Ácido desoxirribonucleico

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Este é un dos 1000 artigos que toda Wikipedia debería ter.
Estrutura de dobre hélice do ADN.
Detalles da dobre hélice.

O ácido desoxirribonucleico (ADN, ou DNA, nas súas siglas en inglés) é un ácido nucleico que contén instrucións xenéticas usadas no desenvolvemento e funcionamento de todos os organismos vivos coñecidos e algúns virus, e é responsable da súa transmisión hereditaria. O papel principal da molécula de ADN é o almacenamento a longo prazo de información. O ADN é comparado a miúdo cun plano ou unha receita, ou un código, xa que contén as instrucións necesarias para construír outros compoñentes das células, como as proteínas e as moléculas de ARN. Os segmentos de ADN que levan esta información xenética son chamados xenes, pero as outras secuencias de ADN teñen propósitos estruturais ou toman parte na regulación do uso desta información xenética.

Quimicamente o ADN consiste en dous longos polímeros de unidades sinxelas chamadas nucleótidos, con columnas feitas de azucres e grupos fosfato unidos por vínculos éster (eixe pentosa-fosfato). Estes dous eixes van en direccións opostas, polo que se di que son antiparalelos. Unidas a cada azucre hai un dos catro tipos de moléculas chamados bases. Son as secuencias formadas por estas catro bases as que codifican a información. Esta información é lida usando o código xenético, o cal especifica os aminoácidos que se deben utilizar durante a tradución das proteínas. A expresión dos xenes realízase copiando o anaco do ADN corespondente a ese xene noutro ácido nucleico, o ARNm, nun proceso chamado transcrición, e traducindo este ARNm a proteínas nos ribosomas.

Propiedades físicas e químicas[editar | editar a fonte]

Estrutura química do ADN: dúas cadeas de nucleótidos conectadas por medio de pontes de hidróxeno, que aparecen como liñas descontinuas.

O ADN é un longo polímero formado por unidades repetitivas, os nucleótidos.[1][2] Unha dobre cadea de ADN mide de 22 a 26 angstroms (2,2 a 2,6 nanómetros) de largo, e unha unidade (un nucleótido) mide 3,3 Å (0,33 nm) de longo.[3] Aínda que cada unidade individual que se repite é moi pequena, os polímeros de ADN poden ser moléculas enormes que conteñen millóns de nucleótidos. Por exemplo, o cromosoma humano máis longo, o cromosoma 1, ten aproximadamente 220 millóns de pares de bases.[4]

Nos organismos vivos, o ADN non adoita existir como unha molécula individual, senón como unha parella de moléculas longas estreitamente asociadas. As dúas cadeas de ADN enrólanse unha sobre a outra formando unha especie de escaleira de caracol, denominada dobre hélice. O modelo de estrutura en dobre hélice foi proposto en 1953 por James D. Watson e Francis Crick (o seu artigo Molecular Structure of Nucleic Acids: A Structure for Deoxyribose Nucleic Acid publicouse o 25 de abril de 1953 en Nature).[5] O éxito deste modelo debíase á súa consistencia coas propiedades físicas e químicas do ADN. O estudo mostraba ademais que a complementariedade de bases podía ser relevante na súa replicación, e tamén a importancia da secuencia de bases como portadora de información xenética.[6][7][8] Cada unidade que se repite, o nucleótido, contén un segmento da estrutura de soporte (azucre + fosfato), que mantén a cadea unida, e unha base nitroxenada, que interacciona coa outra cadea de ADN na hélice. En xeral, unha base ligada a un azucre denomínase nucleósido e unha base ligada a un azucre e a un ou máis grupos fosfatos recibe o nome de nucleótido.

Cando se unen moitos nucleótidos, como ocorre no ADN, o polímero que se forma denomínase polinucleótido.[9]

Compoñentes[editar | editar a fonte]

Estrutura de soporte (esqueleto ou eixe pentosa-fosfato): A estrutura de soporte dunha febra de ADN está formada por unidades alternas de grupos fosfato e azucre.[10] O azucre no ADN é unha pentosa, concretamente, a desoxirribosa.

Enlace fosfodiéster. O grupo fosfato (PO43-) une o carbono 5' do azucre dun nucleósido co carbono 3' do seguinte. A molécula representada é un fragmento de ARN, por iso ten uracilo.
A súa fórmula química é H3PO4. Cada desoxirribonucleótido (dN) pode conter un (monofosfato: dNMP), dous (difosfato: dNDP) ou tres (trifosfato: dNTP) grupos fosfato, aínda que como monómeros constituíntes dos ácidos nucleicos só aparecen en forma de nucleósidos monofosfato (dNMP).
É un monosacárido de 5 átomos de carbono (unha pentosa) derivado da ribosa, que forma parte da estrutura de nucleótidos do ADN. A súa fórmula é C5H10O4. Unha das principais diferenzas entre o ADN e o ARN é o azucre, porque no ARN a 2-desoxirribosa do ADN é substituída por unha pentosa alternativa, a ribosa.[8]
As moléculas de azucre únense entre si a través de grupos fosfato, que forman enlaces fosfodiéster entre os átomos de carbono terceiro (3′, «tres prima») e quinto (5′, «cinco prima») de dous aneis adxacentes de azucre. A formación de enlaces asimétricos implica que cada febra de ADN ten unha dirección. Nunha dobre hélice, a dirección dos nucleótidos nunha cadea (3' → 5') é oposta á dirección na outra cadea (5' → 3'). Esta organización das cadeas de ADN denomínase antiparalela; son cadeas paralelas, pero con direccións opostas. Do mesmo xeito, os extremos asimétricos das cadeas de ADN denomínanse extremo 5' e extremo 3', respectivamente.
As catro bases nitroxenadas maioritarias que se encontran no ADN son a adenina (A), a citosina (C), a guanina (G) e a timina (T). Cada unha destas catro bases está unida ao armazón de azucre-fosfato a través do azucre para formar o nucleótido completo (base-azucre-fosfato). As bases son compostos heterocíclicos e aromáticos con dous ou máis átomos de nitróxeno, e, dentro das bases maioritarias, clasifícanse en dous grupos: as bases púricas ou purinas (adenina e guanina), coa estrutura da purina e formadas por dous aneis, e as bases pirimidínicas ou pirimidinas (citosina e timina), coa estrutura da pirimidina e cun só anel.[8] Nos ácidos nucleicos existe unha quinta base pirimidínica, denominada uracilo (U), que normalmente ocupa o lugar da timina no ARN e difire desta en que carece dun grupo metilo no seu anel. O uracilo non se encontra habitualmente no ADN, só aparece raramente como un produto residual da degradación da citosina por procesos de desaminación oxidativa.
Timina: 2, 4-dioxo, 5-metilpirimidina.
Represéntase pola letra T. É unha pirimidina cun grupo oxo (=O) nas posiciones 2 e 4, e un grupo metil (-CH3) na posición 5. Forma o nucleótido desoxitimidina monofosfato (dTMP). No ADN, a timina sempre se emparella coa adenina da cadea complementaria por medio de dúas pontes de hidróxeno, T=A.
Citosina: 2-oxo, 4-aminopirimidina.
Represéntase coa letra C. É unha pirimidina cun grupo amino (-NH2) en posición 4 e un grupo oxo (=O) en posición 2. Forma o nucleótido desoxicitidina monofosfato (dCMP). A citosina sempre se emparella no ADN coa guanina da cadea complementaria por medio dun triplo enlace, C≡G.
Adenina: 6-aminopurina.
Represéntase coa letra A. É unha purina cun grupo amino (-NH2) na posición 6. Forma o nucleótido desoxiadenosina monofosfato (dAMP). No ADN sempre se emparella coa timina da cadea complementaria por medio de dúas pontes de hidróxeno, A=T.
Guanina: 6-oxo, 2-aminopurina.
Represéntase coa letra G. É unha purina cun grupo oxo na posición 6 e un grupo amino na posición 2. Forma o nucleótido desoxiguanosina monofosfato (dGMP). A guanina sempre se emparella no ADN coa citosina da cadea complementaria por medio de tres enlaces de hidróxeno, G≡C.

Tamén existen outras bases nitroxenadas (as chamadas bases nitroxenadas minoritarias), derivadas de forma natural ou sintética dalgunha outra base maioritaria. Por exemplo a hipoxantina, relativamente abundante no ARNt, ou a cafeína, ambas as dúas derivadas da adenina; outras, como o aciclovir, derivadas da guanina, son análogos sintéticos usados en terapia antiviral; outras, como unha das derivadas do uracilo, son antitumorais.

As bases nitroxenadas teñen unha serie de características que lles confiren unhas propiedades determinadas. Unha característica importante é o seu carácter aromático, consecuencia da presenza no anel de dobres enlaces en posición conxugada. Isto confírelles a capacidade de absorber luz na zona ultravioleta do espectro en torno aos 260 nm, o cal pode aproveitarse para determinar o coeficiente de extinción do ADN e achar a concentración existente dos ácidos nucleicos. Outra das súas características é que presentan tautomería ou isomería de grupos funcionais, debido a que un átomo de hidróxeno unido a outro átomo pode migrar a unha posición veciña; nas bases nitroxenadas danse dous tipos de tautomerías: tautomería lactama-lactima, onde o hidróxeno migra do nitróxeno ao osíxeno do grupo oxo (forma lactama) e viceversa (forma lactima), e tautomería imina-amina primaria, onde o hidróxeno pode estar formando o grupo amina (forma amina primaria) ou migrar ao nitróxeno adxacente (forma imina). A adenina só pode presentar tautomería amina-imina, a timina e o uracilo mostran tautomería dobre lactama-lactima, e a guanina e citosina poden presentar ambas as dúas. Por outro lado, e aínda que se trate de moléculas apolares, as bases nitroxenadas presentan suficiente carácter polar como para establecer pontes de hidróxeno, xa que teñen átomos moi electronegativos (nitróxeno e osíxeno) que presentan carga parcial negativa, e átomos de hidróxeno con carga parcial positiva, de maneira que se forman dipolos que permiten que se formen estes enlaces febles.

Calcúlase que o xenoma humano haploide ten arredor de 3.000 millóns de pares de bases. Para indicar o tamaño das moléculas de ADN indícase o número de pares de bases, e como derivados hai dúas unidades de medida moi utilizadas, a quilobase (kb), que equivale a 1.000 pares de bases, e a megabase (Mb), que equivale a un millón de pares de bases.

Emparellamento de bases[editar | editar a fonte]

Un par de bases C≡G con tres pontes de hidróxeno.
Un par A=T con dúas pontes de hidróxeno. As pontes de hidróxeno móstranse como liñas descontinuas.

A dobre hélice de ADN mantense estable grazas á formación de pontes de hidróxeno entre as bases asociadas a cada unha das dúas cadeas. Para a formación dun enlace de hidróxeno unha das bases debe presentar un "doador" de hidróxenos cun átomo de hidróxeno con carga parcial positiva (-NH2 ou -NH) e a outra base debe presentar un grupo "aceptor" de hidróxenos cun átomo cargado electronegativamente (C=O ou N). As pontes de hidróxeno son unións máis febles ca os típicos enlaces químicos covalentes, como os que conectan os átomos en cada febra de ADN, pero máis fortes que interaccións hidrófobas individuais, enlaces de Van der Waals, etc. Como as pontes de hidróxeno non son enlacess covalentes, poden romper e formarse de novo de forma relativamente sinxela. Por esta razón, as dúas febras da dobre hélice poden separarse como unha cremalleira, ben por forza mecánica ou por alta temperatura.[11] A dobre hélice estabilízase ademais polo efecto hidrofóbico e o amoreamento, aos que non lles inflúe a secuencia de bases do ADN.[12]

Cada tipo de base nunha cadea forma un enlace unicamente cun tipo de base na outra cadea, o que se denomina complementariedade das bases. Así, as purinas forman enlaces coas pirimidinas, de forma que A se enlaza só con T, e C só con G. A organización de dous nucleótidos emparellados ao longo da dobre hélice denomínase emparellamento de bases. Este emparellamento explica a observación xa realizada por Erwin Chargaff (1905-2002),[13] que mostrou que a cantidade de adenina era moi similar á cantidade de timina, e que a de citosina era igual á de guanina no ADN. Como resultado desta complementariedade, toda a información contida na secuencia de dobre cadea da hélice de ADN está duplicada en cada cadea, o cal é fundamental durante o proceso de replicación do ADN. En efecto, esta interacción reversible e específica entre pares de bases complementarias é crítica para todas as funcións do ADN nos organismos vivos.[1]

Os dous tipos de pares de bases forman un número diferente de enlaces de hidróxeno: A=T forman dúas pontes de hidróxeno, e C≡G forman tres pontes de hidróxeno (ver imaxes). O par de bases GC é por tanto máis forte que o par de bases AT. Como consecuencia, tanto a porcentaxe de pares de bases GC como a lonxitude total da dobre hélice de ADN determinan a forza da asociación entre as dúas cadeas de ADN. As dobres hélices longas de ADN con alto contido GC teñen cadeas que interaccionan máis fortemente que as dobres hélices curtas con alto contido en AT.[14] Por esta razón, as zonas da dobre hélice de ADN que necesitan separarse doadamente tenden a ter un alto contido en AT, como por exemplo a caixa TATA (eucariotas) ou a secuencia TATAAT da caixa de Pribnow (procariotas) dalgúns promotores.[15] No laboratorio, a forza desta interacción pode medirse buscando a temperatura requirida para romper as pontes de hidróxeno, a temperatura de fusión do ADN (también denominado valor Tm, do inglés melting temperature). Cando todas os pares de bases nunha dobre hélice se desligan, as cadeas sepáranse en solución en dúas cadeas completamente independentes. Estas moléculas de ADN de cadea simple non teñen unha única forma común, senón que algunhas conformacións son máis estables ca outras.[16]

Outros tipos de pares de bases[editar | editar a fonte]

Par de bases A=T de tipo Watson-Crick. En azul o doador de hidróxenos e en vermello o aceptor.
Par de bases A=T de tipo Watson-Crick inverso. En azul o doador de hidróxenos e en vermello o aceptor. Nótese que a pirimidina sufriu un xiro de 180º sobre o eixe do carbono 6.

Existen diferentes tipos de pares de bases que se poden formar por establecemento de pontes de hidróxeno. Os que se observan na dobre hélice de ADN son os chamados pares de bases Watson-Crick, pero tamén existen outros posibles pares de bases, como os denominados Hoogsteen e tambaleantes, que poden aparecer en circunstancias particulares. Ademais, para cada tipo existe á súa vez o mesmo par inverso, é dicir, o que se dá se se xira a base pirimidínica 180º sobre o seu eixe.

  • Watson-Crick (pares de bases da dobre hélice): os grupos da base púrica que interveñen no enlace de hidróxeno son os que corresponden ás posicións 1 e 6 (N aceptor e -NH2 doador se a purina é unha A) e os grupos da base pirimidínica, os que se encontran nas posicións 3 e 4 (-NH doador e C=O aceptor se a pirimidina é unha T). No par de bases Watson-Crick inverso participarían os grupos das posicións 2 e 3 da base pirimidínica (ver imaxes).
  • Hoogsteen: neste caso cambian os grupos da base púrica, que ofrece unha cara diferente (posicións 6 e 7) e que forman enlaces cos grupos das pirimidinas das posicións 3 e 4 (como en Watson-Crick). Tamén pode haber Hoogsteen inversos. Con este tipo de enlace poden unirse A=U (Hoogsteen e Hoogsteen inverso) e A=C (Hoogsteen inverso).
  • Par de bases tambaleante (wobble): este tipo de enlace permite que se unan guanina e citosina cun dobre enlace (G=T). A base púrica (G) forma enlace cos grupos das posicións 1 e 6 (como en Watson-Crick) e a pirimidina (T) cos grupos das posicións 2 e 3. Este tipo de enlace non funcionaría con A=C, xa que quedarían enfrontados os dous aceptores e os dous doadores, e só se podería dar no caso inverso. Encontramos pares de bases de tipo tambaleante no ARN, durante o emparellamento de codón e anticodón. Con este tipo de enlace poden unirse G=U (tambaleante e tambaleante inverso) e A=C (tambaleante inverso).

En total, na súa forma tautomérica maioritaria, existen 28 posibles pares de bases nitroxenadas: 10 posibles pares de bases purina-pirimidina (2 pares Watson-Crick e 2 Watson Crick inverso, 1 par Hoogsteen e 2 pares Hoogsteen inverso, 1 par tambaleante e 2 pares tambaleantes reversos), 7 pares homo purina-purina (A=A, G=G), 4 pares A=G e 7 pares pirimidina-pirimidina. Isto sen contar cos pares de bases que poden formarse se tamén temos en conta as outras formas tautoméricas minoritarias das bases nitroxenadas; estes, ademais, poden ser responsables de mutacións puntuais por substitución de tipo transición.

Estrutura[editar | editar a fonte]

O ADN é unha molécula bicatenaria, é dicir, está formada por dúas cadeas dispostas de forma antiparalela e coas bases nitroxenadas enfrontadas. Na súa estrutura tridimensional, distínguense distintos niveis:[17][18]

  1. Estrutura primaria:
    • É a secuencia de nucleótidos encadeados. É nestas cadeas onde se encontra a información xenética, e dado que o esqueleto pentosa-fosfato é o mesmo en todos, a diferenza da información radica na distinta secuencia de bases nitroxenadas. Esta secuencia presenta un código, que determina unha información ou outra, segundo a orde das bases.
  1. Estrutura secundaria:
    • É unha estrutura en dobre hélice. Permite explicar o almacenamento da información xenética e o mecanismo de duplicación do ADN. Foi postulada por Watson e Crick, baseándose na difracción de raios X que realizaran Franklin e Wilkins, e na equivalencia de bases de Chargaff, segundo a cal a suma de adeninas máis guaninas é igual á suma de timinas máis citosinas.
    • É unha cadea dobre, dextroxira (xira á dereita) ou levoxira (xira á esquerda), segundo o tipo de ADN. Ambas as cadeas son complementarias, pois a adenina e a guanina dunha cadea se unen, respectivamente, á timina e a citosina da outra. Ambas as cadeas son antiparalelas, pois o extremo 3´ dunha se enfronta ao extremo 5´ da homóloga.
    • Existen tres modelos de ADN. O ADN de tipo B é o máis abundante e é o que ten a estrutura descrita por Watson e Crick.
  2. Estrutura terciaria:
    • É a forma en que se empaqueta o ADN no reducido espazo celular para formar os cromosomas. Varía segundo se trate de organismos procariotas ou eucariotas:
    1. En procariotas o ADN se enrola como unha súper-hélice, xeralmente en forma circular e asociada a unha pequena cantidade de proteínas. O mesmo ocorre en orgánulos celulares como as mitocondrias e nos cloroplastos.
    2. En eucariotas, dado que a cantidade de ADN de cada cromosoma é moi grande, o empaquetamento ten que ser máis complexo e compacto; para iso cómpre a presenza de proteínas, como as histonas e outras proteínas de natureza non histónica (nos espermatozoides estas proteínas son as protaminas).[17]

Estruturas en dobre hélice[editar | editar a fonte]

De esquerda a dereita, as estruturas de ADN A, B e Z.

O ADN existe en moitas conformacións.[10] Porén, en organismos vivos só se observaron as conformacións ADN-A, ADN-B e ADN-Z. A conformación que adopta o ADN depende da súa secuencia, a cantidade e dirección de superenrolamento que presenta, a presenza de modificacións químicas nas bases e as condicións da solución, tales como a concentración de ións de metais e poliaminas.[19] Das tres conformacións, a forma "B" é a máis común nas condicións existentes nas células.[20] As dúas dobres hélices alternativas do ADN difiren na súa xeometría e dimensións.

A forma "A" é unha espiral que xira cara á dereita, máis ampla ca a "B", cun suco menor superficial e máis amplo, e un suco maior máis estreito e profundo. A forma "A" aparece en condicións non fisiolóxicas en formas deshidratadas de ADN, entanto que na célula pode orixinarse en emparellamentos híbridos ADN-ARN, ademais de en complexos encima-ADN.[21][22]

Os segmentos de ADN nos que as bases foron modificadas por metilación poden sufrir cambios conformacionais maiores e adoptaren a forma "Z". Neste caso, as cadeas xiran arredor do eixe da hélice nunha espiral que xira cara á esquerda, o oposto á forma "B" máis frecuente.[23] Estas estruturas pouco frecuentes poden ser recoñecidas por proteínas específicas que se unen a ADN-Z e posiblemente estean implicadas na regulación da transcrición.[24]

Estruturas en cuádruplex[editar | editar a fonte]

Estrutura dun ADN en cuádruplex formada por repeticións nos telómeros. A conformación da estrutura de soporte do ADN difire significativamente da típica estrutura en hélice.[25]

Nos extremos dos cromosomas lineais existen rexións especializadas de ADN denominadas telómeros. A función principal destas rexións é permitirlle á célula replicar os extremos cromosómicos utilizando o encima telomerase, xa que os encimas que replican o resto do ADN non poden copiar os extremos 3' dos cromosomas.[26] Estas terminacións cromosómicas especializadas tamén protexen os extremos do ADN, e evitan que os sistemas de reparación do ADN da célula os procesen como ADN danado que debe ser corrixido.[27] Nas células humanas os telómeros son longas zonas de ADN dunha soa cadea que conteñen varios millares de repeticións dunha única secuencia TTAGGG.[28]

Estas secuencias ricas en guanina poden estabilizar os extremos cromosómicos por medio da formación de estruturas constituídas por conxuntos amoreados de unidades de catro bases, en lugar dos pares de bases encontrados normalmente noutras estruturas de ADN. Neste caso, catro bases guanina forman unidades con superficie plana que se sitúan unha sobre outra, formando unha estrutura cuádruple-G estable.[29] Estas estruturas estabilízanse formando pontes de hidróxeno entre os extremos das bases e pola quelatación dun metal iónico no centro de cada unidade de catro bases.[30] Tamén se poden formar outras estruturas, co conxunto central de catro bases procedente quer dunha febra sinxela (monocatenaria) pregada arrededor das bases, quer de varias febras paralelas diferentes, de forma que cada unha contribúe cunha base á estrutura central.

Ademais destas estruturas amoreadas, os telómeros tamén forman longas estruturas en lazo, denominadas lazos teloméricos ou lazos-T (T-loops en inglés). Neste caso, as febras simples (monocatenarias) de ADN enrólanse sobre si mesmas formando un amplo círculo estabilizado por proteínas que se unen aos telómeros.[31] No extremo do lazo T, o ADN telomérico de febra sinxela suxéitase a unha rexión de ADN de dobre cadea porque a febra de ADN telomérico altera a dobre hélice e emparéllase a unha das dúas febras. Esta estrutura de tripla febra denomínase lazo de desprazamento ou lazo D (D-loop).[29]

Suco maior e menor[editar | editar a fonte]

Animación da estrutura dunha sección de ADN. As bases están dispostas horizontalmente entre as dúas cadeas en espiral. Versión ampliada[32]
Dobre hélice: a) Dextroxira, b) Levoxira.

A dobre hélice é unha espiral dextroxira, é dicir, ambas as cadeas de nucleótidos xiran á dereita. Isto pode verificarse se nos fixamos, indo de abaixo a arriba, na dirección que seguen os segmentos das cadeas que quedan en primeiro plano. Se as dúas febras xiran á dereita dise que a dobre hélice é dextroxira, e se xiran á esquerda, levoxira. Aínda que a forma levoxira pode aparecer en hélices alternativas debido a cambios conformacionais no ADN, a conformación máis común que adopta a dobre hélice do ADN é dextroxira, xirando cada par de bases respecto ao anterior uns 36º.[33]

Cando as dúas cadeas de ADN se enrolan unha sobre a outra (sexa á dereita ou á esquerda), fórmanse ocos ou sucos entre unha febra e a outra, deixando expostos os laterais das bases nitroxenadas do interior (ver a animación). Na conformación máis común que adopta o ADN aparecen, como consecuencia dos ángulos formados entre os azucres de ambas as cadeas de cada par de bases nitroxenadas, dous tipos de sucos arredor da superficie da dobre hélice: un deles, a fenda ou suco maior, que mide 22 Å (2,2 nm) de largo, e o outro, a fenda ou suco menor, que mide 12 Å (1,2 nm) de largo.[34] Cada volta de hélice (paso de rosca), que é o tramo no que esta fixo un xiro de 360º ou o que é o mesmo, o tramo que vai desde o principio do suco maior ao final do suco menor, medirá, por tanto, 34 Å, e en cada unha desas voltas hai uns 10,5 pb.

Fendas ou sucos maior e menor do ADN. O suco menor é o sitio de unión da tinguidura Hoechst 33258.

A largura do suco maior implica que os extremos das bases son máis accesibles alí, de forma que a cantidade de grupos químicos expostos tamén é maior o cal facilita a distinción entre os pares de bases A-T, T-A, C-G, G-C. Como consecuencia, tamén se verá facilitado o recoñecemento de secuencias de ADN por parte de diferentes proteínas sen a necesidade de abrir a dobre hélice. Así, proteínas como os factores de transcrición que poden unirse a secuencias específicas, frecuentemente contactan cos laterais das bases expostos no suco maior.[35] Polo contrario, os grupos químicos que quedan expostos no suco menor son similares, de forma que o recoñecemento dos pares de bases é máis difícil; por iso se di que o suco maior contén máis información ca o suco menor.[33]

Sentido e antisentido[editar | editar a fonte]

Unha secuencia de ADN denomínase "sentido" se a súa secuencia é a mesma ca a secuencia dun ARN mensaxeiro que se traduce nunha proteína (pero a ARN polimerase non fixo a transcrición do ARNm complementario a partir da febra sentido senón da antisentido). A secuencia da febra de ADN complementaria denomínase "antisentido". Por tanto, o ARNm ten unha secuencia complementaria da febra antisentido (da cal se transcribiu) e igual á da febra sentido. En ambas as febras de ADN da dobre hélice poden existir tanto secuencias sentido, que codifican ARNm, coma antisentido, que non o codifican. É dicir, as secuencias que codifican ARNm non están todas presentes nunha soa das febras, senón repartidas entre as dúas febras. Tanto en procariotas coma en eucariotas prodúcense ARNs con secuencias antisentido, pero a función deses ARNs non está completamente clara.[36] Propúxose que os ARN antisentido están implicados na regulación da expresión xénica por medio de emparellamentos ARN-ARN: os ARNs antisentido emparellaríanse cos ARNm complementarios, bloqueando desta forma a súa tradución.[37]

Nunhas poucas secuencias de ADN en procariotas e eucariotas (este feito é máis frecuente en plásmidos e virus), a distinción entre febras sentido e antisentido é máis difusa, debido a que presentan xenes superpostos.[38] Nestes casos, algunhas secuencias de ADN teñen unha función dobre, codificando unha proteína cando se le ao longo dunha febra, e outra proteína cando se le na dirección contraria ao longo da outra febra. En bacterias, esta superposición pode estar implicada na regulación da transcrición do xene,[39] mentres que en virus os xenes superpostos aumentan a cantidade de información que pode codificarse nos seus diminutos xenomas.[40]

Superenrolamento[editar | editar a fonte]

Estrutura de moléculas de ADN lineais cos extremos fixos e superenroladas. Por claridade, omitiuse a estrutura en hélice do ADN.

O ADN pode retorcerse como unha corda nun proceso que se denomina superenrolamento do ADN. Cando o ADN está nun estado "relaxado", unha cadea normalmente xira arredor do eixe da dobre hélice unha vez cada 10,4 pares de bases, pero se o ADN está retorto as febras poden estar unidas máis estreitamente ou máis relaxadamente.[41] Se o ADN está retorto na dirección da hélice, dise que o superenrolamento é positivo, e as bases mantéñense xuntas de forma máis estreita. Se o ADN se retorce na dirección oposta, o superenrolamento chamase negativo, e as bases afástanse. Na natureza, a maior parte do ADN ten un lixeiro superenrolamento negativo que é producido por encimas denominados topoisomerases.[42] Estes encimas tamén son necesarios para liberar as forzas de torsión introducidas nas febras de ADN durante procesos como a transcrición e a replicación.[43]

Modificacións químicas[editar | editar a fonte]

5-metilcitosina

Modificacións de bases[editar | editar a fonte]

Artigos principais: Metilación e Cromatina.

A expresión dos xenes está influenciada pola forma na que o ADN está empaquetado en cromosomas, nunha estrutura denominada cromatina. As modificacións de bases poden estar implicadas no empaquetamiento do ADN: as rexións que presentan unha expresión xénica baixa ou nula normalmente conteñen niveis altos de metilación das bases citosina. Por exemplo, a metilación de citosina produce 5-metil-citosina, que é importante para a inactivación do cromosoma X.[44] O nivel medio de metilación varía entre organismos: o verme Caenorhabditis elegans non presenta metilación de citosina, mentres que os vertebrados presentan un nivel alto, de modo que ata o 1% do seu ADN contén 5-metil-citosina.[45] A pesar da importancia da 5-metil-citosina, esta pode desaminarse para xerar unha base timina. As citosinas metiladas son, por tanto, particularmente sensibles ás mutacións.[46] Outras modificacións de bases inclúen a metilación de adenina en bacterias e a glicosilación de uracilo para producir a "base-J" en cinetoplastos.[47][48]

Danos no ADN[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Mutación.
Benzopireno, o maior mutáxeno do tabaco, unido ao ADN.[49]

O ADN pode quedar danado pola acción de moitos tipos de mutáxenos, que cambian a secuencia do ADN, como poden ser: axentes alquilantes, e radiación electromagnética de alta enerxía, como luz ultravioleta e raios X. O tipo de dano producido no ADN depende do tipo de mutáxeno. Por exemplo, a luz UV pode danar o ADN producindo dímeros de timina, que se forman por ligamento cruzado entre bases pirimidínicas.[50] Por outro lado, oxidantes tales como radicais libres ou o peróxido de hidróxeno producen múltiples danos, incluíndo modificacións de bases, sobre todo guanina, e roturas da dobre cadea.[51] Nunha célula humana calquera, arrededor de 500 bases sofren dano oxidativo cada día.[52][53] Destes danos oxidativos, os máis perigosos son as roturas da dobre cadea, xa que son difíciles de arranxar e poden producir mutacións puntuais, insercións e delecións da secuencia de ADN, ou translocacións cromosómicas.[54]

Moitos mutáxenos colócanse entre dous pares de bases adxacentes, polo que se denominan axentes intercalantes. A maioría dos axentes intercalantes son moléculas aromáticas e planas, como o bromuro de etidio, a daunomicina, a doxorubicina e a talidomida. Para que un axente intercalante poida integrarse entre dous pares de bases, estas deben separarse, distorsionando as febras de ADN e abrindo a dobre hélice. Isto inhibe a transcrición e a replicación do ADN, causando toxicidade e mutacións. Xa que logo, os axentes intercalantes do ADN son frecuentemente carcinóxenos: o benzopireno, as acridinas, a aflatoxina e o bromuro de etidio son exemplos ben coñecidos.[55][56][57] Porén, debido á súa capacidade para inhibir a replicación e a transcrición do ADN, estas toxinas tamén se utilizan en quimioterapia para inhibir o rápido crecemento das células cancerosas.[58]

O dano no ADN inicia unha resposta que activa diferentes mecanismos de reparación que recoñecen danos específicos no ADN, que son reparados no momento para recuperar a secuencia orixinal do ADN. Igualmente, o dano no ADN provoca a parada do ciclo celular, que conleva a alteración de numerosos procesos fisiolóxicos, o que á súa vez implica síntese, transporte e degradación de proteínas (véxase tamén ciclo celular). Alternativamente, se o dano xenómico é demasiado grande para que poida ser amañado, os mecanismos de control inducirán a activación dunha serie de vías celulares que levarán á apoptose ou morte celular.

Funcións biolóxicas[editar | editar a fonte]

As funcións biolóxicas do ADN inclúen o almacenamento de información (xenes e xenoma), a codificación de proteínas (transcrición e tradución) e a súa autoduplicación (replicación do ADN) para asegurar a transmisión da información ás células fillas durante a división celular.

Xenes e xenoma[editar | editar a fonte]

Artigos principais: Núcleo celular, Cromatina, Cromosoma e Xenoma.

O ADN pódese considerar como un almacén que contén a información (mensaxe) necesaria para construír e soster o organismo no que reside, a cal se transmite de xeración en xeración. O conxunto de información que cumpre esta función nun organismo dado denomínase xenoma, e o ADN que o contén, ADN xenómico.

O ADN xenómico (que se organiza en moléculas de cromatina, que á súa vez se ensamblan en cromosomas) encóntrase no núcleo celular dos eucariotas, ademais de pequenas cantidades nas mitocondrias e cloroplastos. En procariotas, o ADN atópase nunha formación irregular denominada nucleoide.[59]

O ADN codificante[editar | editar a fonte]

ARN polimerase T7 (azul) producindo un ARNm (verde) a partir dun molde de ADN (laranxa).[60]
Artigo principal: Xene.

A información xenética dun xenoma está contida nos xenes, e o conxunto de toda a información que corresponde a un organismo denomínase xenotipo. Un xene é unha unidade de herdanza e é unha rexión de ADN que inflúe nunha característica particular dun organismo (como a cor dos ollos, por exemplo). Os xenes conteñen un "marco aberto de lectura" que pode transcribirse, ademais de secuencias reguladoras, tales como promotores e amplificadores (enhancers), que controlan a transcrición do marco aberto de lectura.

Desde este punto de vista, as traballadoras deste mecanismo son as proteínas. Estas poden ser estruturais, como as proteínas dos músculos, cartilaxes, pelo, etc., ou funcionais, como a hemoglobina ou os innumerables encimas do organismo. A función principal da herdanza é a especificación das proteínas, sendo o ADN unha especie de plano ou receita para producilas. A maior parte das veces a modificación do ADN provocará unha disfunción proteica que dará lugar á aparición dalgunha enfermidade. Pero en determinados casos, as modificacións poderán provocar cambios beneficiosos que darán lugar a individuos mellor adaptados ao seu contorno.

As máis de trinta mil proteínas diferentes do corpo humano están constituídas por vinte aminoácidos diferentes, e unha molécula de ADN debe especificar a secuencia en que se unen ditos aminoácidos.

No proceso de elaborar unha proteína, o ADN dun xene lese e transcríbese a ARN. Este ARN serve como mensaxeiro entre o ADN e a maquinaria que elaborará as proteínas e por iso recibe o nome de ARN mensaxeiro ou ARNm. O ARN mensaxeiro serve de molde á maquinaria que elabora as proteínas, para que ensamble os aminoácidos na orde precisa para armar a proteína.

O dogma central da bioloxía molecular establecía que o fluxo de actividade e de información era: ADN → ARN → proteína. Non obstante, xa pouco despois da súa formulación se demostrou que este "dogma" debía ser ampliado, porque se encontraron outros fluxos de información. Hoxe sabemos que nalgúns organismos (virus de ARN) a información flúe de ARN a ADN; este proceso coñécese como transcrición inversa, tamén chamada retrotranscrición ou reversotranscrición. Ademais, sábese que existen secuencias de ADN que se transcriben a ARN e son funcionais como tales, sen chegar a traducirse nunca a proteínas: son os ARN non codificantes, como por exemplo os ARN interferentes.[17][18]

O ADN non codificante ("ADN lixo")[editar | editar a fonte]

O ADN do xenoma dun organismo pode dividirse conceptualmente en dous: o que codifica as proteínas (os xenes) e o que non codifica. En moitas especies, só unha pequena fracción do xenoma codifica proteínas. Por exemplo, só arredor do 1,5% do xenoma humano consiste en exóns que codifican proteínas (20.000 a 25.000 xenes), mentras que máis do 90% consiste en ADN non codificante.[61]

O ADN non codificante (tamén denominado por veces ADN lixo) corresponde a secuencias do xenoma que non xeran unha proteína (procedentes de transposicións, duplicacions, translocacións e recombinacións de virus, etc.), incluíndo os intróns. Ata hai pouco tempo pensábase que o ADN non codificante non tiña utilidade ningunha, mais estudos recentes indican que iso é inexacto. Entre outras funcións, postúlase que o chamado "ADN lixo" regula a expresión diferencial dos xenes.[62] Por exemplo, algunhas secuencias teñen afinidade por proteínas especiais que teñen a capacidade de unirse ao ADN (como os homeodominios, os complexos receptores de hormonas esteroides, etc.), cun papel importante no control dos mecanismos de trascrición e replicación. Estas secuencias chámanse frecuentemente "secuencias reguladoras", e os investigadores supoñen que só se levan identificado unha pequena fracción das que realmente existen. A presenza de tanto ADN non codificante en xenomas eucarióticos e as diferenzas en tamaño do xenoma entre especies representan un misterio que é coñecido como o "enigma do valor de C".[63] Recentemente, un grupo de investigadores da Universidade de Yale descubriu unha secuencia de ADN non codificante que sería a responsable de que os seres humanos desenvolveran a capacidade de agarrar e/ou manipular obxectos ou ferramentas.[64]

Por outro lado, algunhas secuencias de ADN desempeñan un papel estrutural nos cromosomas: os telómeros e centrómeros conteñen poucos ou ningún xene codificante de proteínas, pero son importantes para estabilizaren a estrutura dos cromosomas. Algúns xenes non codifican proteínas, pero si se transcriben en ARN: ARN ribosómico, ARN de transferencia e ARN interferente (que é ARN que bloquea a expresión de xenes específicos). A estrutura de intróns e exóns dalgúns xenes (como os de inmunoglobulinas e protocadherinas) son importantes por permitiren os splicing alternativos do pre-ARN mensaxeiro que fan posible a síntese de diferentes proteínas a partir dun mesmo xene (sen esta capacidade non existiría o sistema inmune, por exemplo). Algunhas secuencias de ADN non codificante representan pseudoxenes que teñen valor evolutivo, xa que permiten a creación de novos xenes con novas funcións.[18] Outros ADN non codificantes proceden da duplicación de pequenas rexións do ADN; isto ten moita utilidade, xa que el rastrexo destas secuencias repetitivas permite estudos filoxenéticos.

Transcrición e tradución[editar | editar a fonte]

Nun xene, a secuencia de nucleótidos ao longo dunha febra de ADN transcríbese a un ARN mensaxeiro e esta secuencia á súa vez tradúcese a unha proteína que un organismo é capaz de sintetizar ou "expresar" nun ou varios momentos da súa vida, usando a información de dita secuencia.

A relación entre a secuencia de nucleótidos e a secuencia de aminoácidos da proteína vén determinada polo código xenético, que se utiliza durante o proceso de tradución ou síntese de proteínas. A unidade codificadora do código xenético é un grupo de tres nucleótidos (triplete), representado polas tres letras iniciais das bases nitroxenadas (por exemplo, ACT, CAG, TTT). Os tripletes do ADN transcríbense nas súas bases complementarias no ARN mensaxeiro, e neste caso os tripletes denomínanse codóns (para o exemplo anterior, UGA, GUC, AAA). No ribosoma cada codón do ARN mensaxeiro interacciona cunha molécula de ARN de transferencia que conteña o triplete complementario, denominado anticodón. Cada ARNt leva o aminoácido correspondente ao codón de acordo co código xenético, de modo que o ribosoma vai unindo os aminoácidos para formar unha nova proteína de acordo coas "instrucións" da secuencia do ARNm. Existen 64 codóns posibles, de modo que corresponde máis dun para cada aminoácido (por iso se di que o código xenético é un código dexenerado: non é unívoco); algúns codóns indican a terminación da síntese, o fin da secuencia codificante; estes codóns de terminación, tamén chamados de parada, de stop ou sen sentido, son UAA, UGA e UAG.[17]

Replicación do ADN[editar | editar a fonte]

Esquema representativo da replicación do ADN.
Artigo principal: Replicación.

A replicación do ADN é o proceso polo cal se obteñen copias ou réplicas idénticas dunha molécula de ADN. A replicación é fundamental para a transferencia da información xenética dunha xeración á seguinte e, por tanto, é a base da herdanza. O mecanismo consiste esencialmente na separación das dúas febras da dobre hélice, as cales serven de molde para a posterior síntese de cadeas complementarias a cada unha delas. O resultado final son dúas moléculas idénticas á orixinal. Este tipo de replicación denomínase semiconservativa debido a que cada unha das dúas moléculas orixinadas na duplicación presenta unha cadea procedente da molécula "nai" e outra recén sintetizada.


Interaccións ADN-proteína[editar | editar a fonte]

Todas as funcións do ADN dependen das súas interaccións con proteínas. Estas interaccións poden ser inespecíficas, ou a proteína pode unirse de forma específica a unha única secuencia de ADN. Tamén poden unirse ao ADN encimas, entre as cales son especialmente importantes as polimerases, que copian las secuencia de bases do ADN durante a transcrición e a replicación.

Proteínas que se unen ao ADN[editar | editar a fonte]

Artigos principais: Histona e Nucleosoma.

Interaccións inespecíficas[editar | editar a fonte]

Nucleosome 2.jpg
Interacción do ADN con histonas (en branco). Os aminoácidos básicos destas proteínas (en azul) únense aos grupos ácidos dos fosfatos do ADN (en vermello).

As proteínas estruturais que se unen ao ADN son exemplos ben coñecidos de interaccións inespecíficas ADN-proteínas. Nos cromosomas, o ADN forma complexos con proteínas estruturais. Estas proteínas organizan o ADN nunha estrutura compacta denominada cromatina. En eucariotas a formación desta estrutura implica a unión do ADN a un complexo formado por pequenas proteínas básicas denominadas histonas, mentras que en procariotas están implicadas unha gran variedade de proteínas.[65][66] As histonas forman un complexo de forma cilíndrica denominado nucleosoma, en torno ao cal se enrola a dobre hélice do ADN dando case dúas voltas. Estas interaccións inespecíficas quedan determinadas pola existencia de residuos básicos nas histonas, que forman enlaces iónicos co esqueleto de azucre-fosfato do ADN e, por tanto, son en grande parte independentes da secuencia de bases.[67] Estes aminoácidos básicos experimentan modificacións químicas como metilación, fosforilación e acetilación,[68] que alteran a forza da interacción entre o ADN e as histonas, facendo ao ADN máis ou menos accesible aos factores de transcrición e, por tanto, modificando a taxa de transcrición.[69]

Outras proteínas que se unen ao ADN de maneira inespecífica na cromatina inclúen as proteínas do grupo de alta mobilidade (HMG) que se unen ao ADN pregado ou distorsionado.[70] Estas proteínas son importantes durante o pregamento dos nucleosomas, organizándoos en estruturas máis complexas para constituíren os cromosomas[71] durante o proceso de condensación cromosómica. Propúxose que neste proceso tamén intervirían outras proteínas, formando unha especie de "andamio" sobre o cal se organiza a cromatina; os principais compoñentes desta estrutura serían o encima topoisomerase II α (ou topoIIalpha) e a condensina 13S.[72] Porén, o papel estrutural da topoisomerase II alfa na organización dos cromosomas aínda se discute, xa que algúns investigadores argumentan que este encima se intercambia rapidamente tanto nos brazos cromosómicos coma nos cinetocoros durante a mitose.[73]

Interaccións específicas[editar | editar a fonte]

Un grupo ben definido de proteínas que se ligan ao ADN é o conformado polas proteínas que se unen específicamente ao ADN monocatenario ou ADN de febra sinxela (ssDNA). En humanos, a proteína A de replicación é a mellor coñecida da súa familia e actúa en procesos nos que a dobre hélice se separa, como a replicación do ADN, a recombinación ou a reparación do ADN.[74] Estas proteínas parecen estabilizar o ADN monocatenario, protexéndoo para evitar que forme estruturas de talo-lazo (stem-loop) ou que sexa degradado por nucleases.

O factor de transcrición represor do fago lambda unido ao seu ADN diana por medio dun motivo hélice-xiro-hélice (helix-turn-helix).[75]

Porén, outras proteínas evolucionaron para unirse específicamente a secuencias determinadas de ADN. A especificidade da interacción das proteínas co ADN procede dos múltiples contactos coas bases do ADN, o que lles permite "ler" a secuencia do ADN. A maioría desas interaccións coas bases ocorre no suco maior, onde as bases son máis accesibles.[76]

As proteínas específicas estudadas con maior detalle son as encargadas de regular a transcrición, denominadas factores de transcrición. Cada factor de transcrición únese a unha secuencia concreta de ADN e activa ou inhibe a transcrición dos xenes que presentan estas secuencias próximas aos seus promotores. Os factores de transcrición poden efectuar isto de dúas formas:

  • En primeiro lugar, poden unirse á ARN polimerase responsable da transcrición, ben directamente ou a través doutras proteínas mediadoras. Desta forma, estabilízase a unión entre a ARN polimerase e o promotor, o que permite o inicio da transcrición.[77]
  • En segundo lugar, os factores de transcrición poden unirse a encimas que modifican as histonas do promotor, o que altera a accesibilidade do molde de ADN á ARN polimerase.[78]

Como os ADN diana poden encontrarse por todo o xenoma do organismo, os cambios na actividade dun tipo de factor de transcrición poden afectar a miles de xenes.[79] En consecuencia, estas proteínas son frecuentemente as dianas dos procesos de transdución de sinais que controlan as respostas a cambios ambientais ou a diferenciación e desenvolvemento celular.

O encima de restriccón EcoRV (verde) formando un complexo co seu ADN diana.[80]

Encimas que modifican o ADN[editar | editar a fonte]

Nucleases e ligases[editar | editar a fonte]

As nucleases son encimas que cortan as febras de ADN catalizando a hidrólise dos enlaces fosfodiéster. As nucleases que hidrolizan nucleótidos a partir dos extremos das febras de ADN denomínanse exonucleases, mentres que as endonucleases cortan no interior das febras. As nucleases que se utilizan con maior frecuencia en bioloxía molecular son os encimas de restrición, endonucleases que cortan o ADN onde este ten determinadas secuencias específicas. Por exemplo, o encima EcoRV, que se mostra na figura da esquerda, recoñece a secuencia de 6 bases 5′-GAT|ATC-3′, e fai un corte en ambas as febras do ADN na liña vertical indicada, xerando dúas moléculas de ADN cos extremos romos. Outros encimas de restrición xeran extremos cohesivos, xa que cortan de forma diferente as dúas febras de ADN. Na natureza, estes encimas preséntanse nas bacterias, e protexen ás mesmas contra as infecciones de fagos, ao dixeriren o ADN de ditos fagos cando entra a través da parede bacteriana, actuando como un mecanismo de defensa.[81] En biotecnoloxía, estas nucleases específicas de secuencias do ADN utilízanse en enxeñaría xenética para clonar fragmentos de ADN e na técnica da pegada xenética.

Os encimas denominados ADN ligases poden unir febras de ADN cortadas ou rotas.[82] As ligases son particularmente importantes na replicación da febra que sofre replicación descontinua no ADN (febra retardada), xa que unen os fragmentos (de Okazaki) curtos de ADN xerados na forquita de replicación ou garfo de replicación para formar unha copia completa do molde de ADN. Tamén se utilizan na reparación do ADN e en procesos de recombinación xenética.[82]

Topoisomerases e helicases[editar | editar a fonte]

As topoisomerases son encimas que posúen á vez actividade nuclease e ligase. Estas proteínas varían a cantidade de ADN superenrolado. Algúns destes encimas funcionan cortando a hélice de ADN e permitiendo que unha sección rote, de maneira que reducen o grao de superenrolamento. Unha vez feito isto, o encima volve a unir os fragmentos de ADN.[42] Outros tipos de encimas poden cortar unha hélice de ADN e logo pasar a segunda febra de ADN a través da rotura, antes de unir as hélices.[83] As topoisomerases son necesarias para moitos procesos nos que intervén o ADN, como a replicación do ADN e a transcrición.[43]

As helicases son unhas proteínas que pertencen ao grupo dos motores moleculares. Utilizan enerxía química almacenada nos nucleósidos trifosfatos, fundamentalmente ATP, para romperen pontes de hidróxeno entre bases e separaren a dobre hélice de ADN en febras simples.[84] Estes encimas son esenciais para a maioría dos procesos nos que os encimas necesitan acceder ás bases do ADN.

Polimerases[editar | editar a fonte]

As polimerases son encimas que sintetizan cadeas de nucleótidos a partir de nucleósidos trifosfato. A secuencia dos seus produtos é copia de cadeas de polinucleótidos existentes, que se denominan moldes. Estes encimas funcionan engadindo nucleótidos ao grupo hidroxilo en 3' do nucleótido previo da cadea de ADN. En consecuencia, todas as polimerases funcionan en dirección 5′ → 3′.[85] Nos sitios activos destes encimas, o nucleósido trifosfato que se incorpora emparella a súa base coa correspondente no molde: isto permite que a polimerase sintetice de forma precisa a cadea complementaria ao molde.

As polimerases clasifícanse de acordo co tipo de molde que utilizan:

  • Na replicación do ADN, unha ADN polimerase dependente de ADN realiza unha copia de ADN a partir dunha secuencia de ADN. A precisión é vital neste proceso, polo que moitas destas polimerases teñen unha actividade de comprobación da lectura. Grazas a esta actividade, a polimerase recoñece erros ocasionais no emparellamento de bases durante a síntese. Se se detecta un desetes erros de emparellamento, actívase unha actividade de exonuclease en dirección 3′ → 5′ e a base incorrecta elimínase.[86] Na maioría dos organismos as ADN polimerases funcionan nun grande complexo denominado replisoma, que contén múltiples unidades accesorias, como helicases.[87]
  • As ADN polimerases dependentes de ARN son unha clase especializada de polimerases que copian a secuencia dunha febra de ARN en ADN. Inclúen a transcritase inversa, que é un encima viral implicado na infección de células por retrovirus, e a telomerase, que é necesaria para a replicación dos telómeros.[88][26] A telomerase é unha polimerase inusual, porque contén o seu propio molde de ARN como parte da súa estrutura.[27]
  • A transcrición lévase a cabo por unha ARN polimerase dependente de ADN que copia a secuencia dunha das febras de ADN en ARN. Para empezar a transcribir un xene, a ARN polimerase únese a unha secuencia do ADN denominada promotor, e separa as febras do ADN. Entón copia a secuencia do xene nun transcrito de ARN mensaxeiro ata que acada unha rexión do ADN denomimada terminador, onde se detén e deslígase do ADN. Como acontece coas ADN polimerases dependentes de ADN en humanos, a ]]ARN polimerase II]] (o encima que transcribe a maioría dos xenes do xenoma humano) funciona como un grande complexo multiproteico que contén múltiples subunidades reguladoras e accesorias.[89]

Recombinación xenética[editar | editar a fonte]

Holliday Junction.svg
Holliday junction coloured.png
Estrutura dun estado intermedio en unión de Holliday na recombinación xenética. As catro febras de ADN separadas están coloreadas en vermello, azul, verde e amarelo.[90]
Artigo principal: Recombinación xenética.
A recombinación implica a rotura e reunión de dous cromosomas homólogos (M e F) para producir dous cromosomas novos reorganizados (C1 e C2).

Unha hélice de ADN normalmente non interacciona con outros segmentos de ADN, e nas células humanas os diferentes cromosomas mesmo ocupan áreas separadas no núcleo celular denominadas “territorios cromosómicos”.[91] A separación física dos diferentes cromosomas é importante para que o ADN manteña a súa capacidade de funcionar como un almacén estable de información. Un dos poucos momentos nos que os cromosomas interaccionan é durante o sobrecruzamento cromosómico, durante o cal se recombinan. O sobrecruzamento cromosómico ocorre cando dous cromosomas homólogos intercambian segmentos, para o cal as dúas hélices de ADN rompen, intercámbianse e únense de novo.

A recombinación permite que os cromosomas intercambien información xenética e produce novas combinacións de alelos, o que aumenta a eficiencia da selección natural e pode ser importante na evolución rápida de novas proteínas.[92] Durante a profase I da meiose, unha vez que os cromosomas homólogos están perfectamente emparellados formando estruturas chamadas bivalentes, prodúcese o sobrecruzamento ou entrecruzamento (crossing-over), no cal as cromátidas homólogas (non irmás), procedentes do pai e da nai, intercambian material xenético. Como consecuencia do sobrecruzamento prodúcese unha recombinación xenética, que acrecenta en grande medida a variabilidade xenética entre a descendencia de proxenitores que se reproducen por vía sexual. A recombinación xenética tamén pode estar implicada na reparación do ADN, en particular na resposta celular ás roturas de dobre febra do ADN.[93]

A forma máis frecuente de sobrecruzamento cromosómico é a recombinación homóloga, na que os dous cromosomas implicados comparten secuencias moi similares. A recombinación non-homóloga pode ser daniña para as células, xa que pode producir translocacións cromosómicas e anomalías xenéticas. A reacción de recombinación está catalizada por encimas coñecidos como recombinases, tales como RAD51.[94] O primeiro paso no proceso de recombinación é unha rotura de dobre febra no ADN, causada ben por unha endonuclease ou por un dano no ADN.[95] Posteriormente, unha serie de pasos catalizados en parte pola recombinase, conducen á unión das dúas hélices formando polo menos unha unión de Holliday, na que un segmento dunha febra simple é aliñado ou hibridado (annealed) coa febra complementaria na outra hélice. A unión de Holliday é unha estrutura de unión tetraédrica que pode moverse ao longo do par de cromosomas, intercambiando unha febra por outra. A reacción de recombinación detense polo corte da unión e a subseguinte reunión dos segmentos de ADN libres.[96]

Evolución do metabolismo de ADN[editar | editar a fonte]

Artigos principais: Hipótese do mundo de ARN e Orixe da vida.

O ADN contén a información xenética que permite á maioría dos organismos viventes funcionar, crecer e reproducirse. Porén, non está claro durante canto tempo leva exercendo esta función nos ~3000 millóns de anos da historia da vida, xa que se suxeriu que as formas de vida máis temperás poderían ter utilizado ARN como material xenético.[97][98] O ARN puido funcionar inicialmente como a molécula central dun metabolismo primixenio, xa que pode transmitir información xenética e simultaneamente actuar como catalizador formando parte de ribocimas.[99] Este antigo mundo de ARN onde os ácidos nucleicos funcionarían como catalizadores e como almacéns de información xenética puido influír na evolución do código xenético actual, baseado en catro nucleótidos. Isto deberíase a que o número de bases diferentes nun organismo é un compromiso entre un número pequeno de bases (o que aumentaría a precisión da replicación) e un número grande de bases (que aumentaría a eficiencia catalítica das ribocimas).[100]

Porén, non temos evidencias directas dos sistemas xenéticos primitivos, xa que a recuperación do ADN a partir da maior parte dos fósiles é imposible, porque o ADN só pode sobrevivir no medio ambiente durante menos dun millón de anos, e logo empeza a se degradar lentamente en fragmentos de menor tamaño en solución.[101] Algunhas investigacións pretenden que se obtivo ADN máis antigo, por exemplo un informe sobre o illamento dunha bacteria viable a partir dun cristal salino de 250 millóns de anos de antigüidade,[102] mais estes datos son controvertidos.[103][104]

Non obstante, poden utilizarse ferramentas de evolución molecular para inferir os xenomas de organismos primitivos a partir de organismos contemporáneos.[105][106] En moitos casos, estas inferencias son suficientemente fiables, de maneira que unha biomolécula codificada nun xenoma primitivo pode resucitarse no laboratorio para ser estudada hoxe.[107][108] Unha vez que a biomolécula primixenia se resucitou, as súas propiedades poden ofrecer inferencias sobre ambientes e estilos de vida primixenios. Este proceso relaciónase co campo emerxente da paleoxenética experimental.[109]

A pesar de todo, o proceso de traballo cara atrás desde o presente ten limitacións inherentes, razón pola cal outros investigadores tratan de aclarar o mecanismo evolutivo traballando desde a orixe da Terra en adiante. Tendo suficiente información sobre a química no cosmos, o xeito en que as substancias cósmicas puideron depositarse na Terra, e as transformacións que puideron ter lugar na superficie terrestre primixenia, quizais poderiamos aprender o suficiente sobre as oríxes para desenvolver modelos de evolución ulterior da información xenética[110].

Técnicas máis comúns[editar | editar a fonte]

O coñecemento da estrutura do ADN permitiu o desenvolvemento de moitas ferramentas tecnolóxicas que explotan as sús propiedades fisicoquímicas para analizar a súa implicación en problemas concretos: por exemplo, desde análises filoxeńeticas para detectar semellanzas entre diferentes taxons, á caracterización da variabilidade individual dun paciente na súa resposta a un determinado fármaco, pasando por un enfoque global, a nivel xenómico, de calquera característica específica nun grupo de individuos de interese. [111]

Podemos clasificar as metodoloxías de análise do ADN en dous grupos: (1) as que procuran a súa multiplicación, quer in vivo, como a reacción en cadea da polimerase (PCR), quer in vitro, como a clonación, e (2) as que explotan as propiedades específicas de elementos concretos, ou de xenomas clonados, como é o caso da secuenciación de ADN e da hibridación con sondas específicas ("southern blot" e chips de ADN).

Tecnoloxía do ADN recombinante[editar | editar a fonte]

Artigo principal: ADN recombinante.

A tecnoloxía do ADN recombinante, pedra angular da enxeñaría xenética, permite multiplicar en grandes cantidades un fragmento de ADN de interese, o cal se di que foi clonado. Para iso, debe introducirse dito fragmento noutro elemento de ADN, xeralmente un plásmido, que posúe na súa secuencia os elementos necesarios para que a maquinaria celular dun hospedador, normalmente a bacteria Escherichia coli, o replique. Deste modo, unha vez transformada a cepa bacteriana, o fragmento de ADN clonado reprodúcese cada vez que a bacteria se divide.[112]

Para clonar a secuencia de ADN de interese, empréganse encimas como ferramentas de corte e empalme do fragmento e do vector (o plásmido). Ditos encimas corresponden a dous grupos: en primeiro lugar, os encimas de restrición, que posúen a capacidade de reconocer e cortar secuencias específicas; en segundo lugar, a ADN ligase, que establece un enlace covalente entre extremos de ADN compatibles[111] (ver sección Nucleases e ligases).

Secuenciación[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Secuenciación do ADN.

A secuenciación do ADN consiste en determinar a orde dos nucleótidos dun polímero de ADN de calquera lonxitude, pero adoita dirixirse á determinación de xenomas completos, debido a que as técnicas actuais permiten realizar esta secuenciación a grande velocidade, o cal foi de grande importancia para proxectos de secuenciación a grande escala como ol Proxecto Xenoma Humano. Outros proxectos relacionados, en ocasións froito da colaboración de científicos a escala mundial, estableceu a secuencia completa do ADN de moitos xenomas de animais, plantas e microorganismos.

O método de secuenciación de Sanger foi o máis empregado durante o século XX. Baséase na síntese de ADN en presenza de didesoxinucleósidos, compostos que, a diferenza dos desoxinucleósidos normais (dNTPs), carecen dun grupo hidroxilo no seu extremo 3'. Aínda que os didesoxinucleótidos trifosfatados (ddNTPs) poden incorporarse á cadea en síntese, a carencia dun extremo 3'-OH imposibilita a xeración dun novo enlace fosfodiéster co nucleósido seguinte; por tanto, provocan o remate da síntese. Por esta razón, o método de secuenciación tamén se denomina «de terminación de cadea». A reacción realízase usualmente preparando un tubo co ADN molde, a polimerase, un cebador ou primer, desoxinucleósidos normais e unha pequena cantidade de didesoxinucleósidos marcados con fluorescia na súa base nitroxenada. Deste modo, o ddTTP pode ir marcado en azul, o ddATP en vermello, etc. Durante a polimerización, vanse truncando as cadeas crecentes, ao chou, en distintas posicións. Por tanto, prodúcese unha serie de produtos de distinto tamaño, coincidindo a posición da terminación coa incorporación do ddNTP correspondente. Unha vez terminada a reacción, é posible correr a mestura nunha electroforese capilar (que separa todos os fragmentos segundo a súa lonxitude) na cal se le a fluorescencia para cada posición do polímero. No noso exemplo, a lectura azul-vermello-azul-azul traduciríase como TATT.[113][114]

Reacción en cadea da polimerase (PCR)[editar | editar a fonte]

A reacción en cadea da polimerase, xeralmente coñecida como PCR polas sús siglas en inglés, é unha técnica de bioloxía molecular descrita en 1986 por Kary Mullis,[115] cuxo obxectivo é obter un grande número de copias dun fragmento de ADN dado, partindo dunha escasa cantidade inicial. Para iso, emprégase unha ADN polimerase termoestable que, en presenza dunha mestura dos catro desoxinucleótidos, un tampón da forza iónica axeitada e os catións precisos para a actividade do encima, dous oligonucleótidos (denominados cebadores ou primers) complementarios dunha parte da secuencia (situados a distancia suficiente e en dirección antiparalela) e baixo unhas condicións de temperatura adecuadas, controladas por un aparello denominado termociclador, xera exponencialmente novos fragmentos de ADN semellantes ao orixinal e acoutados polos dous cebadores.[112]

A PCR pode efectuarse como unha técnica de punto final, quere dicir, como unha ferramenta de xeración do ADN desexado, ou como un método continuo, no que se avalíe dita polimerización a tempo real. Esta última variante é común na PCR cuantitativa.[111]

Southern blot[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Southern blot.

O método de «hibridación Southern» ou «Southern blot» permite a detección dunha secuencia de ADN nunha mostra complexa ou non do ácido nucleico. Combina unha separación mediante masa e carga (efectuada por medio dunha electroforese en xel) cunha hibridación cunha sonda de ácido nucleico marcada dalgún modo (xa sexa con radioactividade ou cun composto químico) que, tras varias reaccións, dea lugar á aparición dun sinal de cor ou fluorescencia. Dita hibridación realízase tras a transferencia do ADN separado por electroforese a unha membrana de filtro. Unha técnica semellante, pero na cal non se produce a mencionada separación electroforética denomínase dot blot.

O método recibe o seu nome en honor ao seu inventor, o biólogo inglés Edwin Southern.[116] Por analoxía ao método Southern, desenvolvéronse técnicas parecidas que permiten a detección de secuencias dadas de ARN (método Northern, que emprega sondas de ARN ou ADN marcadas)[117] ou de proteínas específicas (técnica Western, baseada no uso de anticorpos).[118]

Chips de ADN[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Chip de ADN.
Microarray con 37.500 oligonucleótidos específicos. Arriba á esquerda pódede apreciar una rexión ampliada do chip.

Os chips de ADN son coleccións de oligonucleótidos de ADN complementario dispostos en ringleiras fixadas sobre un soporte, frecuentemente de cristal. Utilízanse para o estudo de mutacións de xenes coñecidos ou para monitorizar a expresión xénica dunha preparación de ARN.

Aplicacións[editar | editar a fonte]

Enxeñaría xenética[editar | editar a fonte]

A investigación sobre o ADN ten unha grande influencia, sobre todo en medicina, mais tamén en agricultura e gandaría, onde os obxectivos son os mesmos que coas técnicas tradicionais que o home leva utilizando desde hai milenios: domesticación, selección e cruces dirixidos para obter variedades de animais e plantas máis produtivos. A moderna bioloxía e bioquímica fan uso intensivo da tecnoloxía do ADN recombinante, introducindo xenes de interese en organismos, co obxectivo de expresar unha proteína recombinante concreta, que pode ser:

  • illada para o seu uso posterior: por exemplo, pódense transformar microorganismos para convertelos en auténticas fábricas que producen grandes cantidades de substancias útiles, como insulina ou vacinas, que posteriormente se illan e se utilizan terapeuticamente.[119][120][121]
  • necesaria para substituír a expresión dun xene endóxeno danado que deu lugar a unha patoloxía, o que permitiría o restablecemiento da actividade normal da proteína perdida e levaría á recuperación do estado fisiolóxico normal, non patolóxico. Este é o obxectivo da terapia xénica, un dos campos nos que se está a traballar activamente en medicina, analizando vantaxes e inconvenientes de diferentes sistemas de administración do xene (virais e non virais) e os mecanismos de selección do punto de integración dos elementos xenéticos (distintos para os virus e os transposóns) no xenoma diana.[122] Neste caso, antes de pensar na posibilidade de realizar unha terapia xénica nunha determinada patoloxía, é fundamental comprender o impacto do xene de interese no desenvolvemento de dita patoloxía, para o cal é necesario o desenvolvemento dun modelo animal, eliminando ou modificando dito xene nun animal de laboratorio, por medio da técnica ‘’knockout’’.[123] Só no caso de que os resultados no modelo animal sexan satisfactorios se procedería a analizar a posibilidade de restablecer o xene danado por terapia xénica.
  • utilizada para enriquecer un alimento: por exemplo, a composición do leite (unha importante fonte de proteínas para o consumo humano e animal) pode modificarse por medio da transxénese, engadindo xenes exóxenos e desactivando xenes endóxenos para mellorar o seu valor nutricional, reducir infeccións nas glándulas mamarias, proporcionar aos consumidores proteínas antipatóxenas e preparar proteínas recombinantes para o seu uso farmacéutico.[124][125]
  • útil para mellorar a resistencia do organismo transformado: por exemplo en plantas pódense introducir xenes que confiren resistencia a patóxenos (virus, insectos, fungos…), ou a axentes estresantes abióticos (salinidade, seca, metais pesados…).[126][127][128]

Medicina forense[editar | editar a fonte]

Véxase tamén: Pegada xenética.

Os médicos forenses poden utilizar o ADN presente no sangue, o seme, as células de pel, saliva ou pelo de restos atopados na escena dun crime para identificaren ao responsable. Esta técnica denomínase pegada xenética, ou tamén "perfil de ADN". Ao realizar a proba da pegada xenética, compárase a lonxitude de seccións moi variables de ADN repetitivo, como os microsatélites, entre persoas diferentes. Este método é moi fiable para identificar un criminal.[129] Porén, a identificación pode complicarse se a escena está contaminada con ADN de persoas diferentes.[130] A técnica da pegada xenética foi desenvolvida en 1984 polo xenetista británico Sir Alec Jeffreys,[131] e utilizouse por primeira vez en medicina forense para condenar a unha persoa en Inglaterra en 1983 e 1986.[132] Pódese requirir ás persoas acusadas de certos tipos de crimes que fornezan unha mostra de ADN para introducir os resultados nunha base de datos. Isto facilitou o labor dos investigadores na resolución de casos antigos, onde só se obtivo unha mostra de ADN da escena do crime, nalgúns casos permitindo exonerar a un convito. A pegada xenética tamén pode utilizarse para identificar cadáveres en accidentes en masa,[133] ou para realizar probas de consanguinidade.[134]

Bioinformática[editar | editar a fonte]

A bioinformática implica a manipulación, procura e extracción de información dos datos da secuencia do ADN. O desenvolvemento das técnicas para almacenar e buscar secuencias de ADN supuxo avances no desenvolvemento do software dos computadores, para moitas aplicacións, especialmente algoritmos de búsqueda de frases, aprendizaxe automática e teorías de bases de datos.[135] A procura de frases ou algoritmos de coincidencias, que buscan a ocorrencia dunha secuencia de letras dentro dunha secuencia de letras maior, desenvolveuse para buscar secuencias específicas de nucleótidos.[136] Noutras aplicacións como editores de textos, mesmo algoritmos simples poden funcionar, pero as secuencias de ADN poden xerar que estes algoritmos presenten un comportamento de case-o-peor-caso, debido ao baixo número de caracteres. O problema relacionado do aliñamento de secuencias persegue identificar secuencias homólogas e localizar mutacións específicas que as diferencien. Estas técnicas, fundamentalmente o aliñamento múltiple de secuencias, utilízanse ao estudar as relacións filoxenéticas e a función das proteínas.[137] As coleccións de datos que representan secuencias de ADN do tamaño dun xenoma, tales como as producidas polo Proxecto Xenoma Humano, son difíciles de usar sen anotacións, que marcan a localización dos xenes e os elementos reguladores en cada cromosoma. As rexións de ADN que teñen patróns asociados con xenes que codifican proteínas (ou ARN) poden identificarse por algoritmos de localización de xenes, o que permite aos investigadores predicir a presenza de produtos xénicos específicos nun organismo mesmo antes de que fose illado experimentalmente.[138]

Nanotecnoloxía de ADN[editar | editar a fonte]

A estrutura esquemática de ADN da esquerda autoensámblase na estrutura vista con microscopio de forza atómica da dereita. A nanotecnoloxía de ADN é o campo que busca deseñar estruturas a nanoescala utilizando as propiedades de recoñecemento molecular das moléculas de ADN. Imaxe de Strong, 2004.

A nanotecnoloxía de ADN utiliza as propiedades únicas de recoñecemento molecular do ADN e outros ácidos nucleicos para crear complexos ramificados autoensamblados con propiedades útiles. Neste caso, o ADN utilízase como un material estrutural, máis que como un portador de información biolóxica.[139] Isto levou á creación de láminas periódicas de dúas dimensiones (ambas as dúas baseadas en azulexos, e usando o método de ADN origami[140]), ademais de estruturas en tres dimensións con forma de poliedros.

Historia e antropoloxía[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Filoxenia.

Ao longo do tempo, o ADN almacena mutacións que se herdan e, por tanto, contén información histórica, de maneira que comparando secuencias de ADN, os xenetistas poden inferir a historia evolutiva dos organismos, a súa filoxenia.[141] A investigación filoxenética é unha ferramenta fundamental en bioloxía evolutiva. Se comparamos as secuencias de ADN dentro dunha especie, os xenetistas de poboacións poden coñecer a historia de determinadas poboacións. Isto pódese utilizar nunha ampla variedade de estudos, desde ecoloxía ata antropoloxía. Por outro lado, o ADN tamén se utiliza para estudar relacións familiares recentes.


Historia da investigación do ADN[editar | editar a fonte]

James D. Watson e Francis Crick (dereita), que elaboraron o modelo da dobre hélice, con Maclyn McCarty (esquerda).

O ADN foi illado por primeira vez polo médico suízo Friedrich Miescher que, en 1869, descubriu unha substancia microscópica no pus de vendaxes de feridas. Como se atopaba no núcleo das células chamoulle "nucleína".[142] En 1919, Phoebus Levene identificou a base nitroxenada, o azucre e o fosfato da unidade nucleotídica.[143] Levene suxeriu que o ADN consistía nunha cadea de nucleótidos unidos uns a outros polos seus fosfatos. Porén, Levene pensaba que a cadea era moi curta e as bases repetíanse continuamente nunha orde determinada. En 1937 William Astbury fixo a primeira difracción de raios X do ADN, que mostraba que tiña unha estrutura regular.[144]

En 1927 Nikolai Koltsov propuxo que as características hereditarias herdábanse por medio dunha "molécula xigante hereditaria" que estaría feita de "dúas cadeas especulares que se replicarían de modo semiconservativo usando cada unha das cadeas como molde".[145] En 1928, Frederick Griffith descubriu que o carácter "liso" de certas cepas da bacteria Pneumococcus podía transformarse en "rugoso" mesturando bacterias mortas "lisas" con bacterias vivas "rugosas". Algunha substancia debía pasar dunhas a outras causando a información, pero non soubo identificar cal era. Naquela época moitos pensaban que a información xenética se almacenaba nas proteínas.[146] Anos despois en 1943 Oswald Avery, xunto con MacLeod e McCarthy, identificaron ao ADN como molécula causante da transformación no experimento de Griffith.[147] O papel do ADN como molécula hereditaria foi confirmado no experimento de Hershey e Chase con virus en 1952.[148]

En 1953, James D. Watson e Francis Crick propuxeron o primeiro modelo de dobre hélice do ADN, que foi publicado en "Nature".[149] O seu modelo de dobre hélice estaba baseado na imaxe de difracción de raios X etiquetada como "Foto 51"[150] tomada por Rosalind Franklin e Raymond Gosling en maio de 1952, e na información sobre o emparellamento de bases obtida anos antes de Erwin Chargaff. As regras de Chargaff xogaron un importante papel no establecemento das configuracións de dobre hélice dos ADN B e A.

As probas experimentais que apoiaban o modelo de Watson e Crick foron publicadas nunha serie de cinco artigos nunha mesma edición de Nature.[151] Destes cinco artigos, o de Franklin e Gosling's foi a primeira publicación das súas propias difraccións de raios X e métodos de análise orixinais que parcialmente sostiñan o modelo de Watson e Crick;[152] [153] esta edición tamén contiña un artigo da estrutura do ADN de Maurice Wilkins e dous dos seus colegas, cuxas análises e modelos de raios X do ADN B in vivo tamén apoiaban a presenza in vivo da dobre hélice do ADN proposta por Crick e Watson nas dúas páxinas previas de Nature.[154] En 1962, despois da morte de Franklin, Watson, Crick, e Wilkins recibiron conxuntamente o Premio Nobel de Fisioloxía e Medicina.[155] Porén, as regras do Nobel daquela época só permitían que fose outorgado a persoas vivas, e iniciose un forte debate que aínda continúa sobre quen debería recibir o crédito polo seu descubrimento.[156]

Crick presentou en 1957 o dogma central da bioloxía molecular, que predicía as relacións entre o ADN, ARN e proteínas, e formulou a "hipótese do adaptador".[157] O mecanismo de replicación semiconservativo do ADN foi demostrado nos experimentos de 1958 de Meselson e Stahl con isótopos do nitróxeno.[158] Posteriores traballos de Crick e colaboradores demostraron que o código xenético estaba baseado en tripletes de bases non solapados, chamados codóns, o que permitiu a Har Gobind Khorana, Robert W. Holley e Marshall Warren Nirenberg descifrar o código xenético.[159] Estes descubrimentos representaron o nacemento da bioloxía molecular.

Notas[editar | editar a fonte]

  1. 1,0 1,1 Molecular Biology of the Cell; Fourth Edition. 2002. ISBN 0-8153-3218-1. http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/bv.fcgi?call=bv.View..ShowTOC&rid=mboc4.TOC&depth=2.
  2. Butler, John M. (2001) Forensic DNA Typing "Elsevier". pp. 14–15. ISBN 978-0-12-147951-0.
  3. Mandelkern M, Elias J, Eden D, Crothers D. "The dimensions of DNA in solution". J Mol Biol (1). PMID 7338906.
  4. Gregory S, et al.. "The DNA sequence and biological annotation of human chromosome 1". Nature (7091). PMID 16710414.
  5. Watson JD; Crick FHC. A structure for Deoxyribose Nucleic Acid. Nature 171(4356):737-738.. (April, 1953) Texto Completo
  6. Watson J, Crick F. "Molecular structure of nucleic acids; a structure for deoxyribose nucleic acid". Nature (4356). PMID 13054692. http://profiles.nlm.nih.gov/SC/B/B/Y/W/_/scbbyw.pdf.
  7. Andrew Bates. "DNA structure". DNA topology. ISBN 0-19-850655-4.
  8. 8,0 8,1 8,2 Berg J., Tymoczko J. and Stryer L. (2002) Biochemistry. W. H. Freeman and Company ISBN 0-7167-4955-6
  9. Abbreviations and Symbols for Nucleic Acids, Polynucleotides and their Constituents IUPAC-IUB Commission on Biochemical Nomenclature (CBN), consultado el 3 ene 2006
  10. 10,0 10,1 Ghosh A, Bansal M. "A glossary of DNA structures from A to Z". Acta Crystallogr D Biol Crystallogr (Pt 4). PMID 12657780.
  11. Clausen-Schaumann H, Rief M, Tolksdorf C, Gaub H. "Mechanical stability of single DNA molecules". Biophys J (4). PMID 10733978. http://www.pubmedcentral.nih.gov/picrender.fcgi?artid=1300792&blobtype=pdf.
  12. Ponnuswamy P, Gromiha M. "On the conformational stability of oligonucleotide duplexes and tRNA molecules". J Theor Biol (4). PMID 7526075.
  13. Erwin Chargaff Papers
  14. Chalikian T, Völker J, Plum G, Breslauer K. "A more unified picture for the thermodynamics of nucleic acid duplex melting: a characterization by calorimetric and volumetric techniques". Proc Natl Acad Sci U S A (14). PMID 10393911. http://www.pubmedcentral.nih.gov/picrender.fcgi?artid=22151&blobtype=pdf.
  15. deHaseth P, Helmann J. "Open complex formation by Escherichia coli RNA polymerase: the mechanism of polymerase-induced strand separation of double helical DNA". Mol Microbiol (5). PMID 7476180.
  16. Isaksson J, Acharya S, Barman J, Cheruku P, Chattopadhyaya J. "Single-stranded adenine-rich DNA and RNA retain structural characteristics of their respective double-stranded conformations and show directional differences in stacking pattern". Biochemistry (51). PMID 15609994.
  17. 17,0 17,1 17,2 17,3 Hib, J. & De Robertis, E. D. P. 1998. Fundamentos de biología celular y molecular. El Ateneo, 3ª edición, 416 páginas. ISBN 950-02-0372-3. ISBN 978-950-02-0372-2
  18. 18,0 18,1 18,2 De Robertis, E.D.P. 1998. Biología celular y molecular. El Ateneo, 617 páginas. ISBN 950-02-0364-2. ISBN 978-950-02-0364-7
  19. Basu H, Feuerstein B, Zarling D, Shafer R, Marton L. "Recognition of Z-RNA and Z-DNA determinants by polyamines in solution: experimental and theoretical studies". J Biomol Struct Dyn (2). PMID 2482766.
  20. Leslie AG, Arnott S, Chandrasekaran R, Ratliff RL. "Polymorphism of DNA double helices". J. Mol. Biol. (1). PMID 7441761.
  21. Wahl M, Sundaralingam M. "Crystal structures of A-DNA duplexes". Biopolymers (1). PMID 9097733.
  22. Lu XJ, Shakked Z, Olson WK. "A-form conformational motifs in ligand-bound DNA structures". J. Mol. Biol. (4). PMID 10891271.
  23. Rothenburg S, Koch-Nolte F, Haag F. "DNA methylation and Z-DNA formation as mediators of quantitative differences in the expression of alleles". Immunol Rev. PMID 12086319.
  24. Oh D, Kim Y, Rich A. "Z-DNA-binding proteins can act as potent effectors of gene expression in vivo". Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. (26). PMID 12486233. http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pubmed&pubmedid=12486233.
  25. Created from NDB UD0017
  26. 26,0 26,1 Greider C, Blackburn E. "Identification of a specific telomere terminal transferase activity in Tetrahymena extracts". Cell (2 Pt 1). PMID 3907856.
  27. 27,0 27,1 Nugent C, Lundblad V. "The telomerase reverse transcriptase: components and regulation". Genes Dev (8). PMID 9553037. http://www.genesdev.org/cgi/content/full/12/8/1073.
  28. Wright W, Tesmer V, Huffman K, Levene S, Shay J. "Normal human chromosomes have long G-rich telomeric overhangs at one end". Genes Dev (21). PMID 9353250. http://www.genesdev.org/cgi/content/full/11/21/2801.
  29. 29,0 29,1 Burge S, Parkinson G, Hazel P, Todd A, Neidle S. "Quadruplex DNA: sequence, topology and structure". Nucleic Acids Res (19). PMID 17012276. http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pubmed&pubmedid=17012276.
  30. Parkinson G, Lee M, Neidle S. "Crystal structure of parallel quadruplexes from human telomeric DNA". Nature (6891). PMID 12050675.
  31. Griffith J, Comeau L, Rosenfield S, Stansel R, Bianchi A, Moss H, de Lange T. "Mammalian telomeres end in a large duplex loop". Cell (4). PMID 10338214.
  32. Created from PDB 1D65
  33. 33,0 33,1 Watson, J. D.; Baker, T. A.; Bell, S. P.; Gann, A.; Levine, M. et Losick, R. 6. Las estructuras del DNA y el RNA. ISBN 84-7903-505-6.
  34. Wing R, Drew H, Takano T, Broka C, Tanaka S, Itakura K, Dickerson R. "Crystal structure analysis of a complete turn of B-DNA". Nature (5784). PMID 7432492.
  35. Pabo C, Sauer R. "Protein-DNA recognition". Annu Rev Biochem. PMID 6236744.
  36. Hüttenhofer A, Schattner P, Polacek N (2005). "Non-coding RNAs: hope or hype?". Trends Genet 21 (5): 289–97. PMID 15851066.
  37. Munroe S (2004). "Diversity of antisense regulation in eukaryotes: multiple mechanisms, emerging patterns". J Cell Biochem 93 (4): 664–71. PMID 15389973.
  38. Makalowska I, Lin C, Makalowski W (2005). "Overlapping genes in vertebrate genomes". Comput Biol Chem 29 (1): 1–12. PMID 15680581.
  39. Johnson Z, Chisholm S (2004). "Properties of overlapping genes are conserved across microbial genomes". Genome Res 14 (11): 2268–72. PMID 15520290.
  40. Lamb R, Horvath C (1991). "Diversity of coding strategies in influenza viruses". Trends Genet 7 (8): 261–6. PMID 1771674.
  41. Benham C, Mielke S. "DNA mechanics". Annu Rev Biomed Eng. PMID 16004565.
  42. 42,0 42,1 Champoux J. "DNA topoisomerases: structure, function, and mechanism". Annu Rev Biochem. PMID 11395412.
  43. 43,0 43,1 Wang J. "Cellular roles of DNA topoisomerases: a molecular perspective". Nat Rev Mol Cell Biol (6). PMID 12042765.
  44. Klose R, Bird A. "Genomic DNA methylation: the mark and its mediators". Trends Biochem Sci (2). DOI:10.1016/j.tibs.2005.12.008. PMID 16403636.
  45. Bird A. "DNA methylation patterns and epigenetic memory". Genes Dev (1). DOI:10.1101/gad.947102. PMID 11782440.
  46. Walsh C, Xu G. "Cytosine methylation and DNA repair". Curr Top Microbiol Immunol. DOI:10.1007/3-540-31390-7_11. PMID 16570853.
  47. Ratel D, Ravanat J, Berger F, Wion D. "N6-methyladenine: the other methylated base of DNA". Bioessays (3). DOI:10.1002/bies.20342. PMID 16479578.
  48. Gommers-Ampt J, Van Leeuwen F, de Beer A, Vliegenthart J, Dizdaroglu M, Kowalak J, Crain P, Borst P. "beta-D-glucosyl-hydroxymethyluracil: a novel modified base present in the DNA of the parasitic protozoan T. brucei". Cell (6). DOI:10.1016/0092-8674(93)90322-H. PMID 8261512.
  49. Creado a partir de: PDB 1JDG
  50. Douki T, Reynaud-Angelin A, Cadet J, Sage E. "Bipyrimidine photoproducts rather than oxidative lesions are the main type of DNA damage involved in the genotoxic effect of solar UVA radiation". Biochemistry (30). DOI:10.1021/bi034593c. PMID 12885257.,
  51. Cadet J, Delatour T, Douki T, Gasparutto D, Pouget J, Ravanat J, Sauvaigo S. "Hydroxyl radicals and DNA base damage". Mutat Res (1–2). PMID 10064846.
  52. Shigenaga M, Gimeno C, Ames B. "Urinary 8-hydroxy-2′-deoxyguanosine as a biological marker of in vivo oxidative DNA damage". Proc Natl Acad Sci U S A (24). DOI:10.1073/pnas.86.24.9697. PMID 2602371. http://www.pnas.org/cgi/reprint/86/24/9697.
  53. Cathcart R, Schwiers E, Saul R, Ames B. "Thymine glycol and thymidine glycol in human and rat urine: a possible assay for oxidative DNA damage". Proc Natl Acad Sci U S A (18). DOI:10.1073/pnas.81.18.5633. PMID 6592579. http://www.pnas.org/cgi/reprint/81/18/5633.pdf.
  54. Valerie K, Povirk L. "Regulation and mechanisms of mammalian double-strand break repair". Oncogene (37). DOI:10.1038/sj.onc.1206679. PMID 12947387.
  55. Ferguson L, Denny W. "The genetic toxicology of acridines". Mutat Res (2). PMID 1881402.
  56. Jeffrey A. "DNA modification by chemical carcinogens". Pharmacol Ther (2). DOI:10.1016/0163-7258(85)90013-0. PMID 3936066.
  57. Stephens T, Bunde C, Fillmore B. "Mechanism of action in thalidomide teratogenesis". Biochem Pharmacol (12). DOI:10.1016/S0006-2952(99)00388-3. PMID 10799645.
  58. Braña M, Cacho M, Gradillas A, de Pascual-Teresa B, Ramos A. "Intercalators as anticancer drugs". Curr Pharm Des (17). DOI:10.2174/1381612013397113. PMID 11562309.
  59. Thanbichler M, Wang S, Shapiro L. "The bacterial nucleoid: a highly organized and dynamic structure". J Cell Biochem (3). DOI:10.1002/jcb.20519. PMID 15988757.
  60. Creado a partir de: PDB 1MSW
  61. Wolfsberg T, McEntyre J, Schuler G. "Guide to the draft human genome". Nature (6822). DOI:10.1038/35057000. PMID 11236998.
  62. The ENCODE Project Consortium. "Identification and analysis of functional elements in 1% of the human genome by the ENCODE pilot project". Nature (7146). DOI:10.1038/nature05874.
  63. Gregory T. "The C-value enigma in plants and animals: a review of parallels and an appeal for partnership". Ann Bot (Lond) (1). DOI:10.1093/aob/mci009. PMID 15596463. http://aob.oxfordjournals.org/cgi/content/full/95/1/133.
  64. Yale University. Yale Researchers Find “Junk DNA” May Have Triggered Key Evolutionary Changes in Human Thumb and Foot. http://opa.yale.edu/news/article.aspx?id=5980.
  65. Sandman K, Pereira S, Reeve J. "Diversity of prokaryotic chromosomal proteins and the origin of the nucleosome". Cell Mol Life Sci (12). DOI:10.1007/s000180050259. PMID 9893710.
  66. Dame RT. "The role of nucleoid-associated proteins in the organization and compaction of bacterial chromatin". Mol. Microbiol. (4). DOI:10.1111/j.1365-2958.2005.04598.x. PMID 15853876.
  67. Luger K, Mäder A, Richmond R, Sargent D, Richmond T. "Crystal structure of the nucleosome core particle at 2.8 A resolution". Nature (6648). DOI:10.1038/38444. PMID 9305837.
  68. Jenuwein T, Allis C. "Translating the histone code". Science (5532). DOI:10.1126/science.1063127. PMID 11498575.
  69. Ito T. "Nucleosome assembly and remodelling". Curr Top Microbiol Immunol. PMID 12596902.
  70. Thomas J. "HMG1 and 2: architectural DNA-binding proteins". Biochem Soc Trans (Pt 4). DOI:10.1042/BST0290395. PMID 11497996.
  71. Grosschedl R, Giese K, Pagel J. "HMG domain proteins: architectural elements in the assembly of nucleoprotein structures". Trends Genet (3). DOI:10.1016/0168-9525(94)90232-1. PMID 8178371.
  72. Maeshima K, Laemmli UK.. A Two-Step Scaffolding Model for Mitotic Chromosome Assembly. 467-480. [1]
  73. Tavormina PA, Côme MG, Hudson JR, Mo YY, Beck WT, Gorbsky GJ.. Rapid exchange of mammalian topoisomerase II alpha at kinetochores and chromosome arms in mitosis. 23-9. [2]
  74. Iftode C, Daniely Y, Borowiec J. "Replication protein A (RPA): the eukaryotic SSB". Crit Rev Biochem Mol Biol (3). DOI:10.1080/10409239991209255. PMID 10473346.
  75. Creado a partir de PDB 1LMB
  76. Pabo C, Sauer R (1984). "Protein-DNA recognition". Annu Rev Biochem 53: 293–321. DOI:10.1146/annurev.bi.53.070184.001453. PMID 6236744.
  77. Myers L, Kornberg R. "Mediator of transcriptional regulation". Annu Rev Biochem. DOI:10.1146/annurev.biochem.69.1.729. PMID 10966474.
  78. Spiegelman B, Heinrich R. "Biological control through regulated transcriptional coactivators". Cell (2). DOI:10.1016/j.cell.2004.09.037. PMID 15479634.
  79. Li Z, Van Calcar S, Qu C, Cavenee W, Zhang M, Ren B. "A global transcriptional regulatory role for c-Myc in Burkitt's lymphoma cells". Proc Natl Acad Sci U S A (14). DOI:10.1073/pnas.1332764100. PMID 12808131. http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pubmed&pubmedid=12808131.
  80. Creado a partir de PDB 1RVA
  81. Bickle T, Krüger D. "Biology of DNA restriction". Microbiol Rev (2). PMID 8336674. http://www.pubmedcentral.nih.gov/picrender.fcgi?artid=372918&blobtype=pdf.
  82. 82,0 82,1 Doherty A, Suh S. "Structural and mechanistic conservation in DNA ligases.". Nucleic Acids Res (21). DOI:10.1093/nar/28.21.4051. PMID 11058099. http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pubmed&pubmedid=11058099.
  83. Schoeffler A, Berger J. "Recent advances in understanding structure-function relationships in the type II topoisomerase mechanism". Biochem Soc Trans (Pt 6). DOI:10.1042/BST20051465. PMID 16246147.
  84. Tuteja N, Tuteja R. "Unraveling DNA helicases. Motif, structure, mechanism and function". Eur J Biochem (10). DOI:10.1111/j.1432-1033.2004.04094.x. PMID 15128295.
  85. Joyce C, Steitz T (1995). "Polymerase structures and function: variations on a theme?". J Bacteriol 177 (22): 6321–9. PMID 7592405. http://www.pubmedcentral.nih.gov/picrender.fcgi?artid=177480&blobtype=pdf.
  86. Hubscher U, Maga G, Spadari S (2002). "Eukaryotic DNA polymerases". Annu Rev Biochem 71: 133–63. DOI:10.1146/annurev.biochem.71.090501.150041. PMID 12045093.
  87. Johnson A, O'Donnell M (2005). "Cellular DNA replicases: components and dynamics at the replication fork". Annu Rev Biochem 74: 283–315. DOI:10.1146/annurev.biochem.73.011303.073859. PMID 15952889.
  88. Tarrago-Litvak L, Andréola M, Nevinsky G, Sarih-Cottin L, Litvak S (1994). "The reverse transcriptase of HIV-1: from enzymology to therapeutic intervention". FASEB J 8 (8): 497–503. PMID 7514143. http://www.fasebj.org/cgi/reprint/8/8/497.
  89. Martinez E (2002). "Multi-protein complexes in eukaryotic gene transcription". Plant Mol Biol 50 (6): 925–47. DOI:10.1023/A:1021258713850. PMID 12516863.
  90. Creado a partir de PDB 1M6G
  91. Cremer T, Cremer C. "Chromosome territories, nuclear architecture and gene regulation in mammalian cells". Nat Rev Genet (4). DOI:10.1038/35066075. PMID 11283701.
  92. Pál C, Papp B, Lercher M. "An integrated view of protein evolution". Nat Rev Genet (5). DOI:10.1038/nrg1838. PMID 16619049.
  93. O'Driscoll M, Jeggo P. "The role of double-strand break repair - insights from human genetics". Nat Rev Genet (1). DOI:10.1038/nrg1746. PMID 16369571.
  94. Vispé S, Defais M. "Mammalian Rad51 protein: a RecA homologue with pleiotropic functions". Biochimie (9-10). DOI:10.1016/S0300-9084(97)82007-X. PMID 9466696.
  95. Neale MJ, Keeney S. "Clarifying the mechanics of DNA strand exchange in meiotic recombination". Nature (7099). DOI:10.1038/nature04885. PMID 16838012.
  96. Dickman M, Ingleston S, Sedelnikova S, Rafferty J, Lloyd R, Grasby J, Hornby D. "The RuvABC resolvasome". Eur J Biochem (22). DOI:10.1046/j.1432-1033.2002.03250.x. PMID 12423347.
  97. Joyce G. "The antiquity of RNA-based evolution". Nature (6894). DOI:10.1038/418214a. PMID 12110897.
  98. Orgel L. "Prebiotic chemistry and the origin of the RNA world". Crit Rev Biochem Mol Biol (2). DOI:10.1080/10409230490460765. PMID 15217990. http://www.crbmb.com/cgi/reprint/39/2/99.pdf.
  99. Davenport R. "Ribozymes. Making copies in the RNA world". Science (5520). DOI:10.1126/science.292.5520.1278a. PMID 11360970.
  100. Szathmáry E. "What is the optimum size for the genetic alphabet?". Proc Natl Acad Sci U S A (7). DOI:10.1073/pnas.89.7.2614. PMID 1372984. http://www.pnas.org/cgi/reprint/89/7/2614.pdf.
  101. Lindahl T. "Instability and decay of the primary structure of DNA". Nature (6422). DOI:10.1038/362709a0. PMID 8469282.
  102. Vreeland R, Rosenzweig W, Powers D. "Isolation of a 250 million-year-old halotolerant bacterium from a primary salt crystal". Nature (6806). DOI:10.1038/35038060. PMID 11057666.
  103. Hebsgaard M, Phillips M, Willerslev E. "Geologically ancient DNA: fact or artefact?". Trends Microbiol (5). DOI:10.1016/j.tim.2005.03.010. PMID 15866038.
  104. Nickle D, Learn G, Rain M, Mullins J, Mittler J. "Curiously modern DNA for a "250 million-year-old" bacterium". J Mol Evol (1). DOI:10.1007/s00239-001-0025-x. PMID 11734907.
  105. Birnbaum D, Coulier F, Pébusque MJ, Pontarotti P.. "Paleogenomics": looking in the past to the future. 21-2. [3]
  106. Blanchette M, Green ED, Miller W, Haussler D.. Reconstructing large regions of an ancestral mammalian genome in silico. 2412-23. Erratum in: Genome Res. 2005 Mar;15(3):451.[4]
  107. Gaucher EA, Thomson JM, Burgan MF, Benner SA.. Inferring the palaeoenvironment of ancient bacteria on the basis of resurrected protein. 285-8. [5]
  108. Thornton JW.. Resurrecting ancient genes: experimental analysis of extinct molecules. 366-75. [6]
  109. Benner SA, Caraco MD, Thomson JM, Gaucher EA.. Planetary biology--paleontological, geological, and molecular histories of life. 864-8. [7]
  110. Brenner SA, Carrigan MA, Ricardo A, Frye F.. "Setting the stage: the history, chemistry and geobiology behind RNA". The RNA World, 3rd Ed.. ISBN 0-87969-739-3.[8]
  111. 111,0 111,1 111,2 Griffiths, J .F. A. et al.. Genética. ISBN 84-486-0368-0.
  112. 112,0 112,1 Molecular Biology of the Gene (Fifth edition ed.). ISBN 0-321-22368-3.
  113. Sanger F, Coulson AR. A rapid method for determining sequences in DNA by primed synthesis with DNA polymerase. J Mol Biol. 1975 Mayo 25;94(3):441–448
  114. Sanger F, Nicklen s, y Coulson AR, DNA sequencing with chain-terminating inhibitors, Proc Natl Acad Sci U S A. 1977 Diciembre; 74(12): 5463–5467
  115. Bartlett & Stirling (2003)—A Short History of the Polymerase Chain Reaction. In: Methods Mol Biol. 226:3-6
  116. Southern, E.M. (1975): "Detection of specific sequences among DNA fragments separated by gel electrophoresis", J Mol Biol., 98:503-517. PMID 1195397
  117. Alwine JC, Kemp DJ, Stark GR (1977). "Method for detection of specific RNAs in agarose gels by transfer to diazobenzyloxymethyl-paper and hybridization with DNA probes". Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. 74 (12): 5350-4. DOI:10.1073/pnas.74.12.5350. PMID 414220.
  118. W. Neal Burnette (abril 1981). "'Western blotting': electrophoretic transfer of proteins from sodium dodecyl sulfate — polyacrylamide gels to unmodified nitrocellulose and radiographic detection with antibody and radioiodinated protein A". Analytical Biochemistry 112 (2): 195-203. ISSN 0003-2697. PMID 6266278. http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6W9V-4DYTNJ8-1FB&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=f45e0364aabbcacb8f4f75540e622fd0. Consultado o 3-4-2008.
  119. Miller WL.. "Use of recombinant DNA technology for the production of polypeptides". Adv Exp Med Biol.. [9]
  120. Leader B, Baca QJ, Golan DE.. Protein therapeutics: a summary and pharmacological classification. 21-39. [10]
  121. Dingermann T.. Recombinant therapeutic proteins: production platforms and challenges. 90-7. [11]
  122. Voigt K, Izsvák Z, Ivics Z.. Targeted gene insertion for molecular medicine. [12]
  123. Houdebine L. "Transgenic animal models in biomedical research". Methods Mol Biol. PMID 17172731. [13]
  124. Soler E, Thépot D, Rival-Gervier S, Jolivet G, Houdebine LM.. Preparation of recombinant proteins in milk to improve human and animal health. 579-88. [14]
  125. Chávez A, Muñoz de Chávez M.. Nutrigenomics in public health nutrition: short-term perspectives. S97-100. [15]
  126. Vasil IK.. Molecular genetic improvement of cereals: transgenic wheat (Triticum aestivum L.). 1133-54. [16]
  127. Daniell H, Dhingra A. "Multigene engineering: dawn of an exciting new era in biotechnology". Curr Opin Biotechnol (2). DOI:10.1016/S0958-1669(02)00297-5. PMID 11950565.
  128. Job D. "Plant biotechnology in agriculture". Biochimie (11). DOI:10.1016/S0300-9084(02)00013-5. PMID 12595138.
  129. Collins A, Morton N. "Likelihood ratios for DNA identification". Proc Natl Acad Sci USA (13). DOI:10.1073/pnas.91.13.6007. PMID 8016106. http://www.pnas.org/cgi/reprint/91/13/6007.pdf.
  130. Weir B, Triggs C, Starling L, Stowell L, Walsh K, Buckleton J. "Interpreting DNA mixtures". J Forensic Sci (2). PMID 9068179.
  131. Jeffreys A, Wilson V, Thein S. "Individual-specific 'fingerprints' of human DNA". Nature (6023). DOI:10.1038/316076a0. PMID 2989708.
  132. Colin Pitchfork — first murder conviction on DNA evidence also clears the prime suspect Forensic Science Service Accessed 23 Dec 2006
  133. "DNA Identification in Mass Fatality Incidents". http://massfatality.dna.gov/Introduction/.
  134. Bhattacharya, Shaoni. "Killer convicted thanks to relative's DNA". newscientist.com (20 abril 2004). Consultado 22 dic 2006
  135. Baldi, Pierre. Brunak, Soren (2001). Bioinformatics: The Machine Learning Approach. ISBN 978-0-262-02506-5.
  136. Gusfield, Dan. Algorithms on Strings, Trees, and Sequences: Computer Science and Computational Biology. Cambridge University Press, 15 January 1997. ISBN 978-0-521-58519-4.
  137. Sjölander K. "Phylogenomic inference of protein molecular function: advances and challenges". Bioinformatics (2). DOI:10.1093/bioinformatics/bth021. PMID 14734307. http://bioinformatics.oxfordjournals.org/cgi/reprint/20/2/170.
  138. Mount, DM (2004). Bioinformatics: Sequence and Genome Analysis (2 ed.). ISBN 0879697121.
  139. Yin P, Hariadi RF, Sahu S, Choi HMT, Park SH, LaBean T, Reif JH.. Programming DNA Tube Circumferences. 824 - 826. [17]
  140. Modelos de ADN en papiroflexia realizados en el Sanger Center (UK) [18]
  141. Wray G. "Dating branches on the tree of life using DNA". Genome Biol (1). DOI:10.1046/j.1525-142X.1999.99010.x. PMID 11806830. http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pubmed&pubmedid=11806830.
  142. Dahm R (January 2008). "Discovering DNA: Friedrich Miescher and the early years of nucleic acid research". Hum. Genet. 122 (6): 565–81. DOI:10.1007/s00439-007-0433-0. PMID 17901982.
  143. Levene P, (1 December 1919). "The structure of yeast nucleic acid". J Biol Chem 40 (2): 415–24. http://www.jbc.org/cgi/reprint/40/2/415.
  144. Astbury W, (1947). "Nucleic acid". Symp. SOC. Exp. Bbl 1 (66).
  145. Valery N. Soyfer. The consequences of political dictatorship for Russian science. Nature Reviews Genetics 2: 723-729 (2001)
  146. Lorenz MG, Wackernagel W (1 September 1994). "Bacterial gene transfer by natural genetic transformation in the environment". Microbiol. Rev. 58 (3): 563–602. PMC 372978. PMID 7968924. http://mmbr.asm.org/cgi/pmidlookup?view=long&pmid=7968924.
  147. Avery O, MacLeod C, McCarty M (1944). "Studies on the chemical nature of the substance inducing transformation of pneumococcal types. Inductions of transformation by a desoxyribonucleic acid fraction isolated from pneumococcus type III". J Exp Med 79 (2): 137–158. DOI:10.1084/jem.79.2.137. PMC 2135445. PMID 19871359. http://www.jem.org/cgi/reprint/149/2/297.
  148. Hershey A, Chase M (1952). "Independent functions of viral protein and nucleic acid in growth of bacteriophage" (PDF). J Gen Physiol 36 (1): 39–56. DOI:10.1085/jgp.36.1.39. PMC 2147348. PMID 12981234. http://www.jgp.org/cgi/reprint/36/1/39.pdf.
  149. Watson J.D. and Crick F.H.C. (1953). "A Structure for Deoxyribose Nucleic Acid" (PDF). Nature 171 (4356): 737–738. Bibcode 1953Natur.171..737W. DOI:10.1038/171737a0. PMID 13054692. http://www.nature.com/nature/dna50/watsoncrick.pdf. Consultado o 4 May 2009.
  150. The B-DNA X-ray pattern on the right of this linked image was obtained by Rosalind Franklin and Raymond Gosling in May 1952 at high hydration levels of DNA and it has been labeled as "Photo 51"
  151. Nature Archives Double Helix of DNA: 50 Years
  152. Franklin, Rosalind and Gosling, Raymond (1953). "Molecular Configuration in Sodium Thymonucleate. Franklin R. and Gosling R.G" (PDF). Nature 171 (4356): 740–1. Bibcode 1953Natur.171..740F. DOI:10.1038/171740a0. PMID 13054694. http://www.nature.com/nature/dna50/franklingosling.pdf.
  153. "Original X-ray diffraction image". Osulibrary.oregonstate.edu. http://osulibrary.oregonstate.edu/specialcollections/coll/pauling/dna/pictures/franklin-typeBphoto.html. Consultado o 2011-02-06.
  154. Wilkins M.H.F., A.R. Stokes A.R. & Wilson, H.R. (1953). "Molecular Structure of Deoxypentose Nucleic Acids" (PDF). Nature 171 (4356): 738–740. Bibcode 1953Natur.171..738W. DOI:10.1038/171738a0. PMID 13054693. http://www.nature.com/nature/dna50/wilkins.pdf.
  155. The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1962 Nobelprize .org Accessed 22 December 06
  156. Brenda Maddox (23 January 2003). "The double helix and the 'wronged heroine'" (PDF). Nature 421 (6921): 407–408. DOI:10.1038/nature01399. PMID 12540909. http://www.biomath.nyu.edu/index/course/hw_articles/nature4.pdf.
  157. Crick, F.H.C. On degenerate templates and the adaptor hypothesis (PDF). genome.wellcome.ac.uk (Lecture, 1955). Retrieved 22 December 2006.
  158. Meselson M, Stahl F (1958). "The replication of DNA in Escherichia coli". Proc Natl Acad Sci USA 44 (7): 671–82. DOI:10.1073/pnas.44.7.671. PMC 528642. PMID 16590258. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=528642.
  159. The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1968 Nobelprize.org Accessed 22 December 06

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Commons
Commons ten máis contidos multimedia na categoría: Ácido desoxirribonucleico

Outros artigos[editar | editar a fonte]