nunha vida no máis alá, ben na reencarnación.

O efecto da morte física sobre a mente ou a alma segue a ser unha pregunta aberta. Para a ciencia contemporánea, a morte dun organismo é o final.

A morte nos animais

Case sen excepcións, agás a Turritopsis nutricula, un cnidario hidrozoo que ten un ciclo vital no cal o animal volve ao estado de pólipo colonial despois de alcanzar a madureza sexual, sendo o único caso coñecido dun metazoo que é capaz de volver a un estado de immadureza sexual despois de alcanzala, os animais morren por envellecemento, pero algúns fenómenos poden causar unha morte prematura, como a malnutrición, a depredación, a enfermidade, os accidentes que provocan traumatismos terminais ou, en circunstancias extremas, unha grave perturbación dun ecosistema.

Por iso, a morte no mundo natural tamén pode producirse como resultado directo ou indirecto da activitade humana: unha causa crecente da extinción de especies en tempos recentes é a destrución de ecosistemas como consecuencia do incremento e expansión da tecnoloxía industrial.

A morte nos seres humanos

As actividades humanas voluntarias que provocan a morte inclúen o suicidio, o homicidio e a guerra. Cada día morren aproximadamente 150 000 persoas en todo o mundo.

O obxectivo principal da ciencia médica é o de pospoñer e evitar a morte. Neste contexto, a morte vese máis como un proceso que como un acontecemento; algúns elementos ou craracterísticas que antigamente eran considerados como indicadores da morte son actualmente reversíbeis. Cando se quere trazar unha liña divisoria entre a vida e a morte, cómpre ter en conta outros factores a parte da presencia ou ausencia de signos vitais. En xeral, a morte clínica non é nin necesaria nin suficiente para determinar a morte legal. Un paciente cun corazón e uns pulmóns funcionais que estea en situación de morte cerebral pode declararse legalmente morto sen que se producira a morte clínica. Noutras palabras, a definición médica precisa da morte é máis problemática, paradoxalmente, a medida que avanzan os coñecementos científicos e a tecnoloxía.

Tipos de morte humana

Hai diferentes tipos de morte: As mortes non intencionadas, a morte natural producida por unha patoloxía determinada que acaba coa vida do ser humano, a morte accidental como consecuencia da acción dun axente externo de forma involuntaria ou azarosa, as mortes intencionadas, a morte por culpa doutro. é dicir, o asasinato, incluíndo as mortes nas guerras e a pena de morte (para algunhas persoas tamén o aborto e a eutanasia, aínda que esta inclusión é polémica) ou a morte provocada per un a si mesmo (suicidio), que pode ser ritual (sacrificio) ou non.

Causas da morte nos seres humanos

As principais causes de morte na actualidade, segundo a OMS son (por orde de prevalencia): enfermidades relacionadas co corazón, infeccións, cancros, enfermidades respiratorias, accidentes, enfermidades dixestivas e mortes intencionadas.

Estas causas difiren segundo se trate dun país desenvolvido ou dun país do Terceiro Mundo. No primeiro caso, os motivos máis frecuentes de morte son os cardiovasculares, o cancro de pulmón e outros problemas respiratorios, os accidentes de tráfico, o cancro de estómago, problemas de presión arterial (tensión), tuberculose e suicidios, nesta orde. En cambio, nos países subdesenvolvidos a primeira causa de morte é a SIDA, seguindo as infeccións respiratorias, as diarreas, as enfermidades cardiovasculares, as enfermidades da infancia e a malaria.

Causas da morte en Galicia

No ano 2009, segundo cifras do Instituto Nacional de Estadística, producíronse 30 180 defuncións (15 241 homes e 14 9839 mulleres), e as causas destes falecementos distribúense así:

Enfermidades do aparello circulatorio

• 9 799 (32,5 %)
  • Accidente vascular cerebral, 2 893
  • Insuficiencia cardíaca, 1 453
  • Infartos de miocardio, 1 358
  • Outras isquemias, 1 191
  • Enfermidades hipertensivas, 580
  • Arteriosclerose, 299
  • Outras: 2 095

Tumores

• 8 107 (26,90 %)
  • Cancro de traquea, bronquios e pulmón, 1 411
  • Cancro de colon, 811
  • Cancro linfático,¹ 580
  • Cancro de estómago, 558
  • Cancro de próstata, 480
  • Cancro de mama,² 440
  • Cancro de páncreas, 408
  • Cancro de fígado, 367
  • Cancro de vexiga, 347
  • Cancro de recto e ano, 267
  • Cancro de labio, boca e farinxe, 185
  • Cancro de pel,³ 174
  • Cancro de esófago, 169
  • Cancro de útero,⁴ 159
  • Cancro de encéfalo, 158
  • Cancro de ovario, 152
  • Cancro de ril, 140
  • Cancro de larinxe, 108
  • Outros cancros dixestivos, 185
  • Outros cancros respiratorios, 42
  • Tumores benignos, 26
  • Outros cancros,⁵ 922

1. Dos que 206 foron leucemias.
2. Dos que 10 afectaron a homes.
3. Dos que 60 foron melanomas malignos.
4. Dos que 53 foron de colo uterino.
5. Iclúense óseos, de cartilaxes, síndrome mielodispolásica e incertos/descoñecidos.

Enfermidades do aparello respiratorio

• 3 642 (12,07 %)
  • Enfermidades crónicas¹, 1 205
  • Pneumonía, 684
  • Insuficiencia respiratoria, 193
  • Asma, 77
  • Influenza (gripe), 21
  • Outras, 1 472

1. Agás asma.

Enfermidades do aparello dixestivo

• 1 377 (4,56 %)
  • Cirrose e outras enfermidades hepáticas, 431
  • Enfermidades vasculares intestinais, 269
  • Outras, 677

Trastornos mentais

• 1 325 (4,40 %)
  • Trastornos mentais orgánicos, senís e presenís, 1 272
  • Trastornos mentais debidos ao abuso do alcohol, 27
  • Trastornos mentais debido a toxicomanías, 2
  • Ouros, 24

Mortes debidas a causas externas

• 1 257 (4,17 %)
  • Suicidio, 340
  • Accidentes de tránsito, 250
  • Afogamento e sufocación, 239
  • Caídas accidentais, 155
  • Outros accidentes, 145
  • Envelenamento, 36
  • Homicidio, 14
  • Outras, 64

Enfermidades do sistema nervioso e órganos dos sentidos

• 1 249 (4,14 %)
  • Enfermidade de Alzheimer, 695
  • Outras, 554

Mortes de causa non ben definida

• 1 020 (3,38 %)
  • Paro cardíaco, morte sen asistencia e de causa descoñecida, 693
  • Senilidade, 636
  • Morte súbita infantil, 1
  • Outras, 160

Enfermidades do sistema xenitourinario

• 751 (2,49 %)

Enfermidades endócrinas, nutricionais e metabólicas

• 717 (2,38 %)
  • Diabetes mellitus, 632
  • Outras, 85

Infeccións e parasitoses

• 498 (1,65 %)
  • Septicemia, 297
  • Hepatite vírica, 51
  • SIDA, 64
  • Tuberculose, 30
  • Outras, 22
  • VIH⁺, 0

Outras causas (menos do 1 % de prevalencia)

• 442
  • Enfermidades do sistema osteo-muscular: 193 (0,64 %)
  • Enfermidades da pel: 107 (0,35 %)
  • Enfermidades do sangue e o sistema hemopoético: 66 (0,22 %)
  • Malformacións conxénitas e anomalías cromosómicas: 39 (0,13 %)
  • Enfermidades no período perinatal: 33 (0,11 %)
  • Enfermidades no embarazo, parto e puerperio: 0 (0,00 %)

A morte na cultura

Escudo da Coruña, coa presenza dunha caveira con dúas tibias cruzadas, que simboliza na mitoloxía o triunfo de Hércules sobre Xerión, cuxos restos estarían enterrados nos alicerces do faro.

Tradicionalmente a morte foi unha das principais fontes do medo, e por iso varias relixións céntranse en explicar que coa morte non acaba realmente a vida, porque cren na resurrección futura, en algunha reencarnación da alma ou porque o espírito da persoa entra noutro mundo (escatoloxía).

Como asunto descoñecido, diversas culturas trataron de personoficar a morte con símbolos, entre os que están:

• Un esqueleto cunha ferramenta enorme (normalmente unha gadaña) para cortar a vida (usual no tarot).
• Os olimpos na mitoloxía clásica.
• Azrael, o Anxo da morte do cristianismo e o islam.
• Un Deus da morte en varias mitoloxías.
• Unha sombra negra ou un espírito que vén poa noite.
• O demo.
• Unha cara con cruces nos ollos, ou simplemente a cruz (usualmente reprensentada nas árbores xenealóxicas e nas esquelas).
• Ás veces pode adquirir a aparencia dun monstro.

Varios mitos e lendas xiran en torno á criaturas que superan a morte (ou que permanecen nun estado intermedio entre a vida e a morte), como zombis, vampiros e ánimas errantes, entre outros. Tamén dobre diveros feitizos e encantamentos que prometen a inmortalidade ou elixires da eterna xuventude.

Tamén hai moitos mitos sobre o que cómpre facer cos falecidos, ritos funerarios e dós dos superviventes. Actualmente a maioría das culturas opta por enterrar os corpos (nos cemiterios) ou cremalos.

A fascinación pola morte é a esencia de movementos culturais como o dark, o gótico ou o decadentismo.

Galería de imaxes

Simboloxía da morte

A morte coa gadaña   A caveira   A caveira con dous ósos cruzados   Símbolo de perigo de morte extremo por tóxicos

A morte na arte

A morte e o lansquenete Alberto Durero (1510)   A morte de Cleopatra José Antolínez (ca. 1663)   Mausoleo de Mauricio de Saxonia. Igrexa de S. Tomé de Estrasburgo (1777)   A tentación de S. Antonio Félicien Rops (1878)

Morte e relixión

O Anxo da Morte Émile Vernet (1851)   O Anxo Exterminador. Cemiterio de Comillas (Cantabria)   O Xuízo Final. Porta principal de Nôtre Dame, París   A visión de Ezequiel Francisco Collantes, 1630

Taxa de mortalidade e esperanza de vida ao nacer

Artigos principais: Taxa de mortalidade e Esperanza de vida.

A taxa de mortalidade é a relación entre o número de mortes nunha determinada poboación nun período de tempo e o número total de persoas vivas nunha zona determinada. Normalmente exprésase en número de mortes por 10 000 persoas e ano (tanto por mil):

Taxa bruta de mortalidade = Falecidos nun ano / poboación x 1.000

A taxa de mortalidade considérase alta se supera o 35 º/_oo, moderada se vai do 15 º/_oo ao 35 º/_oo, e baixa se está por debaixo do 15 º/_oo. En España a taxa bruta de mortalidade está situada arredor do 8,3 º/_oo e en Galicia é un pouco máis elevada, o 10,8 º/_oo (datos do ano 2009).

Porén, hai que dicir que se trata dunha taxa menos clara que a de natalidade, xa que se ve alterada polo envellecemento da poboación á que se fai referencia, que en Galicia é moi acusado. Por iso é necesario complementar este dato con outras taxas, como a da mortalidade infantil.

Taxa de mortalidade infantil (TMI) = Falecidos menores dun ano / nacidos no ano x 1000

Nalgúns países onde as condicións sanitarias e hixiénicas son moi deficitarias, a mortalidade infantil é moi elevada. Actualmente a mortalidade infantil española e galega é das máis baixas de Europa.

En Galicia, no ano 2009, a taxa de mortalidade infantil foi do 2,7 º/_oo, sendo as das catro provincias:

• A Coruña: 3,2
• Lugo: 2,2
• Ourense: 1,9
• Pontevedra: 2,4

A esperanza de vida é o número medio de anos de vida que pode esperar vivir unha persoa no momento do seu nacemento. Actualmente existe unha clara diferenza entre os países desenvolvidos, onde a esperanza de vida é superior aos 70 anos, e os países subdesenvolvidos, onde a esperanza de vida está por debaixo dos 50 anos.

En Galicia a esperanza de vida pasou, nos últimos tempos, de 79,0 anos en 1998 (75,1 para os homes e 82,7 para as mulleres) a 81,7 anos en 2009 (78,3 para os homes e 85,1 para as mulleres).

Algunhas frases sobre a morte

• "Estar alerta, eis a vida; xacer na tranquilidade, velaí a morte". Oscar Wilde.
• "Polo tanto, amados míos, como sempre obedecéchedes, [...], ocuparvos na vosa salvación con temor e tremor". Filipenses 2, 12.
• "Un individuo que sobrevivise á súa morte física é algo alén da miña comprensión, nin eu o desexo doutro xeito; tales nocións son para os medos ou absurdos egoísmos das mentes febles". Albert Einstein.
• "Cando a miña voz cale coa morte, o meu corazón seguirache falando". Rabindranath Tagore.
• "A figura da morte, en calquera traxe que veña, é espantosa". Miguel de Cervantes.
• "É unha mágoa irse, isto comezaba a poñerse divertido". Louis Joseph Gay-Lussac.
• "A morte é o remedio de todos os males; pero non debemos botar man deste até última hora". Molière.

Véxase tamén

Bibliografía

• Aries, P. (1982): La muerte en Occidente. Barcelona: Argos Vergara.
• Arregui, Jorge V.(1992): El horror de morir: el valor de la muerte en la vida humana. Barcelona: Tibidabo Edicions. ISBN 978-84-86421-89-2
• Becker, E. (2003): La negación de la muerte. Barcelona: Kairós.
• Bowker, J. (1996): Los significados de la muerte. Cambridge University Press.
• Cobo Medina, C. (2000): Los tópicos de la muerte. La gran negación. Madrid: Ediciones Libertarias.
• Critchley, Simon (2008): El libro de los filósofos muertos. Madrid: Taurus. ISBN 978-84-306-0677-1
• García-Sabell, D. (1999): Paseata arredor da morte. Vigo: Editorial Galaxia. ISBN 978-84-8288-275-8
• Huisman-Perrin, E. (2003): La muerte explicada a mi hija. Barcelona: El Aleph.
• Kübler-Ross, E. (1989): Sobre la muerte y los moribundos. Barcelona: Grijalbo.
• León Azcárate, Juan Luis de (2007): La muerte y su imaginario en la historia de las religiones. Bilbao: Universidad de Deusto. ISBN 978-84-9830-101-4
• Llinás, Rodolfo (2003): El cerebro y el mito del yo, el papel de la neuronas en el pensamiento y el comportamiento humano. Belacqua.
• Lonetto, R. & Templer, D. I. (1992): La ansiedad ante la muerte. Barcelona: Ediciones Temis.
• Moody, R. A., Jr. (2006): Vida después de la vida. Barcelona: Círculo de lectores.
• Pieper, J. (1982): Muerte e inmortalidad. Herder. ISBN 978-84-254-0530-3
• Poveda, J. & Silvia Laforet (2009): El buen adiós. Espasa. ISBN 978-84-670-3026-6
• Scheler, M. (2001): Muerte y supervivencia. Encuentro Ediciones. ISBN 978-84-7490-623-3
• Waugh, E. (2000): Los seres queridos. Barcelona: Círculo de lectores. ISBN 978-84-226-7804-5

Outros artigos

• A morte na cultura popular galega.
• A morte na literatura popular galega.
• Apoptose.
• Autopsia.
• Eutanasia.
• Funeral.
• Santa Compaña.

Ligazóns externas

• Cheating Death: The Immortal Life Cycle of Turritopsis nutricula (en inglés) Consultada o 11/2/2012.
• Jaime Escobar Triana, M.D., Morir como ejercicio final a una vida digna Universidad El Bosque (Colombia) (en castelán) Consultada o 12/2/2012.
• José Ferrater Mora, Muerte (en castelán) Consultada o 12/2/2012.
• Judaísmo virtual. La vida después de la muerte (en castelán) Consultada o 12/2/2012.
• Libros que falan sobre a morte desde o punto de vista iniciático e esotérico (en castelán) Consultada o 12/2/2012.