Leonardo da Vinci

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Este é un dos 1000 artigos que toda Wikipedia debería ter.
Leonardo da Vinci
Leonardo self.jpg
Leonardo dá Vinci, Autorretrato feito entre 1512 e 1515.[1][2]
Data de nacemento 15 de abril de 1452[3]
Lugar de nacemento Anchiano, Toscana, Flag of Florence.svg República de Florencia
Data de falecemento 2 de maio de 1519 (67 anos)
Lugar de falecemento Amboise, Pavillon royal de la France.svg Reino de Francia
Área pintor, arquitecto, enxeñeiro, científico, escultor, inventor
Movemento Renacemento
Obras Mona Lisa ou A Gioconda, A Última Cea, O home de Vitruvio
Influenciado por Andrea del Verrocchio
Influencia a Michelangelo, Rafael Sanzio,Andrea del Sarto
Proxenitores Messer Piero Fruosino di Antonio da Vinci e Caterina
Sinatura Firma de Leonardo Da Vinci.svg
Vinci, Leonardo da 1452-1519 Signature from the Paintings and Drawings 08 Signature.jpg
Estatua de Leonardo da Vinci na Galería Uffizi.

Leonardo da Vinci (It-Leonardo di ser Piero da Vinci.ogg Leonardo di ser Piero da Vinci ), nado en Anchiano, Toscana, (República de Florencia), preto de Vinci, o 15 de abril de 1452[3] e finado en Amboise (Francia) o 2 de maio de 1519,[4] foi un artista florentino destacado polímata [5] en diferentes eidos: pintor, arquitecto, enxeñeiro, científico, escultor, inventor, urbanista, matemático, escritor e músico[6][7][8] icona do Renacemento italiano.

Frecuentemente descrito como un arquetipo e símbolo do home do Renacemento, xenio universal, ademais de filósofo humanista cuxa curiosidade infinita só pode ser equiparable á súa capacidade inventiva,[9] Leonardo da Vinci é considerado como un dos máis grandes pintores de tódolos tempos e, probablemente, é a persoa co maior número de coñecemento en múltiples disciplinas que xamais existiu.[10]

É máis coñecido como pintor, sendo dúas das súas obras máis soadas, A Gioconda e A Última Cea, copiadas e parodiadas en varias ocasións, do mesmo xeito que o seu debuxo do Home de Vitruvio, que chegaría a ser retomado en numerosos traballos derivados. Porén, só se coñecen unha vintena das súas obras, debido principalmente aos seus constantes (e ás veces desastrosos) experimentos con novas técnicas e á súa inconstancia crónica.[11] Este reducido número de creacións, xunto cos seus cadernos que conteñen debuxos, diagramas científicos e reflexións sobre a natureza da pintura, constitúen un legado para as sucesivas xeracións de artistas, chegando a ser igualado, salvando as distancias, unicamente por Miguel Anxo.

A pegada de Leonardo na historia da arte europea é bastante profunda. Algunhas técnicas desenvolvidas por el, destacadamente o sfumato e o claroscuro, tornáronse unha regra para a pintura dos séculos vindeiros.

Como enxeñeiro e inventor, Leonardo desenvolveu ideas moi adiantadas ao seu tempo, tales como o helicóptero, o carro de combate, o submarino e o automóbil. Moi poucos dos seus proxectos chegaron a construírse (entre eles a máquina para medir o límite elástico dun cable),[12] posto que a maioría non eran realizables aínda nesa época.[13] Como científico, Leonardo da Vinci fixo progresar moito o coñecemento nas áreas de anatomía, a enxeñería civil, a óptica e a hidrodinámica.

No ano 2008, foi elixido nunha enquisa elaborada co motivo da celebración do Día de Europa en 50 países europeos o personaxe máis influente da sociedade europea actual[14]

Traxectoria[editar | editar a fonte]

De cando en cando, o Ceo envíanos alguén que non é só humano, senón tamén divino, de modo que a través do seu espírito e da superioridade de súa intelixencia, poidamos atinxir o Ceo.
Giorgio Vasari

Infancia[editar | editar a fonte]

A fonte batismal onde foi bautizado Leonardo da Vinci

Leonardo da Vinci naceu o sábado 15 de abril de 1452 , «na terceira hora da noite», é dicir, tres horas despois do Ave María (o cal sería ás 22:30),[15] no castelo de Vinci, preto de Florencia, produto dunha relación amorosa ilexítima entre o seu pai, Messer Piero Fruosino di Antonio da Vinci, notario, chanceler e embaixador da República de Florencia e descendente dunha rica familia de notables italianos, e da súa nai, Caterina, unha humilde rapaza cuxa familia campesiña habitaba na pequena localidade toscana de Anchiano, situada a dous quilómetros de Vinci,[16] no territorio da provincia de Florencia, en Italia.[17][18] Un estudo de 2006 indica que é probable que Caterina fose unha escrava orixinaria de Oriente Medio.[19]

Leonardo, ou Lionardo segundo o seu nome de bautizo,[15]tivo cinco madriñas e cinco padriños, todos eles habitantes do pobo [15]. O bautismo tivo lugar na próxima igrexa parroquial de Santa Croce, pero tanto o pai coma a nai estaban ausentes, xa que non estaban casados.[20] Pouco se sabe sobre a vida de Leonardo dos seus primeiros anos. Pasou os seus primeiros cinco anos na aldea de Anchiano na casa da súa nai, ata que en 1457 esta casou con Antonio di Piero Buti del Vacca da Vinci, un campesiño da localidade, co que tivo cinco fillos,[15] e foi acollido entón na casa da familia do seu pai na vila de Vinci.,[15] onde foi tratado como un fillo lexítimo.[21] Neste lugar, Leonardo recibiu instrución, aprendeu a ler e a escribir, e adquiriu coñecementos de aritmética. Con todo, practicamente non aprendeu latín, base do ensino tradicional. O feito de que tivese unha ortografía caótica mostra que a súa instrución non estivo exenta de lagoas; en todo caso non foi a dun universitario.[22]

Entre tanto, en 1452, o pai casou cunha moza de dezaseis anos proveniente dunha familia rica de Florencia, Albiera degli Amadori.[15] Esta, ao non ter fillos, envorcou o seu afecto en Leonardo, pero morreu sendo moi nova debido a complicacións de parto, en 1464.[15] Aínda que era considerado plenamente desde o seu nacemento como fillo do seu pai, Leonardo nunca foi recoñecido formalmente como un fillo lexítimo.[15] O seu pai casou ata catro veces, dándolle dez irmáns e dúas irmás lexítimos. Destas relacións, o pequeno Leonardo tivo un moi bo vínculo coa última muller do seu pai, Lucrezia Guglielmo Cortigiani, afecto que se evidencia nunha nota onde se dirixe a ela como «querida e doce nai».[15]

Leonardo da Vinci.[23]

Naquela época, as convencións modernas nos nomes de persoas non se desenvolveran aínda en Europa, polo que unicamente as grandes familias facían uso do apelido patronímico. A xente do pobo adoitaba ser designada polo seu nome, ao que se lle achegan todo tipo de precisións útiles: o nome do pai, o lugar de orixe, un alcume, o nome do mestre no caso dos artesáns, etc. Por conseguinte, o nome do artista foi «Leonardo di ser Piero Da Vinci», cuxo significado é «Leonardo, fillo do mestre Piero De Vinci»; con todo, o termo «Da» leva unha maiúscula para denotar que se trata dun apelido.[15] O propio Leonardo asinaba simplemente as súas obras como «Leonardo» ou «Io, Leonardo» («Eu, Leonardo»), así que a maioría das autoridades atribúen as súas obras a «Leonardo» sen o «da Vinci». É verosímil que se abstivese de empregar o apelido do seu pai porque era un fillo ilexítimo. «Vinci» provén de «vinchi», denominación que reciben unhas plantas similares aos xuncos, que crecen na contorna do regato Vincio e que eran utilizadas polos artesáns toscanos.[15]

A súa avoa paterna, Lucia di ser Piero di Zoso, unha ceramista próxima a Leonardo, foi probablemente a persoa que o iniciou nas artes.[15] Un coñecido presaxio refire que un miñato vindo do ceo fixera un voo estacionario sobre o seu berce, tocando a súa cara coa cola.[24][25]

Giorgio Vasari, biógrafo do século XVI dos pintores do Renacemento, conta en Le Vite (1568), a historia dun campesiño local que pediu a ser Piero[26] que o seu talentoso fillo lle pintase unha imaxe sobre unha placa. Leonardo pintou entón unha representación dun dragón chuspindo lume, tan ben realizada que ser Piero vendeuna a un mercador de arte florentino, quen á súa vez a revendeu ao duque de Milán. Logo de conseguir un beneficio, ser Piero comprou unha placa decorada cun corazón atravesado por unha frecha, a cal entregou ao campesiño.[27]

Esta historia, con todo, ha de tomarse con cautela porque, como Pablo Barolsky di, moitas historias de Le Vite son meras invencións poéticas.[28]

Formación no taller de Verrocchio[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Andrea del Verrocchio.
Paisaxe do val do Arno. Este debuxo a pluma, o máis antigo que conservamos de Leonardo, está datado da súa propia man empregando escritura especular: «O día da nosa Señora das Neves, 5 de agosto de 1473».[29] Identificouse a comarca reproducida nel como unha rexión montañosa próxima a Vinci. Ao dorso aparece a anotación «Estou satisfeito [...]».[29] Galería Uffizi, Florencia.

O mozo Leonardo era un amante da natureza, a cal observaba con gran curiosidade e interesábase por todo. Debuxaba caricaturas e practicaba a escritura especular en dialecto toscano. Giorgio Vasari conta unha anécdota sobre os primeiros pasos na carreira artística do gran artista: «un día, ser Piero tomou algúns dos seus debuxos e mostroullos ao seu amigo Andrea del Verrocchio e pediulle insistentemente que lle dixese se Leonardo se podería dedicar á arte do debuxo e se podería conseguir algo nesta materia. Andrea sorprendeuse moito dos extraordinarios dons de Leonardo e recomendoulle a ser Piero que lle deixase escoller este oficio, de maneira que ser Piero resolveu que Leonardo entraría a traballar no taller de Andrea. Leonardo non se fixo rogar; e, non contento con exercer este oficio, realizou todo o que se relacionaba coa arte do debuxo». Foi así como, a partir de 1466, Leonardo entrou como aprendiz a un dos talleres de arte máis prestixiosos baixo o maxisterio de Andrea di Cione, coñecido como Verrocchio, a quen debe parte da súa excelente formación multidisciplinaria, na que se aproxima a outros artistas como Sandro Botticelli, Perugino e Domenico Ghirlandaio.[24][30] En efecto, a finais de 1468, aínda que Leonardo estaba empadroado como residente do municipio de Vinci, viaxaba moi a miúdo a Florencia, onde o seu pai traballaba.[15]

Verrocchio foi un artista de renome,[31] e moi ecléctico. De formación era ourive e ferreiro,[30] pero ademais foi pintor, escultor e fundidor. Traballou sobre todo para o poderoso mecenas Lorenzo de Medici. Os encargos principais foron retablos e estatuas conmemorativas para as igrexas, pero as súas obras máis grandes foron frescos para as capelas, como as creadas por Domenico Ghirlandaio para a capela Tornabuoni, e grandes esculturas como as estatuas ecuestres de Erasmo de Narni por Donatello e Bartolomeo Colleoni de Verrocchio.[32] Leonardo traballou tamén con Antonio Pollaiuolo, que tiña o seu taller moi preto do de Verrocchio, donde fixo os seus primeiros estudos no campo da anatomía e talvez no latín e grego.[33]

Logo dun ano dedicado á limpeza dos pinceis e outras pequenas actividades propias dun aprendiz, Verrocchio iniciou a Leonardo nas numerosas técnicas que se practicaban nun taller tradicional. Así, neste contexto, Leonardo tivo a oportunidade de aprender as bases da química, da metalurxia, do traballo do coiro e do xeso, da mecánica e da carpintería, así como de diversas técnicas artísticas como o debuxo, a pintura e a escultura sobre mármore e bronce.[34] Igualmente, recibiu formación en habilidades como a preparación das cores, o gravado e a pintura dos frescos. Ao darse conta do talento excepcional que tiña Leonardo, Verrocchio decidiu confiarlle ao seu alumno terminar algúns dos seus traballos.

Bautismo de Cristo. Óleo sobre madeira de Verrocchio (1470-1480). Leonardo traballou de xeito particular nos anxos do lado esquerdo.

A formación recibida durante a súa aprendizaxe no taller de Verrocchio vai máis aló e esténdese a outros ámbitos culturais. Estudou cálculo algorítmico e mostrou o bo coñecemento que tiña citando aos dous abaquistas florentinos máis relevantes, Paolo dal Pozzo Toscanelli e Leonardoo Chernionese.[22] Posteriormente, Leonardo mencionou a Nobel opera de arithmética de Piero Borgi, impresa en Venecia en 1484, e que representa perfectamente o saber destas escolas de abaquistas.[22]

Non se coñece a existencia de ningunha obra de Leonardo durante a época en que traballou con Verrocchio. Segundo Vasari, unicamente colaborou nunha pintura chamada Bautismo de Cristo (1472-1475).[27] Por outra banda, segundo a lenda, Verrocchio abandonou a terminación da obra cando se sentiu superado pola calidade do mozo Leonardo, que deixou o seu toque maxistral nun pequeno anxo presente na obra. Tamén, de acordo coa tradición de que era o aprendiz quen debía pousar,[17] Leonardo serviría de modelo para o David de Verrocchio, unha estatua en bronce. Do mesmo xeito, tamén se supón que é o retrato de Leonardo o que representa ao arcanxo Miguel na obra Tobías e o anxo de Verrocchio.[17]

En 1472, á idade de vinte anos, apareceu rexistrado no Libro vermello do Gremio de San Lucas, o soado gremio dos artistas e doutores en medicina, que en Florencia agrupábase coa denominación da Campagnia de pittori. Desta época deriva un dos seus primeiros traballos coñecidos, a Paisaxe do val do Arno ou Paisaxe de Santa Maria della neve (1473), un debuxo feito con pluma e tinta.[35] Foi así como comezou a súa carreira de pintor con obras xa destacables como A Anunciación (1472-1475), e mellorou a técnica do sfumato ata un punto de refinamento nunca conseguido antes del.

No ano 1476 sempre aparece mencionado como axudante de Verrocchio, xa que, ata despois de que o seu pai lle axudase a ter o seu propio taller, el continuou colaborando con Verrocchio debido a que lle profesaba un gran afecto.[24] Durante este período, recibiu encargos persoais e pintou o seu primeiro cadro, A Virxe do caravel (1476). O arquivo xudicial deste mesmo ano recolle o dato de que foi acusado, xunto con outros tres rapaces, de ter relacións homosexuais[36] ―foron acusados dun caso de sodomía, práctica que naquela época en Florencia era ilegal, cun modelo de 17 anos, Xacobe Saltarelli―. A acusación non foi adiante, e todos foron absoltos por falta de probas; os acusados tiveron que soportar durante un tempo a vixilancia dos Serenos, unha especie de policía anti-vicio renacentista. Este documento, que partía dunha acusación anónima, non permite afirmar categoricamente que Leonardo fose homosexual.[36] Leonardo, segundo parece, non mantivo relacións íntimas con ningunha muller ao longo da súa vida. A partir desta data ata 1478 non existen rexistros nin de obras súas nin do seu paradoiro,[37] aínda que se acostuma pensar que Leonardo estivese no taller, en Florencia, entre 1476 e 1481.[17] Pronto Leonardo tamén destacou como enxeñeiro. En 1478, ofreceuse para levantar a igrexa octogonal de San Xoán de Florencia.[22] Nese ano Leonardo contaba con 26 anos, e foi cando se afastou de lado do seu mestre logo de superalo brillantemente en todas as disciplinas. Deste xeito converteuse nun mestre pintor independente.

En Milán e ao servicio de Ludovico Sforza (1482-1500)[editar | editar a fonte]

A Adoración dos magos (ca. 1481-1482). En marzo de 1481 Leonardo recibiu o encargo deste óleo (hoxe na Galería Uffizi de Florencia) dos monxes de San Donato de Scopeto, en Florencia. O administrador do mosteiro era o pai de Leonardo, e é moi probable que inducise aos monxes a contratar ao seu fillo.[29]

En 1481 o mosteiro de San Donato encargoulle a Adoración dos magos, pero Leonardo nunca acabou este cadro, probablemente decepcionado ou humillado por non ser elixido polo papa Sisto IV para decorar a capela Sistina do Vaticano, en Roma, onde había unha forte competencia entre varios pintores (como Miguel Anxo).[38] O neoplatonismo, que naquel tempo estaba de moda en Florencia, puido desempeñar tamén un importante papel na decisión da súa marcha a unha cidade máis aberta, académica e pragmática coma Milán.[38] Probablemente nesta nova contorna estaba máis en consonancia co seu espírito, que se baseaba nun desenvolvemento empírico dos seus múltiples experimentos.

Leonardo pintou A Virxe das Rochas (1483-1486) para a confraternidade da Inmaculada Concepción, que iría á capela San Francesco o Grande de Milán. Este cadro foi a orixe dun conflito entre o autor e os propietarios que durou varios anos.[38] Leonardo obtivo o dereito de poder copiar a obra, pero posteriormente se iniciou un problema legal con isto[39] que non se resolveu ata que houbo decisións xudiciais e a intervención dalgúns amigos, terminando con dúas versións da obra. (Hoxe en día unha versión atopase no National Gallery de Londres e a outra no Museo do Louvre en París).

En Florencia o traballo de Leonardo non pasou inadvertido. Lorenzo de Médici decatouse de que Leonardo creara unha lira de prata en forma de cabeza de cabalo. Impresionado pola calidade do seu traballo, enviou a Leonardo con ela a Milán como emisario florentino, e tamén para que traballase para o mecenas e duque de Milán, Ludovico Sforza. O obxectivo desta manobra era manter boas relacións con este importante rival.[40] Probablemente foi acompañado polo músico Atalante Migliorotti.[38] Ademais escribiulle unha carta ao duque, carta que se atopa no Codici Atlántico, e na que describe as numerosas e variadas habilidades de Leonardo no ámbito da enxeñería e infórmalle de que tamén é pintor.[41][30] Por iso a principal ocupación de Leonardo a partir de entón foi a de enxeñeiro, seguindo a tradición dos enxeñeiros que o precederon. Leonardo aparecía na lista dos enxeñeiros dos Sforza e cando foi enviado a Pavía, o 21 de xuño de 1493, fíxoo co título de «ingéniarius ducalis». Sforza encargoulle a realización de diversas tarefas, dándolle o mítico título de «Apeles florentino», recoñecemento reservado unicamente aos grandes pintores.[38] Deste xeito dedicouse a «organizar festas e espectáculos con decoracións suntuosas» no palacio e inventando inxenios que marabillaban ao público, como na voda de Ludovico Sforza e Beatrice d'Este e para a de Ana Sforza e Afonso I d'Este. Tamén pintou varios retratos na corte de Milán. Este contacto de Leonardo coas elites ilustradas de Milán foi importante porque lle fixeron darse conta das lagoas que había na súa formación.[22]

Estudo dun cabalo de Leonardo. Os debuxos ou bosquexos feitos por el resaltaban a súa magnífica arte. Este é considerado un predecesor do debuxo do val Arno.[38]

Ocupouse tanto do estudo para a cúpula da Catedral de Milán, como da realización da versión en arxila para o molde de «Il Cavallo», unha impoñente estatua ecuestre en honra de Francisco I Sforza, o pai de Ludovico Sforza. Ía facerse con setenta toneladas de bronce, feito que constituía unha verdadeira proeza técnica para a época. A estatua permaneceu inacabada durante varios anos, e o propio Miguel Anxo recoñeceuse incapaz de fundila.[24] Cando Leonardo acabou a versión en arxila para o molde, e xa tiña feitos os plans para o proceso de fundición, o bronce foi utilizado para a fabricación de canóns, xa que houbo que defender a cidade da invasión de Carlos VIII de Francia.[30]

En 1490 participou nunha especie de congreso de arquitectos e enxeñeiros, reunidos para debater algúns aspectos do acabado da cúpula da catedral de Milán. Alí coñeceu a un enxeñeiro de renome, Francesco di Giorgio Martini, que lle recomendou ir a Parma a consultar con Giovanni Antonio Amadeo e Luca Fancelli, para aclarar determinados aspectos da construción da catedral.[22]

Nesta época Leonardo reflexionou sobre proxectos técnicos e militares. Mellorou os reloxos, o tear, os guindastres e moitas outras ferramentas. Estudou tamén o urbanismo e propuxo planos de cidades ideais. Interesouse pola disposición hidráulica e un documento de 1498 cítao como enxeñeiro e encargado dos traballos en ríos e canles.[22] En 1495 unha lista detallada dos gastos relativos a un funeral suxiren a morte da súa nai Caterina.[42][24]

Cara a 1490 creou unha academia que levaba o seu nome, na que durante uns anos ensinou os seus coñecementos, anotando todas as súas investigacións en pequenos tratados. Pintou o fresco da A última cea (1494-1498) para o convento dominico de Santa Maria delle Grazie.[24] En 1496 chegou a Milán Luca Pacioli e estableceu unha grande amizade con Leonardo, que realizou para el as táboas que se gravaron na súa obra A Divina proportione.[22] Un pouco máis tarde, en 1498, construíu o teito do castelo dos Sforza.[38]

En 1499 as tropas de Luís XII de Francia conquistaron o Ducado de Milán destituíndo a Ludovico Sforza, que fuxiu a Alemaña co seu sobriño Maximiliano I.[43] O 6 de outubro entrou na cidade Luís XII e reivindicou os seus dereitos á sucesión dos Visconti.[43] Leonardo atopouse unha mañá con que os franceses estaban usando o seu modelo de arxila a escala real do cabalo da estatua ecuestre de Francisco Sforza como branco para os seus adestramentos de tiro, quedando totalmente destruída.[44] Luís XII considerou a posibilidade de cortar o muro onde se atopaba A última cea para levarlla a Francia, como tamén o pensou Napoleón Bonaparte séculos máis tarde.[38] Coa caída dos Sforza Leonardo quedou ao servizo do conde de Ligny, Luís de Luxemburgo, que lle pediu que preparase unha relación sobre o estado da defensa militar da Toscana.[22] O 14 de decembro Leonardo fixo depositar 600 floríns no Hospital de Santa Maria Nuova de Florencia, que actuaba como banca. O retorno inesperado de Ludovico Sforza modificou os seus proxectos e fuxiu de Milán co seu asistente Salai e o matemático Luca Pacioli primeiro cara a Mantua e logo a Venecia.

Leonardo creou A última cea, a súa mellor obra, a máis serena e afastada do mundo temporal, durante eses anos caracterizados polos conflitos bélicos, as intrigas, as preocupacións e as calamidades. Deuna por terminada, aínda que el, eterno insatisfeito, declarou que tería que seguir traballando nela. Foi exposta á vista de todos e contemplada por moitos. A fama que o «gran cabalo»[45] fixera xurdir asentouse sobre cimentos máis sólidos. Dende ese momento consideróuselle sen discusión un dos primeiros mestres de Italia, se non o primeiro. Os artistas acudían desde moi lonxe ao refectorio do convento de Santa Maria delle Grazie, miraban a pintura con detemento, copiábana e discutían. O rei de Francia, ao entrar a Milán, acariñou a idea de desprender o fresco da parede para levalo ao seu país. Durante a súa realización tecéronse innumerables lendas en torno ao mestre e á súa obra. Os relatos de Bandello e Giraldi, dedicados polo demais a temas radicalmente distintos, recollen tamén a xénese da Última Cea.[29][38][22][24]

De Venecia a Florencia (1501-1508)[editar | editar a fonte]

En marzo de 1499, Leonardo traballou como arquitecto e enxeñeiro militar para os venecianos que querían construír proteccións na súa cidade.[17][24] Por este motivo, elaborou sistemas para defender a cidade dun posible ataque naval dos turcos e, entre as súas propostas, destaca a invención dun tipo de escafandra submarina cun casco rudimentario. Os turcos non atacaron e o invento nunca foi utilizado. A finais de abril, volveu a Florencia e alí, logo de facer un estudo sobre os cursos de auga na rexión do Friuli, propuxo un sistema de esclusas para facer posible o levantamento do curso do río Isonzo e así poder alagar toda unha rexión que cubría as proximidades de Venecia.[22]

A batalla de Anghiari de Peter Paul Rubens é unha das copias da obra orixinal de Leonardo. A cal retoma «A loita polo estandarte», a parte central do fresco de Leonardo.
A batalla de Cascina de Miguel Anxo. Mentres Leonardo pintaba A batalla de Anghiari, na parede oposta, Miguel Anxo realizaba o seu fresco.[43]

Regresou a Venecia en abril de 1500 para permanecer alí durante un par de meses logo de estar en Mantua en compañía do frade matemático Luca Pacioli. En Mantua destacou por un retrato que lle fixo a Isabel d'Este. Unha carta do 4 de abril de 1501 na que Pierre de Nuvola responde á duquesa de Mantua, en relación a Leonardo afirma que «os seus estudos matemáticos afastárono da pintura»; Leonardo continuaba levando a cabo grandes investigacións.[22] En 1501, recibe no convento da Santissima Annunziata a aprobación para facer un bosquexo preparatorio do que sería A Virxe e o Neno con santa Ana e san Xoán Bautista, unha obra que provocou tal admiración que «homes e mulleres, novas e vellos» acudían a observala «coma se estivesen participando nun gran festival».[27][46] Realizou unha breve estancia en Roma, na vila Adriana, en Tívoli.[43] Estivo traballando na Virxe do fuso, un encargo de Florimond Robertet, o secretario de Estado de Luís XII de Francia.[43]

En 1502, foi solicitado polo príncipe César Borgia, duque de Valentinois e fillo do papa Alexandre VI, e obtivo o cargo de «capitán e enxeñeiro xeral».[17] quedou en Marche e en Emilia-Romaña para inspeccionar as fortalezas e os territorios recentemente conquistados, enchendo os seus cadernos de múltiples observacións, cartas, esbozos de traballo e copias de obras consultadas nas bibliotecas das cidades que el visitaba.[22] Alí reencontrouse con Nicolás Maquiavelo, «espía» de Florencia ao servizo dos Borgia.

O 18 de outubro de 1503, regresou a Florencia, onde exerceu as funcións de arquitecto e enxeñeiro hidráulico.[22] Volveuse a inscribir no gremio de San Luc e dedicoulle dous anos (1503-1505) á preparación e execución de A batalla de Anghiari, unha pintura mural impoñente de sete por dezasete metros,[17][43] mentres Miguel Anxo pintaba A batalla de Cascina na parede oposta.[43] As dúas obras perdéronse. A obra de Miguel Anxo coñeceuse a partir dunha copia de Bastiano da Sangallo de 1542,[47] e a pintura de Leonardo coñecémola a partir de esbozos preparatorios e de varias copias da sección central, das que sen dúbida a máis destacada é a de Rubens.[17] Parece ser que as causas da alteración da obra foron o lume que se utilizou para secar máis rapidamente a pintura ou a calidade do material usado; posteriormente foi recuberta, probablemente por un fresco de Giorgio Vasari.[43]

A miúdo, consultábase a Leonardo como experto, como, por exemplo, para estudar a estabilidade do campanario da basilica de San Miniato al Monte e no momento da elección do emprazamento do David de Miguel Anxo,[43] sobre o que a súa opinión se opuña á deste. Foi neste período cando presentou á cidade de Florencia o seu proxecto de desviación do río Arno, destinado, por unha banda, a crear unha vía navegable capaz de conectar a Florencia co mar e, por outra, a permitir o control das terribles inundacións.[22] Este período foi importante para a formación científica de Leonardo.

De Milán a Roma[editar | editar a fonte]

A Monalisa é o retrato que máis literatura xerou ao longo de toda a historia da arte; deu orixe a contos, novelas, poemas e ata óperas. Foi unha obra famosa desde o momento da súa creación; o mozo Rafael bebeu nela. O seu sorriso fixo correr ríos de tinta. Viuse nela crueldade e considerouse o sorriso desapiadado da muller que esclaviza ao home. Outros se sentiron cegados polo seu encanto, pola súa dozura. Para Walter Pater simboliza o «espírito moderno con todos os seus trazos patóxenos».[22] Existe tamén unha explicación máis prosaica, fundada nas propias anotacións de Leonardo: o mestre fixo aflorar esa expresión ao seu modelo co tañido do laúde.[43] Citemos a Vasari: «Monalisa era moi bela e Leonardo, mentres pintaba, procuraba que sempre houbese alguén cantando, tocando algún instrumento ou chanceando. Deste xeito, a modelo mantíñase de bo humor e non adoptaba un aspecto triste, fatigado [...]».[27]

En 1504, volveu traballar en Milán, que, naquela época, se atopba baixo o control de Maximiliano Sforza grazas ao apoio dos mercenarios suízos. Moitos dos alumnos e os interesados na pintura coñeceron ou traballaron con Leonardo en Milán; entre eles, cabe destacar a Bernardino Luini, Giovanni Antonio Boltraffio e Marco d'Oggiono.[48] O seu pai morreu o 9 de xullo e Leonardo foi apartado da herdanza debido á súa ilexitimidade; así e todo, máis tarde o seu tío faría del o seu herdeiro universal.[43] O mesmo ano, Leonardo realizou estudos anatómicos e intentou clasificar as súas innumerables notas. Tamén é a época en que empeza a traballar n'A Gioconda (1503-1506, e despois 1510-1515) obra habitualmente considerada como un retrato de Lisa Gherardini ou, polo nome de casada, Monna Lisa do Giocondo. Con todo, hai numerosas interpretacións sobre este cadro que aínda son motivo de debate e discusión.

En 1505, dedicouse a estudar o voo dos paxaros, e é tamén cando redacta o Codice sul volo degli uccelli (Códice sobre o voo dos paxaros, en galego).[49] A partir de entón, observacións, experiencias e reconstrucións sucedéronse con moita intensidade.[22] Un ano máis tarde, o goberno de Florencia permitiulle reunirse co gobernador francés de Milán, Charles II d'Amboise, que o retivo con el a pesar das protestas por parte de Florencia. Leonardo quedou no medio de disputas entre franceses e toscanos, e foi presionado polo tribunal para que acabase A Virxe das rochas co seu alumno Ambrogio de Predis, mentres se atopaba traballando n'A batalla de Anghiari.[43]

En 1507, Leonardo quedou como único herdeiro do seu tío Francesco, pero os irmáns de Leonardo empezaron un procedemento para modificar o testamento.[43] Leonardo apelou a Charles d'Amboise e a Florimond Robertet para que interviñesen no seu favor;[43]

Luís XII tornou a Milán e Leonardo converteuse de novo no organizador das festas que se celebraban na capital lombarda.

En 1508, viviu co escultor Giovanni Francesco Rústica en casa de Piero di Braccio Martelli, en Florencia,[50] pero logo marchou e foi vivir a Milán, a Porta Orientale, na parroquia de Santa Babila.[17] Luís XII volveu pronto a Italia e en maio de 1509 entrou en Milán. Pronto dirixiu os seus exércitos contra Venecia e Leonardo seguiu ao rei en calidade de enxeñeiro militar, e asistiu á batalla de Agnadel.[22] En 1511, morreu o gobernador Charles d'Amboise e, en 1512, trala batalla de Rávena, Francia marchou do territorio italiano. Este segundo período milanés permitiulle a Leonardo profundar nas súas investigacións de ciencia pura. En 1509, a aparición de De expendentis che fugiendis rebus de Giorgio Valla tivo unha gran influencia sobre el.[22]

En setembro de 1513, Leonardo da Vinci foi a Roma, onde traballou para o papa León X, membro da rica e poderosa familia dos Medici. Naqueles momentos, no Vaticano, Rafael e Miguel Anxo tiñan moito traballo.[17] Ante o éxito de Sangallo, Leonardo non recibiu máis que encargos modestos e parece que non participou nin na construción das numerosas fortalezas romanas, pouco relevantes, e nin no embelecemento da capital. Tampouco tivo éxito a súa pintura e refuxiouse noutra especialidade, quizá a súa preferida, a hidráulica, e realizou un proxecto de secado das Lagoas Pontinas, que pertencían ao duque Xuliano II de Medici.[22] En 1514, realizou a serie dos Diluvios, que foi unha resposta parcial á gran obra que Miguel Anxo desenvolveu na bóveda da Capela Sixtina.

«Os Medici creáronme, os Medici destruíronme», escribiu Leonardo, sen dúbida para subliñar as decepcións da súa estancia en Roma. Pensou que nunca se lle deixaría mostrar a súa capacidade coa realización dun encargo importante. Probablemente tamén era coñecida a súa inestabilidade, o seu fácil desánimo e a súa dificultade para finalizar o que empezara.[22]

Os últimos anos en Francia[editar | editar a fonte]

Ancián pensativo. Hai quen considera que este debuxo é o último autorretrato de Leonardo. Biblioteca Real, Windsor.
O Castelo de Clos-Lucé en Amboise foi a última residencia de Leonardo e actualmente é un museo en honra a el.
Recreación pictórica da morte de Leonardo nos brazos de Francisco I. Recreación tradicional da morte do xenio. Museo de Louvre, Francia.

En setembro de 1515, o novo rei de Francia, Francisco I, reconquistou Milán tras vencer na batalla de Marignano.[51] En novembro do mesmo ano, Leonardo deseñou un novo proxecto sobre a disposición do barrio de Médici en Florencia. O 19 de decembro, estivo presente na reunión entre Francisco I e o papa León X que se celebrou en Bolonia.[24][52][53] Francisco I encargoulle a Leonardo un león mecánico que puidese andar e co detalle de que o peito se abrise para mostrar unha flor de lis.[27] Non se sabe para que ocasión foi concibido este león, pero pode ter relación coa chegada do rei a Lión, ou coas conversacións de paz entre o rei e o papa.[54]

En 1516 marchou a Francia xunto co seu axudante, o pintor Francesco Melzi, e quizais tamén con Salai;[50] o seu novo mecenas e protector, o rei de Francia Francisco I, instalounos na casa onde este viviu na súa nenez, o Castelo de Clos-Lucé, preto do castelo de Amboise. Foi o «primeiro pintor, primeiro enxeñeiro e primeiro arquitecto do rei»,[21] e recibiu unha pensión de 10.000 escudos.[17] Na corte francesa estaban máis interesados polo pintor que polo enxeñeiro, o cal en Italia era o máis valorado.[22] O feito de que Francisco I lle dese o castelo de Clos-Lucé pódese entender como unha mensaxe a Leonardo para que «fixese o que el quixese». Non foi o primeiro artista en recibir esta honra, pois Andrea Solario e Giovanni Giocondo o precederan uns anos antes.[50] O rei estaba fascinado con Leonardo e tratouno como un pai. A casa e o castelo de Amboise estaban conectados por un paso subterráneo que permitía ao soberano render visita ao artista e home de ciencia con total discreción. Leonardo proxectou o palacio real de Romorantin, que Francisco I pretendía erixir para a súa nai Luisa de Saboia: sería unha pequena cidade, para a que previu o desvío dun río que a enriquecese con auga e fertilizase os eidos veciños. En 1518 participou nas celebracións do bautizo do Delfín e das vodas de Lorenzo de Médici cunha sobriña do rei francés. Ese mesmo ano Salai abandonou a Leonardo e retornou a Milán, onde máis adiante (o 19 de xaneiro de 1524) perecería nun duelo.[22]

O 23 de abril de 1519, Leonardo, enfermo desde facía varios meses, redactou o seu testamento ante un notario de Amboise. Pediu un sacerdote para confesarse e recibir a extremaunción.[27] Finou o 2 de maio de 1519,[17][22][27][43][50] en Cloux, á idade de 67 anos. A tradición conta que morreu en brazos de Francisco I, pero probablemente isto baséase nunha interpretación errónea dun epígrafe redactado por Giorgio Vasari:

LEONARDUS VINCIUS: QUID PLURA? DIVINUM INGENIUM, DIVINA MANUS, EMORI IN SINU REXIO MERUERE. VIRTUS ET FORTUNA HOC MONUMENTUM CONTINGERE GRAVISSIMIS IMPENSIS CURAVERUNT Leonardo de Vinci, que máis se pode dicir? O seu xenio divino e a súa man divina merecéronlle expirar sobre o peito dun rei. A virtude e a fortuna velan, premio aos grandes gastos, neste monumento que lle corresponde.
Giorgio Vasari.[27]

Este epígrafe, que nunca se viu escrito en ningún monumento, contén as palabras «sinu rexio», que poden significar, no sentido literal «sobre o peito dun rei», pero tamén, nun sentido metafórico, «no afecto dun rei», e pode ser unha alusión á morte de Leonardo nun castelo real.[55]

Tumba de Leonardo da Vinci na capela de Saint-Hubert, en Amboise, Francia.

Nesa época, a corte estaba instalada no castelo de Saint-Germain-en-Laye, onde, o 31 de marzo, a raíña Claudia de Francia deu a luz a Henrique; e o diario de Francisco I non indica ningunha viaxe do rei ata o mes de xullo. Doutra banda, Francesco Melzi, o discípulo de Leonardo, que herdou os seus libros e os seus pinceis e que foi depositario do seu testamento, escribiulle unha carta ao irmán de Leonardo onde conta a morte do seu amo. Nela non fai ningunha alusión á circunstancia mencionada, nin á presenza do rei.[56] Segundo a súa última vontade, sesenta esmoleiros seguiron o seu séquito e foi enterrado na capela Saint-Hubert, no recinto do castelo de Amboise.

Leonardo non casou nunca, e non tivo nin esposa nin fillos; legou o conxunto das súas obras para que fosen publicadas polo seu discípulo preferido, Francesco Melzi, alumno desde os dez anos. Deulle sobre todo os seus manuscritos, caderno pequeno, documentos e instrumentos. Francesco, logo de acompañalo durante a súa estancia en Francia, quedou con Leonardo ata a súa morte, e administrou a súa herdanza durante os cincuenta anos posteriores á morte do seu mestre. Con todo, non publicou nada das obras de Leonardo nin vendeu ningunha das numerosas pinturas, por exemplo A Gioconda, que se atopaba aínda no seu taller. Os viñedos de Leonardo foron divididos entre Gian Giacomo Caprotti da Oreno, outro alumno e discípulo moi apreciado por Leonardo que entrara ao seu servizo á idade de quince anos, e o seu servente Battista di Vilussis. O terreo foi legado aos irmáns de Leonardo e a súa serventa recibiu un bonito abrigo negro.[57]

A morte de Leonardo é tamén o comezo da dispersión e a perda de dous terzos dos cincuenta mil documentos orixinais multidisciplinarios redactados en vello toscano e codificados por el. Cada carné, manuscrito, páxina, esbozo, debuxo, texto e nota foi considerado plenamente como unha obra de arte. Non quedaron máis que uns trece mil documentos, dos cales a maioría consérvanse no arquivo da Cidade do Vaticano.

Vinte anos logo da morte de Leonardo, Francisco I confesoulle ao escultor Benvenuto Cellini:

Nunca houbo outro home nacido no mundo que soubese tanto como Leonardo, non tanto en pintura, escultura e arquitectura, senón en filosofía.
Mario Lucertini.[58]

Relacións e influencias[editar | editar a fonte]

Leonardo en Florencia: mestres e contemporáneos[editar | editar a fonte]

As Portas do Paraíso de Lorenzo Ghiberti (1425-1452), orgullo dos artistas florentinos, e na que uns cantos máis participaron.
Artigo principal: Renacemento.

En 1466, cando Leonardo comezou a súa aprendizaxe con Andrea del Verrocchio, morreu o gran escultor Donatello, á súa vez mestre de Verrocchio. O pintor Paolo Uccello ―que experimentara coa perspectiva e influíu no desenvolvemento da pintura das paisaxes― xa era moi vello, e os pintores Piero della Francesca e Fra Filippo Lippi, o escultor Luca della Robbia e o arquitecto e escritor Leon Battista Alberti tiñan uns 60 anos. Os artistas máis famosos da xeración seguinte foron Andrea del Verrocchio, Antonio Pollaiuolo e o escultor Mino da Fiesole.

A mocidade de Leonardo desenvolveuse nunha casa de Florencia en cuxas paredes colgaban as obras deses artistas e dos contemporáneos de Donatello, Masaccio (cuxos frescos figurativos e realistas están impregnados de emoción) e Lorenzo Ghiberti (cuxas Portas do Paraíso mostran unha gran complexidade compositiva, axuntando o traballo como arquitecto co esmero nos detalles). Piero della Francesca fixera un estudo detallado da perspectiva, e foi o primeiro pintor en levar a cabo un estudo científico da luz. Os seus traballos, así como os tratados de Leone Battista Alberti deberon ter un profundo efecto nos novos artistas, e en particular no observador Leonardo e nas súas obras.[59][60][61]

A representación do espido de Masaccio en A expulsión de Adán e Eva do Paraíso, cun Adán cuxos órganos xenitais non estaban cubertos cunha folla de parra, crea unha imaxe moi expresiva das formas humanas que tería unha gran influencia na pintura, sobre todo por estar representados en tres dimensións grazas a un novo emprego da luz e a sombra, que Leonardo desenvolveu nas súas propias obras. O humanismo do Renacemento e a súa influencia a través do David de Donatello pode ser apreciado nas pinturas máis tardías de Leonardo, en particular, no seu San Xoán Bautista.[59]

Daquela, Florencia estaba dirixida por Lourenzo de Medici e o seu novo irmán Xuliano (1453-1478), morto por mor dunha conspiración. Ludovico Sforza, que gobernou Milán entre 1479 e 1499, e a cuxa corte foi enviado Leonardo como embaixador dos Medici, era tamén o seu contemporáneo.[59][60] Tamén por intermediación dos Medici Leonardo tomou contacto cos vellos filósofos humanistas como Marsilio Ficino, adscrito ao Neoplatonismo, e Cristoforo Landino, autor de comentarios de obras clásicas. Giovanni Pico della Mirandola estivo igualmente vinculado á corte dos Medici.[61][62] Leonardo escribiu máis tarde unha nota marxinal no seu diario: «Os Medici creáronme, os Medici destruíronme»; o significado dese comentario é aínda motivo de controversia.[30]

Aínda que adoitan citarse xuntos aos tres xigantes do Renacemento, Leonardo da Vinci, Michelangelo e Rafael Sanzio, non son da mesma xeración. Leonardo tiña 23 anos cando naceu Michelangelo, e 31 cando naceu Rafael. Rafael morreu en 1520, un ano despois que Leonardo. Cando finou Miguel Anxo, Leonardo xa levaba 45 anos de morto.[60][61]

Asistentes e alumnos[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Salai.
Salai serviu de modelo para o Xoán o Bautista, pintado entre 1513 e 1516. Chegouse a considerar que Leonardo tiña unha relación con este.[17][27] Con todo, era un dos seus alumnos preferidos, o cal facíalle estar con el case todo o tempo.[30]

Gian Giacomo Caprotti da Oreno,[63] chamado «il Salaino» (« o diabliño ») ou Salai, foi descrito por Giorgio Vasari como «un simpático e belo xovenciño de cabelos finos e ensortixados, que encantaba a Leonardo».[27] Salai entrou ao servizo de Leonardo en 1490 á idade de 10 anos. A súa relación non foi fácil. Un ano máis tarde, Leonardo fixo unha lista das faltas do mozo, e cualificouno de «ladrón», «mentireiro», «obstinado» e de «glotón». O «pequeno diaño» roubara diñeiro e obxectos de valor en polo menos cinco ocasións, e dilapidara unha fortuna en roupa, chegando a comprar vinte e cinco pares de zapatos.[64] Con todo, as anotacións de Leonardo dos primeiros anos da súa relación co mozo conteñen numerosas imaxes do adolescente. Salai foi o seu servente e asistente oficial, durante os trinta anos seguintes.[17]

En 1506, Leonardo tomou como alumno a Francesco Melzi, de 15 anos, fillo dun aristócrata lombardo. Melzi converteuse en compañeiro de por vida de Leonardo, e é considerado o seu alumno favorito. Permaneceu en Francia con Leonardo e Salai, e estivo co mestre ata a súa morte.[30] Salai abandonou Francia en 1518 e regresou a Milán, onde construíu unha casa no viñedo dunha leira de Leonardo que finalmente o pintor lle deixou en herdanza. En 1525, Salai morreu violentamente, quizais asasinado ou a consecuencia dun duelo.[65]

Salai executou un certo número de cadros baixo o nome de «Andrea Salai», pero, aínda que Giorgio Vasari pretendeu que Leonardo lle ensinou moitas cousas sobre a pintura»,[27] a súa obra considérase menos valiosa que a doutros alumnos de Leonardo, como Marco d'Oggiono ou Giovanni Antonio Boltraffio. En 1515, pintou unha versión espida da Gioconda, chamada «Monna Vanna».[66] Á súa morte en 1525, a Gioconda propiedade de Salai taxouse en 105 liras, o que supón un valor excepcionalmente elevado para un retrato de talle pequeno.[65]

Giovanni Antonio Boltraffio e Marco d'Oggiono formaron parte do taller de Leonardo cando este regresou a Milán, téndose constancia da existencia de numerosos alumnos, como Ambrogio de Predis, Bernardino di Conti, Francesco Napoletano ou Andrea Solario, estes últimos menos coñecidos.

Vida privada[editar | editar a fonte]

Estudo dun retrato de Isabel d'Este, cara a 1500. Isabel parece ser a única amiga do sexo feminino de Leonardo.

Leonardo da Vinci tivo moitos amigos que gozaron recoñecemento nos seus respectivos campos ou tiveron unha influencia importante na súa época. Por exemplo, o matemático Luca Pacioli, co que colaborou nun libro, César Borgia, a cuxo servizo pasou dous anos, Lourenzo de Medici ou o médico Marcantonio della Torre. Coñeceu a Nicolás Maquiavelo, con quen tivo unha estreita amizade, e ao seu rival Miguel Anxo. Entre as súas amizades tamén se atopaban Franchino Gaffurio e Isabel d'Este. Leonardo non pareceu ter relacións estreitas con ningunha muller, salvo Isabel, de quen fixo un retrato no transcurso dunha viaxe que o levou a Mantua, retrato que parece ser a base para un cadro, hoxe perdido.[30] Foi tamén amigo do arquitecto Jacopo Andrea da Ferrara ata o seu asasinato.[43]

Máis aló da amizade, Leonardo gardou a súa vida privada en segredo. A súa vida, as súas capacidades extraordinarias de invención, a súa «excepcional beleza física», a súa «graza infinita», a súa «gran forza e xenerosidade», a «formidable amplitude do seu espírito», tal e como as describe Vasari espertaron a curiosidade.[27] Numerosos autores especularon sobre os diferentes aspectos da personalidade de Leonardo. A súa sexualidade foi obxecto de estudos e análises. Esa tendencia comezou a mediados do século XVI e incrementouse no transcurso dos séculos XIX e XX, podéndose destacar entre os estudiosos a Sigmund Freud.[67]

As relacións máis íntimas de Leonardo foron cos seus alumnos: Salai e Francesco Melzi. Melzi deixou escrito que os sentimentos de Leonardo eran unha mestura de amor e de paixón. Despois do século XVI describíronse esas relacións como eróticas. A partir de entón escribiuse moito sobre esa presunta homosexualidade e sobre o papel desta na súa arte, en particular na impresión andróxina que se manifesta no seu Baco, e máis concretamente nalgún dos seus debuxos.[68]

Leonardo foi un apaixonado admirador da natureza e os animais, ata o punto de converterse en vexetariano,[69] e de comprar aves enxauladas para logo poñelas en liberdade.[70] Foi tamén un excelente músico. É ben coñecido que Leonardo era zurdo, o que explicaría a utilización que facía da escritura especular.[43]

Artista[editar | editar a fonte]

A Virxe das rochas, 1483-1486 e 1495-1508 (dúas versións), mostran unha innovadora iconografía que será amplamente utilizada.

Pintura[editar | editar a fonte]

Véxase tamén: Cadros de Leonardo da Vinci.

A pesar da relativa toma de conciencia e a admiración que Leonardo espertou como científico e inventor nos últimos anos, a súa fama descansou sobre as súas creacións como pintor de varias obras, autentificadas ou que se lle atribúen, e que foron consideradas como grandes obras mestras do patrimonio universal.[71][72]

As súas pinturas son soadas. Por unha banda, foron copiadas e imitadas polos estudantes, e por outro foron o centro de debate e controversia entre os especialistas. Entre as calidades, cabe destacar as técnicas pictóricas innovadoras que empregou, o sentido da composición e o uso sutil dos sfumatos de cores, o coñecemento profundo da anatomía humana e animal, da botánica e a xeoloxía, a utilización que facía da luz, o interese pola fisionomía, a capacidade de reflectir a forma en que os humanos utilizan o rexistro das emocións e as expresións xestuais. Dominaba sobre todo a técnica do «sfumato» e a combinación de sombras e luces. Todas estas calidades aparecen reunidas en obras como A Gioconda (hoxe en día no museo do Louvre de París), A última cea, (outro dos cadros emblemáticos de Leonardo, fresco en parede que foi mutilado pola apertura dunha porta no refectorio onde está situado.) e A Virxe das rochas (hoxe en día no National Gallery de Londres).[73]

Leonardo realizou numerosos retratos de mulleres, pero tan só se lle coñece un retrato de home, o dun músico. Tamén debuxou esbozos caricaturescos dos seus contemporáneos na moda da arte grotesca.

Nos seus debuxos e as súas pinturas introduce unha concepción innovadora en relación á perspectiva.[74] El consideraba que as artes pictóricas forman parte dunha ciencia, e tiña moito interese polos fundamentos científicos e o control racional da pintura.[75] Pero a utilización, a miúdo suposta, do número de ouro á súa obra non foi verificada.[76] O seu traballo sobre as proporcións no debuxo do Home de Vitruvio, limítase ao uso de fraccións de enteiros. Atribuíselle a miúdo a frase seguinte : «O personaxe máis digno de eloxios é o que, polo seu movemento, traduce mellor as paixóns da alma», que explica ben o seu pensamento de pintor.

Leonardo era un pintor compulsivo que decote esbozaba grandes obras pictóricas para deixalas, ao cabo, sen rematar.

Primeiras obras[editar | editar a fonte]

Anunciación (Leonardo, Uffizi).

O primeiro traballo de Leonardo que se coñece é unha parte do Bautismo de Cristo de Verrocchio e os seus alumnos. Outra pintura que parece datar deste período, é A Anunciación. Un deles é pequeno, 59 centímetros de longo e 14 centímetros de alto. Trátase dun «predela» para ir na base dunha gran composición, neste caso un cadro de Lorenzo di Credi do cal separouse. O outro é un traballo moito máis grande, 217 centímetros de longo.[77] Nestas dúas Anunciaciones, Leonardo representou á Virxe María sentada ou de xeonllos á dereita da imaxe, e un anxo de perfil que se achega a ela desde a esquerda. Gran parte do traballo é realizado no movemento da roupa e as ás do anxo. Aínda que anteriormente o devandito traballo foi atribuído a Domenico Ghirlandaio, o traballo é agora case universalmente atribuído a Leonardo.[78] Entre 1478 e 1482, pintou Madona Benois, unha obra que lle foi atribuída pero é moi debatida en canto á súa data de execución. Datada cara a 1474-1476, outra pintura que foi atribuída ao pintor florentino é un pequeno retrato, Xenebra de Benci. A Virxe do caravel, cuxa data de execución presúmese entre 1478 e 1480, é outra das súas obras deste período.

Década de 1480[editar | editar a fonte]

Na década de 1480, Leonardo recibiu dous grandes encargos e comezou a traballar para outra obra que foi igualmente de gran importancia en termos de composición. Desgraciadamente, duas das obras nunca foron terminadas, e a terceira foi sometida a un proceso de negociación para a finalización e o pago. Un destes cadros foi o de San Xerónimo. Liana Bortolon, asocia este cadro a un período difícil da vida de Leonardo, os signos da melancolía pódense ler no seu diario: «Pensaba que aprendía a vivir, aprendía só a morrer».[24] A fixación audaz e innovadora da composición de San Xerónimo, cos elementos da paisaxe e o drama persoal, aparece igualmente noutra gran obra inacabada, a Adoración dos Magos, un encargo dos frades de San Donato de Scopeto. Foi un cadro moi complexo, e Leonardo realizou numerosos debuxos e estudos preparatorios, incluíndo un moi detallado para a perspectiva lineal dunha ruína de arquitectura clásica que serve de fondo á escena. Pero, en 1482, a petición de Lorenzo de Médici, Leonardo marchou a Milán para gañar os favores de Ludovico Sforza. De tal xeito que abandonou a creación do devandito cadro.[17][79] A terceira obra importante deste período foi A Virxe das Rochas (desta obra houbo dúas versións, ambas atribuídas a Leonardo[80]), que foi un encargo da confraría da Inmaculada Concepción de Milán. A pintura serviría para encher un gran retablo xa construído,[51] e tivo unha elaboración case tan complexa coma a Adoración dos Magos, a pesar de ter só catro personaxes, e describe unha paisaxe en lugar dun fondo arquitectónico. O cadro puido ser terminado, fixéronse dúas versións da pintura: a que quedou na capela da confraría, e unha segunda versión feita algúns anos máis tarde, co engadido das aureolas e o bastón de Xoán Bautista.

Entre 1488 1490 pintou a obra A dama do armiño.

Década de 1490[editar | editar a fonte]

Entre 1495 e 1498 Leonardo pinta A Última Cea, que representa a última comida compartida por Xesús cos seus discípulos; foi executada directamente sobre un muro do convento de Santa Maria delle Grazie en Milán. Traballaba do alba ao crepúsculo sen deterse para comer, para así deixar de facelo os tres ou catro días seguintes,[51] isto topou coa incomprensión do prior do convento.[43] É unha obra mestra na súa concepción e caracterización,[43] que recibiu a admiración de artistas da talla de Rubens e Rembrandt.[38] A obra tivo que ser restaurada constantemente debido á técnica utilizada por Leonardo;[81] ao cabo dun tempo xa foi descrita por unha testemuña como unha obra «totalmente danada».[17] A pesar de todo, é unha das obras de arte máis reproducidas.[82] Entre 1499 e 1500, Leonardo pintou Cartón de Burlington House.

Década de 1500[editar | editar a fonte]

Entre 1503 e 1506 traballa nun pequeno retrato, A Gioconda,[83][84][85][86] probablemente o cadro máis famoso da pintura occidental.[87][88] A obra representa a Lisa Gherardini, esposa de Francesco del Giocondo. Foi un cadro moi querido por Leonardo e que tivo con el ata a súa morte. O estado de conservación destacable e o feito de que non haxa ningún signo visible de reparacións, sobrecapa ou repintes é un feito moi raro nunha pintura desta época.[17]

Outra obra destacable é A Virxe, o Neno Xesús e santa Ana, pintada cara ao 1510, e que foi copiada moitas veces. A obra influíu sobre todo en Michelangelo, Rafael Sanzio e Andrea del Sarto, e a través deles, en Pontormo e Antonio da Correggio. O estilo da composición foi adoptado en particular por pintores venecianos como Tintoretto e Paolo Veronese. Unha das últimas pinturas de Leonardo foi a de San Xoán Bautista, na que usou como modelo a Salai.[89]

Con todo, ata os nosos días só chegaron pinturas e ningunha das súas esculturas.

Debuxos[editar | editar a fonte]

Unha das figuras emblemáticas de Leonardo: O Home de Vitrubio, canon da figura humana.

Leonardo non foi un pintor prolífico pero, en cambio, foi un debuxante moi produtivo; chegou a encher os seus diarios de pequenos esbozos e debuxos moi detallados para deixar constancia de todo o que atraera a súa atención. Ademais das súas notas, existen numerosos estudos das súas pinturas, do que algunhas son bosquexos preparatorios de obras como Adoración dos Magos, A Virxe das Rochas e A Última Cea.[90] O seu primeiro debuxo datado foi Paisaxe do val do Arno de 1473, onde se pode observar o río, as montañas, o castelo Montelupo e, máis aló, as explotacións agrícolas feitas con gran detalle.[24][90]

Entre os debuxos máis soados está o Home de Vitruvio (ver imaxe), un estudo das proporcións do corpo humano, o Xefe do anxo, A Virxe das Rocas e A Virxe, o Neno Xesús con santa Ana e san Xoán Bautista, que foi un gran debuxo (160x100 cm) en xeso branco e negro sobre un papel de cor;[90] nel utiliza a técnica sutil do «sfumato». Este tema de Santa Ana, xunto co da Sacra Familia, predominaría na obra de Leonardo de 1500 a 1517.[43] Non parece que Leonardo fixese ningunha pintura a partir deste debuxo, pero un cadro bastante próximo é A Virxe, o Neno Xesús e santa Ana.[17]

Entre outros debuxos de interese cabe destacar numerosos estudos «caricaturescos» que, aínda que esaxerados, parecen estar baseados na observación de modelos vivos. Vasari refire que cando Leonardo vía unha persoa que tiña unha cara interesante, seguíaa durante todo o día para poder observala e debuxar con detemento.[43] Tamén existen numerosos estudos de mozos de gran beleza, cunha cara pouco habitual, característica do chamado «perfil grego», perfil característico de moitas estatuas gregas; as cales asociáronse con Salai. Leonardo pintara a Salai levando diferentes traxes e disfraces, hai que recordar que Leonardo era famoso por crear decoracións e vestimentas para procesións tradicionais. Outros debuxos, a miúdo minuciosos, mostran estudos sobre roupas. Outro exemplo da curiosidade de Leonardo é un debuxo de Bernardo di Bandino, un dos asasinos de Juliano de Médici na conspiración dos Pazzi, logo de ser colgado nunha das fiestras do Palazzo do Capitano di Giustizia de Florencia, o 29 de decembro de 1479.[91]

Escultura[editar | editar a fonte]

Non chegou aos nosos días ningunha das súas esculturas. O proxecto escultórico de Leonardo do que máis se sabe é o dunha estatua ecuestre que representaba a Francisco Sforza, pai de Ludovico o Mouro. Excedía en tamaño as outras dúas estatuas ecuestres feitas de bronce no Renacemento: Gattamelata de Donatello en Padua e Bartolomeo Colleoni de Verrocchio en Venecia. Leonardo executou en arxila o modelo, coñecido como o "Gran Cabalo". Estaba previsto que fose unha estatua en bronce, de 8 metros de altura, e alzaríase en Milán. Preparáronse 70 toneladas de metal para moldeala. O monumento quedou sen acabar durante varios anos, o que non era inusual en Leonardo.[92] En 1495 o bronce usouse para fabricar canóns para o Duque nun intento de salvar Milán dos franceses baixo o reinado de Carlos VIII de Francia en 1495. Por iniciativa privada, ergueuse en 1999 en Nova York unha estatua construída segundo os seus planos, que foi doada á cidade de Milán, onde se erixiu.

Leonardo como observador, científico e inventor[editar | editar a fonte]

Libros de notas[editar | editar a fonte]

As súas elucubracións sobre temas técnicos e científicos rexistrábaos Leonardo con minuciosidade e neles combinábase perfectamente a arte coa ciencia para representar do mellor xeito posible a materialización das súas ideas.

Codex do voo das aves, redactado con escritura especular, 1485-1490.

O humanismo renacentista non ve polaridades mutuamente excluíntes entre a ciencia e as artes. Os estudos de Leonardo en ciencias en enxeñería son tan impresionantes e innovadores como a súa obra artística, e foron rexistrados nos seus diarios e cadernos de notas, que comprenden 13.000 páxinas de texto e debuxos, asociando arte e filosofía natural (precedente da ciencia moderna). Tales notas forón realizadas e postas ao día de xeito cotián ao longo de toda a vida e viaxes de Leonardo. De xeito constante esfórzase por facer observacións do mundo que lle rodea,[93] consciente e orgulloso de ser, como el se definía, un «iletrado», autodidacta e lúcido observador de fenómenos naturais a miúdo afastados do que se aprendía na escola.[38]

Porén, con certo afán críptico, coma se non quixese desvelar completamente os seus descubrimentos, estes diarios están na súa maior parte redactados usando escritura especular, é dicir de dereita cara esquerda, de xeito que para facer a interpretación dos seus escritos é necesario empregar un espello, o que puido deberse máis a razóns prácticas, que a razóns de cifrado, como se suxeriu tantas veces, pois así evitaba pasar coa man por encima do escrito evitando con isto emborronar o traballo. E dado que Leonardo escribía coa man esquerda, resultáballe máis cómodo facelo de dereita a esquerda.

As súas notas e debuxos, estando datados os máis antigos en 1475,[94] mostran unha gran variedade de intereses e de preocupacións, ata simples listas da compra ou de diñeiro prestado. Hai composicións de cadros, estudos de detalles e de tapices, estudos sobre as expresións faciais, animales, disecións, bebés, estudos de botánica e xeoloxía, máquinas de guerra, máquinas voadoras e traballos de arquitectura.[93]

Estes cuadernois de notas (carnets), eran nun principio follas soltas de diferentes tamaños e tipos, (forón regalados á súa morte as súas amizades) hoxe en día atoparon o seu lugar en coleccións importantes como as expostas no Castelo de Windsor, no Museo do Louvre, na Biblioteca Nacional de España, na Biblioteca Ambrosiana de Milán, ou o Vitoria and Albert Museum e a British Library de Londres.[95]

Os diarios de Leonardo parecen ser destinados á súa publicación, dado que moitas follas teñen unha forma e unha orde que facilitan a edición. En moitos casos, un só tema, por exemplo, o corazón ou o feto humano, están tratados en detalle, tanto no texto como nos debuxos, nunha soa folla.[96] Este modo de organización minimiza igualmente as perdas daquelas follas que foron posteriormente distribuídas. A razón pola que non foron publicadas en vida de Leonardo é aínda descoñecida,[93] aínda que se pensa que puido deberse a que a sociedade da súa época, e especialmente a Igrexa Católica, non estaban preparadas para recibir os estudos anatómicos.[Cómpre referencia]

O Codex Leicester é o único gran traballo destas características que se atopa en mans privadas. O seu propietario é Bill Gates quen en 1994 adquiriu istos manuscritos por 25 millóns de dólares.

Estudos científicos[editar | editar a fonte]

Estudo sobre as turbulencias.

Dotado dunha aguda capacidade de observación, a súa aproximación á ciencia nunca destacou polas súas explicacións teóricas nen por recurrir a experimentos; en cambio, para comprender os fenómenos que lle interesaban describíaos e debuxábaos ata os seus últimos detalles, pensando en realizar unha grande enciclopedia baseada en detallados debuxos de todo o coñecido. Os seus estudos sobre o voo dos paxaros ou o movemento da auga son sen dúbida moi destacables. Como lle faltaba formación básica en latín e en matemáticas, os investigadores contemporáneos ignoraron ao sabio Leonardo; con todo, o seu sorprendente autodidactismo levouno a aprender latín só.

Na década de 1490, estudou matemáticas á beira de Luca Pacioli e realizou unha serie de debuxos de sólidos regulares nunha forma esquelética para que formasen parte do libro Divina Proportione (1509).[30] Estaba fascinado pola idea do absoluto e o universal.[38] Con todo, a súa cultura matemática era fundamentalmente práctica, coas limitacións propias dos abacistes do seu tempo, con algúns coñecementos da xeometría euclidiana, de perspectiva e de mecánica, na liña do que sabían os teóricos do seu tempo. Con todo, Leonardo concibiu un instrumento cun sistema articulado destinado a permitir unha solución mecánica para o problema de Alhazen, unha cuestión esencialmente técnica, que testemuña un coñecemento profundo das propiedades da cónica.[22]

O seu nivel de física foi bastante limitado, non foi nunca artilleiro e nunca formulou teoría algunha relativa á balística. Con todo, como o testemuñan algúns dos seus esquemas, Leonardo puido intuír, como se podía observar nun chafariz de auga, argüindo que non existía parte rectilínea na traxectoria dun proxectil de artillería, ao contrario do que se cría naquel tempo. Pero non profundou nunha vía que Tartaglia e Benedetti desenvolveron e que culminou Galileo.[22] De igual xeito, estudou os temas relacionados coa luz e a óptica;[22] e en hidroloxía, a única lei que chegou a formular tivo relación cos cursos de auga. En canto ao ámbito da química, cabe destacar a posta a piques dun alambique e algunhas investigacións sobre alquimia que practicou en Roma.[43] Se, en arquitectura, Alberti ou Francesco di Giorgio preocupáronse pola solidez das vigas, non o fixeron desde formulaciones matemáticas como Leonardo, que se interesou polo problema da flexión e conseguiu definir «leis» aínda imperfectas, por exemplo, en relación á liña elástica no caso de vigas de seccións diferentes.[97] Así, eliminaba o módulo elástico e o momento de forza ao que aludira Jordanus Nemorarius.[22]

Anatomía e medicina[editar | editar a fonte]

Estudo do embrión humano feito entre 1510-1513.

A formación inicial de Leonardo sobre anatomía humana comezou mentres aprendía con Andrea do Verrocchio, quen insistía en que todos os seus alumnos tivesen coñecementos de anatomía.[98] Como artista, pronto foi un mestre da anatomía topográfica, realizando numerosos estudos sobre músculos, tendóns e outras características anatómicas visibles.

Puxo as bases da anatomía científica, diseccionando os cadáveres dos criminais baixo estrita discreción, para evitar a actuación da Inquisición.[99] As condicións de traballo foron particularmente penosas debido aos problemas de hixiene e conservación dos corpos. Como artista recoñecido, recibiu a autorización para diseccionar cadáveres humanos no hospital de Santa María Nuova de Florencia e, máis tarde, nos hospitais de Milán e de Roma. De 1510 a 1511, colaborou co médico Marcantonio della Torre e, xuntos, compilaron un conxunto de investigacións sobre anatomía con máis de douscentos debuxos feitos por Leonardo; os cales foron publicados baixo o título enganoso de Tratado de pintura, en 1680.

Realizou moitos debuxos sobre anatomía humana, de ósos, músculos e tendóns, do corazón e o sistema vascular, do sistema reprodutivo e outros órganos internos, e gráficos sobre a acción do ollo. Estas observacións conteñen ás veces inexactitudes debidas aos coñecementos da época,[21] por exemplo un estudo feito por el sobre o fluxo sanguíneo. Realizou un dos primeiros debuxos dun feto dentro do útero,[90] e a primeira comprobación científica coñecida da rixidez das arterias en resposta a unha crise cardíaca. Como artista, Leonardo observou de cerca os efectos da idade e da emoción humana sobre a fisioloxía, estudando en particular os efectos da rabia. Debuxou igualmente numerosos modelos, algúns deles con importantes deformacións faciais ou signos visibles de enfermidade.[30][90] Tamén estudou a anatomía de numerosos animais. Diseccionou vacas, paxaros, monos, osos e ras, co único fin de comparar a estrutura anatómica destes animais coa do home. Tamén fixo estudos sobre os cabalos.

Enxeñería e inventos[editar | editar a fonte]

O parafuso aéreo (arriba), 1486, considerado como o antecesor do helicóptero. (abaixo) Experimento sobre a forza de sustentación dun á.
Cantas biografías escribíronse que só mencionan esta actividade científica ou técnica para mostrar a extensión dun saber que se pretende universal [...] Todo isto só puido facerse penosamente, por unha procura constante do que escribiran os antigos ou os predecesores inmediatos [...] E a falta de coñecer todo este pasado que o formou, presentouse a Leonardo como un inventor fecundo
Os enxeñeiros do Renacemento, Bertrand Gille

Leonardo da Vinci inscríbese na corrente tecnicista do Renacemento e, como tal, tivo predecesores inmediatos ou máis afastados entre os que se pode citar a Konrad Kyeser, Taccola, Roberto Valturio, Filippo Brunelleschi, Jacomo Fontana ou Leon Battista Alberti, ao cal probablemente débelle moito.

Algúns deles foron personalidades máis potentes, cun espírito aínda máis completo e unha curiosidade aínda máis ampla que os de Leonardo. Foi o caso por exemplo de Francesco di Giorgio Martini, que foi o seu superior durante a construción do Duomo de Milán e do cal Leonardo tomou moitas cousas.[22] Probablemente por estar menos ocupado que Martini debido a unha lista menor de pedidos, Leonardo foi á vez máis minucioso e sobre todo capaz dun cambio de método.

Xunto a Herón de Alexandría, considérase a Leonardo un precursor importante dun certo número de máquinas modernas. Con todo, máis aló do asombro que provoca a imaxinación prospectiva do autor, pódese constatar rapidamente que o funcionamento real das máquinas non debeu ser a súa principal preocupación. As notas conteñen debuxos de numerosas innovacións coma diversas máquinas para voar (o 3 de xaneiro de 1496 ensaiou unha das súas máquinas para voar sen éxito), un helicóptero, armas de fogo, tanques armados, un submarino e un dispositivo con engrenaxes que podería ser unha máquina para calcular.Do mesmo xeito que o monxe Eilmer de Malmesbury, que no século XI esqueceu de pór unha cola á súa máquina voadora, os inventos de Leonardo chocan con numerosas dificultades: o helicóptero viraría sobre si mesmo como unha peonza, o mergullador asfixiariase e o barco de pas nunca podería avanzar [...][100] Con todo igualmente postulouse que erros específicos nos seus deseños poden ser realizados intencionalmente por Leonardo co obxectivo de evitar a contrucción viable dos seus artefactos por outras persoas. [101]

Nunha carta dirixida a Ludovico Sforza, pretende ser capaz de construír todo tipo de máquinas tanto para a protección de cidades como para o seu asedio. Tras a súa fuga a Venecia en 1499, atopou emprego como enxeñeiro e desenvolveu un sistema de barreiras móbiles para protexer a cidade dos ataques terrestres. Tamén proxectou o desvío do río Arno para irrigar os campos toscanos, facilitou o transporte e incomodou o acceso marítimo a Pisa, a rival de Florencia.[43]

Máquina para puír espellos.

Os seus cadernos presentan un gran número de «inventos» á vez prácticos e realistas, destacando as bombas hidráulicas, mecanismos de manivela como a máquina para mecanizar parafusos, aletas para obuses de morteiro, un canón a vapor,[93] o submarino, varios autómatas, o carro de combate, o automóbil, flotadores para «camiñar sobre a auga», a concentración de enerxía solar, a calculadora, a escafandra con casco, o casco dobre para barcos e os rodamentos de bólas. En canto á bicicleta, a súa paternidade non está clara.[102]

Un exame coidadoso dos bosquexos indica con todo que varias destas tecnoloxías foron, ou ben tomadas prestadas de predecesores inmediatos -a turbina hidráulica de Francesco dei Giorgi Martini, a cadea de transmisión articulada de Taccola...-, ou ben a herdanza dunha tradición máis antiga -o martelo hidráulico coñecíase no século XIII, os sifóns e os acueductos xa eran visibles na obra do romano Frontino, os autómatas recreativos xa foran descritos na época helenística[...][22]

Pero Leonardo tamén foi innovador. Foi probablemente un dos primeiros enxeñeiros da súa época que se interesou polo traballo mecánico dos metais e en particular do ouro, o máis maleable. A súa orixinalidade ponse de manifesto na máquina voadora e nunhas cantas máquinas téxtiles, nas que tivo a oportunidade de aplicar o seu sentido da observación á regularidade dos movementos. O tear mecánico, a máquina de cardar e a de «afeitar as sabas» converten probablemente a Leonardo no primeiro en tratar de mecanizar unha fabricación industrial. A máquina para puír espellos, que supuxo a resolución dun certo número de problemas para obter superficies regulares, planas ou cóncavas, concibiuna durante a súa estancia en Roma mentres estudaba a produción de imaxes. Paradoxalmente, Leonardo da Vinci interesouse pouco por inventos da súa época que hoxe consideramos moi importantes, como a imprenta, aínda que lle debemos unha das máis temperás representacións gráficas dunha prensa de imprenta.[22]

Se a guerra pode responder a unha necesidade, é a «pazzia bestialissima» -«tolemia salvaxe».[38] Leonardo estuda as armas á vez que garda as súas distancias sobre o seu uso.

Planos para unha máquina voadora, 1488, Institut de France, París.

En 1502 proxectou unha ponte de 240 metros de luz que formaba parte dun proxecto de construción para o Sultán Bajazet II de Constantinopla. A ponte debía servir para franquear o estuario coñecido como Corno de Ouro. Beyazid abandonou o proxecto porque considerou que a construción sería imposible. A obra xamais se realizou, mais no ano 2001 a idea resucitou para a construción dunha ponte en Noruega baseada no deseño de Leonardo. O 17 de maio de 2006 o goberno turco decidiu construír a ponte de Leonardo sobre o Corno de Ouro.[103]

Durante a maior parte da súa vida, Leonardo estivo fascinado polo voo. Produciu numerosos estudos sobre o voo dos paxaros así como planos de varios aparellos voadores, como un helicóptero primitivo denominado o «parafuso aéreo», un paracaídas e un á delta de bambú.[93] De todos eles, a maioría considéranse irrealizables pero o á delta foi construído e, tras engadirlle uns estabilizadores, voou con éxito. É posible con todo que Leonardo estimase que os sistemas de voo similares aos dos morcegos eran os que presentaban maior potencial. Tamén inventou o túnel de vento aerodinámico para os seus experimentos.

O museo do Castelo de Clos-Lucé de Amboise (Francia), o museo Il Castello do castelo dos condes de Guidi en Vinci (Italia) e o Museo de Ciencia e Técnica Leonardo da Vinci de Milán conteñen numerosas maquetas, construídas en tamaño real baseadas segundo as indicacións dos bosquexos e os cadernos, así como explicacións sobre o traballo de Leonardo.

En arquitectura estivo influenciado pola obra de Filippo Brunelleschi e proxectou sobre elevar o Baptisterio de San Xoán (Battistero di San Giovanni) de Florencia[94] así como crear unha torre-lanterna para a catedral de Milán.[38] Utiliza a miúdo a forma octogonal para os edificios relixiosos e o círculo para os militares.[43] Por mor da epidemia de peste que azoutou Milán entre 1484 e 1485, deseñou unha cidade perfecta teórica con eixos de circulación optimizados e condicións de vida de calidade, nunha visión marcada non polas distincións sociais senón polas funcionais, á imaxe dos órganos do corpo humano.[38] Traballou tamén sobre os xardíns.[43] Por desgraza, moitos dos seus estudos sobre arquitectura perdéronse.

Os seus escritos[editar | editar a fonte]

Leonardo nunca publicou ou distribuiu os contidos dos seus manuscritos que permaneceron ocultos ata o século XIX cando puideron incorporarse as súas contribucións ao desenvolvemento técnico e científico. Por esta razón L. Sprague de Camp considerábao non coma o primeiro enxeñeiro moderno, senón coma o último dos enxeñeiros da antigüidade, facendo notar que trala época de Leonardo formalizouse a publicación dos descubrimentos científicos.

En 1964 foron atopados nos arquivos da Biblioteca Nacional de Madrid os Códices Madrid I-II (I - Mss. 8937 e II - Mss. 8936), que son uns manuscritos de Leonardo que tratan sobre mecánica, estática e xeometría.

No 2004 o nome de Leonardo, nunca lonxe da opinión pública, recibiu un pouco máis de atención ca a habitual debido á publicación da novela O código Da Vinci, de Dan Brown, unha obra de ficción controvertida polo seu tratamento do Opus Dei e na que a figura de da Vinci ten un papel importante.

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Biblioteca Real de Torí
  2. Este debuxo, trazado con xiz vermella, é comunmente aceptado como un autorretrato orixinal. Porén, moitos non o consideran lexítimo debido a que Leonardo tiña 67 anos cando morreu, polo que non correspondería co individuo da terceira idade que aparece no mesmo. Aínda que puidese existir a posibilidade de que o pintor faga un retrato de si mesmo, aumentándose a idade parecendo máis venerable, para A escola de Atenas de Rafael. Aínda que hai que ter en conta que a media de idade do século XV era bastante inferior á actual e a xente envellecía prematuramente polas condicións de vida.
  3. 3,0 3,1 "15 aprile 1452: Nascita di (Birth of) Leonardo da Vinci" (en italiano). http://www.theartpostblog.com/mostra/firenze-una-volta-nella-vitamore-955/. Consultado o 3/05/2014.
  4. Friedenthal, páx. 9
  5. Polímata: Persoa que coñece, comprende ou sabe moito.
  6. Antonio Falchi, Leonardo musicista, Società editrice Dante Alighieri, 1902. ISBN non dispoñible
  7. Mariangela Mazzocchi Doglio, Leonardo e gli spettacoli del suo tempo, Electa, 1983. pp.14-20. ISBN 884350956X
  8. (en inglés) Emanuel Winternitz, Leonardo da Vinci as a Musician, Londra, 1982. ISBN 978-0300026313
  9. Helen Gardner, Art through the Ages, Harcourt, Brace and World, 1970.
  10. Segundo Vasari, Boltraffio, Castiglione, Gaddiano, Berensen, Taine, Fuseli, Rio, Bortolon, etc. Véxanse as citas específicas na parte «A lenda de Leonardo».
  11. Quince é a cifra aceptada pola maioría dos historiadores da arte. A atribución doutras obras a Leonardo da Vinci aínda está suxeita a debate.
  12. Algúns dos inventos máis prácticos de Leonardo da Vinci exponse en estado de funcionamento nos museos.
  13. A visión científica moderna da metalurxia e da enxeñería achábase en estado embrionario na época do Renacemento.
  14. ""Leonardo Da Vinci, el personaje más influyente de la cultura europea"" (en castelán). La Voz de Galicia. http://www.buscavoz.es/search.php?q=Leonardo+Da+Vinci%2C+o+personaxe+m%E1is+influente+da+cultura+europea. Consultado o 26/01/2013.
  15. 15,00 15,01 15,02 15,03 15,04 15,05 15,06 15,07 15,08 15,09 15,10 15,11 15,12 (en francés) Capítulo 1: "Il était une fois à Vinci" de Alessandro Vezzosi, Léonard de Vinci : art et science de l'univers, Gallimard, 1996.
  16. Vinci está a oitenta quilómetros de Florencia e a cincuenta quilómetros de Pisa.
  17. 17,00 17,01 17,02 17,03 17,04 17,05 17,06 17,07 17,08 17,09 17,10 17,11 17,12 17,13 17,14 17,15 17,16 17,17 (en inglés) Angela Ottino della Chiesa, The Complete Paintings of Leonardo da Vinci, Penguin, 1967.
  18. (en inglés) Alessandro Vezzosi, Leonardo da Vinci : Renaissance Man.
  19. Segundo Alessandro Vezzosi, director do museo Leonardo da Vinci, está probado que Piero era propietario dunha escrava de Oriente Medio chamada Caterina, que foi nai dun neno chamado Leonardo. Esta tese de que Leonardo tiña sangue árabe está soportada pola reconstrución dunha pegada dixital: (en inglés) Marta Falconi, Experts Reconstruct Leonardo Fingerprint, Marta Falconi, Associated Press, 1 de decembro de 2006.
  20. Magnano, cit. pax. 138.
  21. 21,0 21,1 21,2 Les grandes découvertes, série connaissances et vie, éditions Christophe Colomb, 1984.
  22. 22,00 22,01 22,02 22,03 22,04 22,05 22,06 22,07 22,08 22,09 22,10 22,11 22,12 22,13 22,14 22,15 22,16 22,17 22,18 22,19 22,20 22,21 22,22 22,23 22,24 22,25 22,26 22,27 22,28 22,29 22,30 (en francés) Les ingénieurs de la Renaissance - Bertrand Gille
  23. The Hundred Greatest Men. Nova York: D. Appleton & Company, 1885. Hai que subliñar que este gravado está baseado nunha pintura dun artista descoñecido que á súa vez seguía un debuxo en xeso vermello que se cre que era un autorretrato de Leonardo. Este gravado é unha imaxe que representa a Leonardo, non é un verdadeiro retrato.
  24. 24,00 24,01 24,02 24,03 24,04 24,05 24,06 24,07 24,08 24,09 24,10 Liana Bortolon. The Life and Times of Leonardo, Paul Hamlyn, London, 1967.
  25. Sigmund Freud, Un recordo infantil de Leonardo da Vinci.
  26. «ser Piero» refírese ao seu pai; «ser» é unha contracción do latín «senior» («signore»), e era un pequeno título para notarios e clérigos.
  27. 27,00 27,01 27,02 27,03 27,04 27,05 27,06 27,07 27,08 27,09 27,10 27,11 Giorgio Vasari, Le Vite, 1568 ; reeditado por Penguin Classics con tradución de George Bull en 1965.
  28. Paul Barolsky, profesor de arte e literatura do Renacemento italiano na Universidade de Virxinia , "O xenio literario de Giorgio Vasari", conferencia no Auditorio do Louvre, o 26 de setembro de 2011 . Ver tamén Paul Barolsky, Por que a Mona Lisa sorrí e outros contos de Vasari , The Pennsylvania State University Press (1991) resumo en liña (en inglés)
  29. 29,0 29,1 29,2 29,3 A vida de Leonardo da Vinci, xenio, artista, enxeñeiro, arquitecto e home. Richard Friedenthal. Biblioteca Salvat de Grandes Biografías. ISBN 98-345-8235-X
  30. 30,0 30,1 30,2 30,3 30,4 30,5 30,6 30,7 30,8 30,9 Daniel Arasse. Leonardo da Vinci, Konecky Konecky, 1997.
  31. Bertrand Gille. Lles ingénieurs da Renaissance. Segundo este historiador, o seu renome xa foi apreciado por Maties Curvo, o gran rei húngaro que tiña un interese particular en canto aos escritos técnicos.
  32. J. R. Ale. Renaissance Europe, 1480-1520, Fontana, 1971
  33. Enciclopedia Universal de la Cultura A-Z. El Mundo.
  34. Andrew Martindale. The Rise of the Artist. Thames and Hudson.Cennino d'A. Cennini. Il Libro dell' Arte, edició de D. V. Thompson Jr., New Haven: Yale University Press, 1933.
  35. A. E Popham. Lles dessins de Léonard de Vinci. Éditions da Connaissance, Bruxelas, 1947.
  36. 36,0 36,1 Capítulo 2: «Dans a Florence deas Medicis», d'Alessandro Vezzosi. A Léonard de Vinci: art et science de l'univers. Gallimard, 1996.
  37. Priwer Cynthia, Phillips (2006). The Everything Da Vinci Book: Explore the Life and Times of the Ultimate Renaissance Man. Adams Media. pp. 245. ISBN 1598691015.
  38. 38,00 38,01 38,02 38,03 38,04 38,05 38,06 38,07 38,08 38,09 38,10 38,11 38,12 38,13 38,14 Capítulo 3: «À Milan au temps deas Sforza», de Alessandro Vezzosi. En Leonardo de Vinci: art et science de l'univers, Gallimard, 1996.
  39. Kemp, Martin (2004). Leonardo.
  40. Paolo Rossi. The Birth of Modern Science. Blackwell Publishing, 2001, p. 33. (en inglés)
  41. "Leonardo's Letter to Ludovico Sforza". Leonardo-history. http://www.leonardo-history.com/life.htm?Section=S5. Consultado o 20 de novenbro de2011.
  42. Codex II, 95 r, Victoria and Albert Museum, cité par Angela Ottino della Chiesa
  43. 43,00 43,01 43,02 43,03 43,04 43,05 43,06 43,07 43,08 43,09 43,10 43,11 43,12 43,13 43,14 43,15 43,16 43,17 43,18 43,19 43,20 43,21 43,22 43,23 43,24 Capítol 4: «L'art et la guerre», d'Alessandro Vezzosi. A Léonard de Vinci: art et science de l'univers. Gallimard, 1996.
  44. En 1999 en Nova York creouse unha copia da estatua segundo os estudos de Leonardo, véxase o Cabalo de Leonardo.
  45. O «gran cabalo» era un dos moitos pseudónimos que recibiu Leonardo da Vinci tras ser recoñecido en toda Italia.
  46. En 2005, o estudo preparatorio foi redescubierto durante a restauración dun edificio ocupado durante cen anos pola sección xeográfica do exército. Richard Owen, Found: the studio where Leonardo met Mona Lisa, Times New York
  47. Ludwig Goldscheider. Michelangelo. Phaidon, 1953.
  48. Marco d'Oggiono é coñecido polas copias d'A Última Cea de Leonardo.
  49. Pedretti, Carlo (1962). A Chronology of Leonardo Da Vinci's Architectural Studies after 1500. Geneva: E. Droz, p. 37.
  50. 50,0 50,1 50,2 50,3 Capítulo 5: «Milan, Rome, Amboise». A Alessandro Vezzosi. Leonardo de Vinci: art et science de l'univers, Gallimard, 1996
  51. 51,0 51,1 51,2 Jack Wasserman. Leonardo da Vinci, Abrams, 1975.
  52. Georges Goyau. Francisco I traducido por Gerald Rossi. The Catholic Encyclopedia, volumen VI. Nueva York: Robert Appleton Company. Publicado en 1909.
  53. Salvador Miranda. The Cardinals of the Holy Roman Church: Antoine du Prat. 1998-2007.
  54. Construiose unha copia deste león que está exposta no museo de Bolonia.
  55. Biographie universelle, t. 49, Paris, Michaud, 1827, pp. 156-157 ([1] Google books), qui redirigeix a A.-L. Millin, Voyage dans le Milanais, vol. I, p. 216, i a Venturi.
  56. John Grand-Carteret. Référence: L'Histoire, la vie, les mœurs et la curiosité par l'Image, le Pamphlet et le document (1450-1900) Sopar, Librairie de la curiosité et des Beaux-Arts, 1927.
  57. [http://www.leonardo-history.com/life.htm?Section=S6 Leonardo Da Vinci Artist, Inventor, and Universal Genius of the Renaissance]. Leonardo-History. 1 de decembro de 2011. (en inglés)
  58. «Technological Concepts and Mathematical Models in the Evolution of Modern Engineering Systems». 1 de decembro de 2011.
  59. 59,0 59,1 59,2 (en inglés) Frederich Hartt, A History of Italian Renaissance Art, Thames and Hudson, 1970.
  60. 60,0 60,1 60,2 (en inglés) Gene A. Brucker, Renaissance Florence, Wiley and Sons, 1969.
  61. 61,0 61,1 61,2 (en inglés) Ilan Rachum, The Renaissance, an Illustrated Encyclopedia, Octopus.
  62. (en inglés) Hugh Ross Williamson, Lorenzo the Magnificent, Michael Joseph, 1974.
  63. "Site internet de Oreno" (en Italiano). Oreno. http://www.oreno.it. Consultado o 3-12-2011.
  64. Léonard, Codex C. 15v, Institut de France. Traduction Richter.
  65. 65,0 65,1 Nick Rossiter (abril de 2003). "Could this be the secret of her smile?" (en inglés). Telegraph.co.UK. http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=/arts/2003/04/07/banr.xml. Consultado o 3-12-2011.
  66. Tom Gross. "Mona Lisa Goes Topless" (en inglés). Paintingsdirect.com. http://web.archive.org/web/20070403073656/www.paintingsdirect.com/content/artnews/032001/artnews1.html. Consultado o 3-12-2011.
  67. Sigmund Freud, Un recordo de infancia de Leonardo da Vinci, publicado en 1910, e inspirado en Le roman de Léonard de Vinci, de Dimitri Merejkovski, Paris, 1930.
  68. Michael Rocke, Forbidden Friendships épigraphe, p. 148 & N120 p.298.
  69. (en inglés) Jean-Paul Richter, The Literary Works of Leonardo da Vinci, 1883.
  70. (en inglés) Edward MacCurdy, The Mind of Leonardo da Vinci, 1928.
  71. Leonardo da Vinci, pp. 11-15.
  72. Desde a década de 1490, Leonardo xa foi descrito como un pintor «divino».
  73. Estas calidades de Leonardo discútense na obra Frederick Hartt, A History of Italian Renaissance Art, pp.387-411.
  74. Daniel Arasse. Leonardo da Vinci. Hazan, 2002, páx. 303. ISBN 2-85025-825-3
  75. D. Arasse, páx. 266
  76. Marguerite Neveux. Le número de ouro, radiographie dun mythe, capítulo 1, Ed. leva Seuil, 1995
  77. della Chiesa, pp. 88, 90
  78. Berti, Luciano (1971). The Uffizi. pp. 59–62.
  79. Luciano Berti. The Uffzi, Scala, 1971.
  80. Giorgio Vasari, Lives of the Artists, 1568; this edition Penguin Classics, trans. George Bull 1965, ISBN 0-14-044164-6
  81. Non é un fresco tradicional, senón un mural executado ao amorne e óleo sobre dúas capas de preparación de xeso estendidas sobre enlucido.
  82. Simón Ushakov realizou unha reprodución da Última Cea de Leonardo da Vinci aproximadamente 50 anos despois, Lucas Cranach o Mozo e Lucas Cranach o Vello, xuntos, pintaron a súa versión propia sobre A Última Cea no ano 1547.
  83. Antoccia, Luca (2000). Leonardo. Arte e scienza. Roma: Ed. Giunti. ISBN 88-09-01510-X.
  84. Brion, Marcel (2002). Leonard de Vinci. México D.F.: Ed. B. ISBN 84-666-0970-9.
  85. Caparrós, Martín. Valfierno. Buenos Aires: Ed. LSF, 2004. ISBN 987-43-8624-X
  86. Muntz, Eugenio. Leonard da Vinci. Madrid: Ed. Círculo Latino, 2005. ISBN 84-96129-62-4
  87. Magariños, M. Laura (2007). "La Gioconda de Leonardo da Vinci". http://www.minutouno.com/1/hoy/article/LA-GIOCONDA-DE-LEONARDO-DA-VINCI%5Eid_10172.htm. Consultado o 10-12-2008.
  88. De todos e de todo un pouco (2007). "La Gioconda". http://detodosedetodounpouco.blogspot.com/2007/04/la-gioconda.html. Consultado o 10-12-2008.
  89. "Leonardo", Los grandes genios del arte, n.º 17, Eileen Romano (dir.), Unidad Editorial, S.A., 2005, ISBN 84-89780-69-2
  90. 90,0 90,1 90,2 90,3 90,4 Royal Library, castell de Windsor, fulls RL 19073v-19074v i RL 19102 respectivament.
  91. Debuxo que se conserva no Museo Léon-Bonnat de Bayona, que foi adquirido por León Bonnat en 1884, como aparece no Inventaire général deas dessins deas musées de province, Bayonne, dessins italiens, Éditions deas Musées Nationaux, 1960.
  92. Liana Bortolon, The Life and Estafes of Leonardo, Paul Hamlyn, Londres, 1967.
  93. 93,0 93,1 93,2 93,3 93,4 (en inglés) Daniel Arasse, Leonardo da Vinci, Konecky & Konecky, 1997.
  94. 94,0 94,1 Chapitre 2 : « Dans la Florence des Médicis » de Alessandro Vezzosi, Léonard de Vinci : art et science de l'univers, Gallimard, 1996.
  95. A British Library puxo en internet unha selección das notas a disposición do publico (BL Arundel MS 263). Vexase British Library. "Sketches by Leonardo". Turning the Pages. http://www.bl.uk/onlinegallery/ttp/ttpbooks.html. Consultado o 29 de xaneiro de 2012.
  96. Royal Library, château de Windsor, feuilles RL 19073v-19074v et RL 19102 respectivement.
  97. Para as vigas cadradas, horizontais e apoiadas nos seus extremos, Leonardo observara que a resistencia varía en relación ao cadrado ao lado e inversamente á súa lonxitude.
  98. Para moitos historiadores e expertos na vida de Leonardo, consideran que a mellor representación ou debuxo sobre anatomía feito por Leonardo é o Home de Vitruvio.
  99. Nos tempos de Leonardo, o diseccionado de cadáveres, era considerado un pecado imperdoable, que debía de pagarse coa morte.
  100. Alain Gras, Fragilité de la puissance - Se libérer de l'emprise technologique, Fayard 2003 ISBN 2-213-61535-7
  101. http://www.tudiscovery.com/web/davinci/ Serie de Documentales sobre sus invenciones: Da Vinci en la Practica . Discovery Channel
  102. A paternidade da invención da bicicleta por Leonardo divide á comunidade científica. Procedente do Códice Atlanticus, discútese o deseño porque, segundo Daniel Arasse, a bicicleta ten unha forma que só se atopará cara a 1900, é dicir, coas dúas rodas á mesma altura e, sobre todo, o pedal e a cadea de transmisión volvendo a roda posterior motriz». Pode quizais tratarse do traballo dun dos seus alumnos (Salai), dun debuxo orixinal (ou dunha copia do debuxo orixinal). Con todo, Leonardo xa debuxou máquinas con cadeas e sistemas de transmisión por engrenaxes, en concreto, no Códice de Madrid, os cales non son discutidos e mostran o interese de Leonardo por estas cousas.
  103. Sand, Vebjorn (4 outubro de 1999). "Abaut the Leonardo Bridge Project" (en inglés). http://www.vebjorn-sand.com/flash.html. Consultado o 4/05/2013.

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Commons
Commons ten máis contidos multimedia sobre: Leonardo da Vinci

Bibliografía[editar | editar a fonte]

En castelán

En francés

  • Alessandro Vezzosi, Léonard de Vinci: art et science de l'univers, Gallimard, 1996. (ISBN 978-2-07-053353-4)
  • Bertrand Gille (dir.), Histoire des techniques, Gallimard, col. «La Pléiade», 1978. (ISBN 978-2-07-010881-7).
  • Bertrand Gille, Les Ingénieurs de la Renaissance, TD, París, 1960; reed. Seuil, col. « Points Sciences », 1978. (ISBN 2-02-004913-9)
  • Brigitte Labbé, Michel Puech y Jean-Pierre Joblin, Léonard de Vinci, Toulouse, Milan jeunesse, col. « De vie en vie » no 18, 58 pp., 2005. (ISBN 2-7459-1631-9)
  • Charles Nicholl, Léonard de Vinci, Biographie, 704 pp., Arles, Actes Sud, 2006. (ISBN 2-7427-6237-X)
  • Daniel Arasse, Léonard de Vinci. Le rythme du monde, Hazan, 1997. (ISBN 2-85025-542-4)
  • Dimitri Merejkovski, Le roman de Léonard de Vinci, París, 1930. Source d'inspiration pour Un souvenir d'enfance de Léonard de Vinci de Sigmund Freud.
  • Marcel Brion, Léonard de Vinci, Albin Michel, París, 1995.
  • Les Guides Millenium Art Factorie, Léonard de Vinci (Volumen 1 France y volumen 2 Toscane)
  • Paul Valéry, Introduction à la méthode de Léonard de Vinci, Gallimard, París, 1894.
  • Serge Bramly, Léonard de Vinci, Jean-Claude Lattès, París, 1988
  • Silvia Alberti de Mazzeri, Léonard de Vinci, Payot, Paris, 1984.
  • Sophie Chauveau, Léonard de Vinci, Biographie, 279 pp., Gallimard, col. Folio Biographie (ISBN 978-2-07-034159-7)

En inglés

  • A.E. Popham, The Drawings of Leonardo da Vinci, Jonathan Cape, 1946. (ISBN 0-224-60462-7)
  • Angela Ottino della Chiesa, The Complete Paintings of Leonardo da Vinci, Penguin, 1967. (ISBN 0-14-008649-8)
  • Charles Nicholl, Leonardo da Vinci, The Flights of the mind, Penguin, 2005. (ISBN 0-14-029681-6)
  • Frank Zollner & Johannes Nathan, Leonardo da Vinci: The Complete Paintings and Drawings, Taschen, 2003. (ISBN 3-8228-1734-1)
  • Jack Wasserman, Leonardo da Vinci, Abrams, 1975. (ISBN 0-8109-0262-1)
  • Liana Bortolon, The Life and Times of Leonardo, Paul Hamlyn, Londres, 1967.
  • O'Malley & Saunders, Leonardo on the Human Body, Dover Publications, Nueva York, 1982.
  • Simona Cremante, Leonardo da Vinci : Artist, Scientist, Inventor, Giunti, 2005. (ISBN 88-09-03891-6)

En italiano

Documentais

  • Léonard de Vinci, en duas partes de 60 minutos : L'homme qui voulait tout savoir et Liaisons dangereuses, Royaume-Uni, 2003.
  • Léonard de Vinci : La biographie, Nacarat, 2006.
  • Leonardo's dream machines, probas nunha reprodución a escala dun debuxo dunha máquina voadora de Leonardo, 2005.

Libros

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]