Fármaco

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Este é un dos 1000 artigos que toda Wikipedia debería ter.
Fármaco en pílulas
12-08-18-tilidin-retard.jpg

Un fármaco (gr. φάρμακον), menciña ou medicamento é toda substancia química purificada empregada na prevención, diagnóstico, tratamento, mitigación ou cura dunha doenza,[1][2] para evitar a aparición dun proceso fisiolóxico non desexado ou ben para modificar condicións fisiolóxicas con fins específicos.

Historia[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Historia da farmacia.

Desde as máis antigas civilizacións o home utilizou como forma de alcanzar melloría en distintas enfermidades produtos de orixe vexetal, mineral, animal ou nos últimos tempos sintéticos.[3] O coidado da saúde estaba en mans de persoas que exercian a dobre función de médicos e farmacéuticos, estes eran en realidade médicos que preparan os seus propios remedios curativos, chegando algún deles a alcanzar un gran renome na súa época, como é o caso do grego Galeno (130-200). Del provén o nome da Galénica, como a forma adecuada de preparar, dosificar e administrar os fármacos. Na cultura romana existían numerosas formas de administrar as sustancias utilizadas para curar enfermidades. Así, utilizábanse os electuarios que eran unha mestura de varios pos de herbas e raíces medicinais aos que se lles engadía unha porción de mel fresco. O mel ademais de ser a sustancia que servia como vehículo dos principios activos, daba mellor sabor ao preparado. En ocasións usábase azucre. Tamén adoitaba utilizarse un xarope, no canto de auga, o cal xa contiña azucre disolto e o conxunto preparábase formando unha masa pastosa. Precisamente Galeno fixo famosa a gran triaga á que dedicou unha obra completa, e que consistía nun electuario que chegaba a conter máis de 60 principios activos diferentes.[4] Pola importancia de Galeno na Idade Media, a triaga fíxose moi popular durante esta época, deixando de estar autorizada para o seu uso en España en pleno século XX.[5] É precisamente na Idade Media onde comeza a súa actividade o farmacéutico separado do médico. Na súa botica realiza as súas preparacións maxistrais, entendidas como a preparación individualizada para cada paciente dos remedios prescritos, e agrúpanse en gremios xunto aos médicos. No renacemento vaise producindo unha separación máis clara da actividade farmacéutica fronte a dos médicos, ciruxanos e especieiros, mentres que se vai producindo unha revolución no coñecemento farmacéutico que se consolida como ciencia na Idade Moderna. A formulación maxistral é a base da actividade farmacéutica conxuntamente coa formulación oficinal, debido ao nacemento e proliferación de farmacopeas e formularios, e esta situación continúa ata a segunda metade do século XIX.[6]

A partir deste momento empezan a aparecer os específicos, que consistían en medicamentos preparados industrialmente por laboratorios farmacéuticos. É así, que as formas galénicas non adquirirán verdadeiro protagonismo ata ao redor de 1940, cando a industria farmacéutica desenvólvese e estas comezan a fabricarse en grandes cantidades. Desde entón ata hoxe en día os xeitos en que se presentan os medicamentos foron evolucionando e a diversidade que atopamos no mercado é moi ampla.[7]

Forma farmacéutica[editar | editar a fonte]

Forma galénica ou forma farmacéutica é a disposición individualizada a que se adaptan os fármacos (principios activos) e excipientes (materia farmacolóxicamente inactiva) para constituír un medicamento.[8] Ou dito doutra forma, a disposición externa que se dá ás sustancias medicamentosas para facilitar a súa administración.

O primeiro obxectivo das formas galénicas é normalizar a dose dun medicamento, por iso tamén se coñecen como unidades posolóxicas. Ao principio elaboráronse para poder establecer unidades que tivesen unha dose fixa dun fármaco co que se puidese tratar unha determinada patoloxía".[7]

A importancia da forma farmacéutica reside en que determina a eficacia do medicamento, xa sexa liberando o principio activo de xeito lento, ou no seu lugar de maior eficiencia no tecido branco, evitar danos ao paciente por interacción química, solubilizar sustancias insolubles, mellorar sabores, mellorar aspecto, etc.

Clasificación[editar | editar a fonte]

Os medicamentos divídense en cinco grupos:

  • Especialidade farmacéutica: É o medicamento de composición e información definidas, de forma farmacéutica e dosificación determinadas, preparado para o seu uso medicinal inmediato, disposto e acondicionado para a súa dispensación ao público, con denominación, embalaxe, envase e etiquetado uniformes segundo o dispoñan as autoridades sanitarias.
  • Fórmula maxistral: É o medicamento destinado a un paciente individualizado, preparado polo farmacéutico, ou baixo a súa dirección, para cumprimentar expresamente unha prescripción facultativa detallada das sustancias medicinais que inclúe, segundo as normas técnicas e científicas da arte farmacéutica, dispensado na súa farmacia ou servizo farmacéutico e coa debida información ao usuario.
  • Preparado ou fórmula oficinal: É aquel medicamento elaborado e garantido por un farmacéutico ou baixo a súa dirección, dispensado na súa oficina de farmacia ou servizo farmacéutico, enumerado e descrito polo Formulario, destinado á entrega directa aos enfermos aos que abastece dita farmacia ou servizo farmacéutico.
  • Medicamento prefabricado: É o medicamento que non se axusta á definición de especialidade farmacéutica e que se comercializa nunha forma farmacéutica que pode utilizarse sen necesidade de tratamento industrial e ao que a autoridade farmacéutica outorgue autorización e inscriba no rexistro correspondente.
  • Medicamento en investigación: Forma farmacéutica dunha sustancia activa ou placebo, que se investiga ou se utiliza como referencia nun ensaio clínico, incluídos os produtos con autorización de comercialización cando se utilicen ou combinen, na formulación ou no envase, de forma diferente á autorizada, ou cando se utilicen para tratar unha indicación non autorizada, ou para obter máis información sobre un uso autorizado.

Ademais, poden recibir algúns cualificativos específicos como:

Segundo a prescripción médica[editar | editar a fonte]

En España e algúns países latinoamericanos, os medicamentos dispénsanse, distribúen ou venden exclusivamente nas farmacias. Existen dous tipos de medicamentos segundo a prescripción médica:

  • Medicamento de venda libre: Son aqueles medicamentos que se distribúen libremente nas farmacias, sen necesidade de prescripción ou receita médica. Divídense en dúas categorías:
    • As Especialidades farmacolóxicas publicitarias (EFP) correspóndense con medicamentos publicitados nos medios de comunicación de masas como, por exemplo, a televisión.[Cómpre referencia]
    • Os produtos OTC ("Over the Counter") son fármacos destinados ao alivio, tratamento ou prevención de afeccións menores, cos que se posúe unha ampla experiencia de uso e foron expresamente autorizados como tales.
  • Medicamento con receita médica: Son aqueles medicamentos recetados por un médico para o tratamento dunha enfermidade ou síntoma en concreto.

Segundo o dereito de explotación[editar | editar a fonte]

  • Medicamento con patente: son aqueles medicamentos de investigación propia do laboratorio que os comercializa, suxeitos á protección comercial que brindan as axencias internacionais de patentes.

A patente non se limita á molécula, senón tamén á formulación, mecanismo de produción, ou asociación con outras moléculas. Mediante sucesión de patentes as casas farmacéuticas conseguen prolongar o período de exclusividade das súas presentacións comerciais, aínda cando presentacións anteriores da mesma molécula queden libres.

  • Medicamento xenérico: aquelas presentacións de moléculas que xa non están protexidas pola patente do seu investigador.

Poden ser libremente producidas por outros laboratorios e adoitan supoñer un menor prezo. As distintas Axencias do medicamento e organizacións reguladores nacionais aseguran as similares bioequivalencia e biodisponibilidade dos medicamentos xenéricos fronte a aqueles que lles son referencia.

Segundo a vía de administración[editar | editar a fonte]

Existen numerosas formas de clasificar as formas galénicas, segundo o factor que teñamos en conta: o seu estado físico, a vía de administración, a orixe dos seus compoñentes, etcétera. Non obstante a máis utilizada e a máis útil desde o punto de vista da medicina é a clasificación segundo a vía de administración que usen.

Oral[editar | editar a fonte]

A maior parte dos fármacos administrados vía oral buscan unha acción sistémica, tras un proceso previo de absorción entérica. Na absorción oral interveñen factores dependentes do individuo e outros dependentes dos fármacos que van influír na maior ou menor eficacia do fármaco administrado. Así mesmo, a vía oral é motivo frecuente de interaccións farmacolóxicas.

A vía oral constitúe a vía máis utilizada de administración de fármacos, subdividindose á súa vez, en formas líquidas e formas sólidas.

A. Formas orais líquidas. Non suscitan problemas de disgregación ou de disolución no tubo dixestivo, o que condiciona unha acción terapéutica máis rápida. Pola contra non están protexidas, en caso de reactividade, fronte aos mollos dixestivos. Resultan de elección particularmente en nenos. Os líquidos para administración oral son habitualmente solucións, emulsións ou suspensións que conteñen un ou máis principios activos disoltos nun vehículo apropiado. Os vehículos poden ser:

  • Acuosos: serven para disolver principios activos hidrosolubles. Os máis comúns son os xarabes (que conteñen unha alta concentración de azucre, ata un 64% en peso).
  • Mucílagos: líquidos viscosos resultantes da dispersión de sustancias gomosas (goma arábiga, tragacanto, agar, metilcelulosa) en auga. Úsanse, sobre todo, para preparar suspensións e emulsións.
  • Hidroalcohólicos: os elixires son solucións hidroalcohólicas (25% alcohol) edulcoradas utilizadas para disolver sustancias solubles en auga e alcohol.

Estas formas líquidas poden conter tamén sustancias auxiliares para a conservación, estabilidade ou o enmascaramento do sabor do preparado farmacéutico (conservantes, antimicrobianos, antioxidantes, tampóns, solubilizantes, estabilizantes, aromatizantes, edulcorantes e colorantes autorizados).

As formas farmacéuticas líquidas para administración oral máis usuais son:

Gotas[editar | editar a fonte]

Son solucións nas que o principio activo está concentrado.

Xarabes[editar | editar a fonte]

Forma farmacéutica que consiste nunha solución acuosa con alta concentración de carbohidratos tales como sacarosa, sorbitol, dextrosa, etc.; de consistencia viscosa, na que se atopa disolto o ou os principios activos e aditivos.[10]

Tisanas[editar | editar a fonte]

As tisanas son infusións con baixa concentración de principios activos. Son as máis seguras durante a súa utilización, a base é unha ou varias herbas medicinais e dilúense xeralmete en auga quente; poden ser endulzadas con mel para mellorar o seu sabor. Existen diferentes preparacións:

  • Infusións:

Extráense as propiedades das plantas vertendo auga quente sobre ela e deixando repousar durante 5 ou 10 minutos.

  • Cocementos:

Férvese a parte máis dura da planta durante uns 30 minutos a fogo lento.

  • Maceracións:

Déixase repousar a herba medicinal desde unhas 6 horas ata semanas para extraer o principio activo.

Elixires[editar | editar a fonte]
Elixires de principios de século.

Os elixires son unha forma farmacéutica que consiste nunha solución hidroalcohólica, que contén o/ou os principios activos e aditivos; contén xeralmente sustancias saborizantes, así como aromatizantes. O contido de alcohol pode ser do 5 ao 18 por cento..[10]

Suspensións[editar | editar a fonte]

As suspensións son mesturas heteroxéneas formadas por un sólido en po (soluto) e/ou en pequenas partículas non solubles (fase dispersa) que se dispersan nun medio líquido (dispersante ou dispersora). Sólido en líquido que non é soluble en este.

Suspensión extemporánea[editar | editar a fonte]

Aquela que, pola súa pouca estabilidade, prepárase no momento de ser administrada.

Viales bebibles[editar | editar a fonte]
Comprimidos.

Formas orais sólidas. As formas sólidas, presentan unha maior estabilidade química debido á ausencia de auga, o que lles confire tempos de reposición máis longos. Ademais, estas formas galénicas permiten resolver posibles problemas de incompatibilidades, enmascarar sabores desagradables e ata regular a liberación dos principios activos.

As formas farmacéuticas sólidas máis frecuentes para administración oral son:

Comprimidos

Os comprimidos son formas farmacéuticas sólidas que conteñen, en cada unidade, un ou varios principios activos. Obtéñense aglomerando, por compresión, un volume constante de partículas. Adminístranse xeralmente por deglución, aínda que se poden dar outras posibilidades.

Forma farmacéutica Cápsulas.
Cápsulas

As cápsulas son preparacións de consistencia sólida formadas por un receptáculo duro ou brando, de forma e capacidade variable, que conteñen unha unidade posológica de medicamento. Este contido pode ser de consistencia sólida, líquida ou pastosa e estár constituído por un ou máis principios activos, acompañados ou nó de excipientes. O receptáculo desfarase pola acción dos mollos gástricos ou entéricos, segundo a formulación, liberando entón o principio activo.

Granulados

Os granulados son agregados de partículas de pos que inclúen principios activos, azucres e coadxuvantes diversos. Preséntanse en forma de pequenos grans de grosor uniforme, forma irregular e máis ou menos porosidade. Existen granulados de distintos tipos: efervescentes, recubertos, gastrorresistentes e de liberación modificada.

Selos

Os selos son cápsulas cun receptáculo de almidón. Prácticamente, foron desprazados polas cápsulas duras.

Pílulas

As pílulas son preparacións sólidas e esféricas, destinadas a ser deglutidas íntegramente. Cada unidade contén un ou máis principios activos interpostos nunha masa plástica. Atópanse en franco desuso habendo sido desprazadas polos comprimidos e cápsulas.

Pastillas

As pastillas son para disolver na cavidade bucal. Diferéncianse das píllulas polo tamaño e dos comprimidos pola técnica de elaboración. Os seus constituientes principais son a sacarosa, un aglutinante e un ou máis principios activos.

Pastillas oficinais ou trociscos

As pastillas oficinais ou trociscos presentan unha consistencia semisólida e están constituídas primordialmente polos principios activos e goma arábiga como aglutinante. Adoitan recubrirse, para a súa mellor conservación, con parafina ou azucre en po (escarchado). Empréganse para a vehiculización de antitusíxenos e antisépticos pulmonares.


Liofilizados

Os liofilizados son preparacións farmacéuticas que se acondicionan en forma de dose unitarias e se liofilizan a continuación. Son formas moi porosas e hidrófilas e fácilmente dispersables en auga.

Colutorios

Os colutorios son solucións acuosas viscosas para o tratamento tópico de afeccións bucais e que aplícanse cun pincel ou unha espátula. Estrictamente un colutorio diferénciase dun enxuague bucal ao non levar viscosizantes e pode ser sólido (pos ou comprimidos) para diluír antes de usar.[11]

Sublingual[editar | editar a fonte]

Unha forma especial de administración oral é a vía sublingual. Nesta vía normalmente, utilízanse comprimidos que se disolven debaixo da lingua absorbéndose directamente. Ten o inconvinte de ser exclusivamente permeable ao paso de sustancias non iónicas, moi liposolubles. Isto fai que só poidan administrarse por esta vía fármacos de gran potencia terapéutica como a nitroglicerina ou o isosorbide. Utilízase para conseguir unha acción terapéutica rápida ou para fármacos que posúan un alto grado de metabolización hepática, se degraden polo mollo gástrico ou non sexan absorbidos por vía oral. No entanto tamén se atopan no mercado presentacións por comodidade do usuario.

Parenteral[editar | editar a fonte]

A biodisponibilidade dun fármaco administrado vía parenteral depende das súas características fisicoquímicas, da forma farmacéutica e das características anatomofisiolóxicas da zona de inxección:

Vía intravenosa

Por vía intravenosa proporciona un efecto rápido do fármaco e unha dosificación precisa, sen problemas de biodisponibilidade. Pode presentar, no entanto, graves inconvintes, como a aparición de tromboflebite, así como problemas de incompatibilidades entre dous principios activos administrados conxuntamente na mesma vía. Ten o inconvinte de que non permite a administración de preparados oleosos debido á posibilidade de orixinar unha embolia graxa. Tampouco poderán usarse produtos que conteñan compoñentes capaces de precipitar algún compoñente sanguíneo ou hemolizar os hematíes.

Vía intraarterial

A vía intraarterial é utilizada no tratamento quimioterápico de determinados cancros; permite obter unha máxima concentración do fármaco na zona tumoral, cuns mínimos efectos sistémicos.


Vía intramuscular

A vía intramuscular utilízase para fármacos non absorbibles por vía oral ou ante a imposibilidade de administración do fármaco ao paciente por outra vía xa que admite o ser utilizada para sustancias irritantes. Numerosos factores van influír na biodisponibilidade do fármaco por vía IM (vascularización da zona de inxección, grado de ionización e liposolubilidade do fármaco, volume de inxección, etc.). Esta vía é moi utilizada para a administración de preparados de absorción lenta e prolongada (preparados “depot”).

Vía subcutánea

A vía subcutánea de características similares á anterior pero ao ser a pel unha zona menos vascularizada, a velocidade de absorción é moito menor. Con todo, dita velocidade pode ser incrementada ou diminuída por distintos medios. Non pode utilizarse para sustancias irritantes xa que podería producir necrose do tecido.

Outras vías parenterais[editar | editar a fonte]

De uso menos frecuente son a intradérmica, a intraaracnoidea ou intratecal, epidural, intradural, intraósea, intraarticular, peritoneal ou a intracardiaca.

Os preparados para administración parenteral son formulacións estériles destinadas a ser inxectadas ou implantadas no corpo humano. A continuación enumeranse cinco das máis representativas:

  • Preparacións inxectables. Son preparacións do principio activo disolto (disolución), emulsionado (emulsión) ou disperso (dispersión) en auga ou nun líquido non acuoso apropiado.
  • Preparacións para diluír previamente á administración parenteral. Solucións concentradas e estériles destinadas a ser inxectadas ou administradas por perfusión tras ser diluídas nun líquido apropiado antes da súa administración.
  • Preparacións inxectables para perfusión. Son solucións acuosas ou emulsións de fase externa acuosa, exentas de piróxenos, estériles e, na medida do posible, isotónicas con respecto ao sangue.
  • Po para preparacións inxectables extemporáneas. Sustancias sólidas estériles, dosificadas e acondicionadas en recipientes definidos que, rápidamente tras axitación, en presenza dun volume prescrito de líquido estéril apropiado, dan lugar a solucións prácticamente límpidas, exentas de partículas, ou ben a suspensións uniformes.
  • Implantes ou pellet. Pequenos comprimidos estériles de forma e tamaño adecuados que garanten a liberación do principio activo ao longo dun tempo prolongado.

Por vía parenteral é posible a liberación retardada ou prolongada dos principios activos a partir do punto de inxección. Isto pódese conseguir realizando diversas manipulacións galénicas. Unha delas consiste en substituír unha solución acuosa por unha oleosa, no caso de que o principio activo sexa liposoluble. O método máis clásico consiste en inxectar derivados pouco hidrosolubles do principio activo, en forma de suspensións amorfas ou cristalinas (p. e., preparacións retard de insulina). Ás veces, o principio activo pode tamén adsorberse sobre un soporte inerte desde o que será liberado, ou ben fixarse en forma de microcápsulas, ou incorporarse en liposomas para vectorizar algúns fármacos e, incluso ser tratado químicamente (profármaco) a fin de modificar as súas propiedades fisicoquímicas.

Rectal[editar | editar a fonte]

Supositorios[editar | editar a fonte]
Supositorios e antíguos moldes de fabricación.

Os supositorio son preparados de consistencia sólida de forma cónica e redondeada nun extremo. Teñen unha lonxitude de 3-4 cm e un peso de entre 1-3 g. Cada unidade inclúe un ou varios principios activos, incorporados nun excipiente que non debe ser irritante, o cal debe ter un punto de fusión inferior a 37 °C. Os excipientes dos supositorios poden ser:

  • Liposolubles: Son os máis utilizados; entre eles atópanse a manteca de cacao, os glicéridos semisintéticos e os aceites polioxietilenados saturados.
  • Hidrosolubles: polietilenglicoles (PEG).Hai moitas outras sustancias que se inclúen neles.[12] Hai dous tipos de supositorios, o primeiro deles é o supositorio de glicerogelatina e o segundo deles é o Polietilenglicol e os supositorios de PEG. Os supositorios PEG son bos para os efectos a longo prazo do sistema, pero os supositorios de glicerogelatina son para os efectos locais e rápidos, xa que se disolven rápidamente.
Cápsulas rectais[editar | editar a fonte]
Bolsa para aplicación de enema.
Solucións e dispersiones rectales[editar | editar a fonte]
  • Enemas: Son formas galénicas líquidas, de composición variable, destinadas a ser administradas por vía rectal, empregando para iso dispositivos especiais. Poden ter como obxectivo a vehiculización dun principio activo (enemas medicamentosos), o baleirado da ampolla rectal (enemas evacuantes) ou dministrar unha sustancia radio-opaca para a realización de estudos radiolóxicos (enemas opacos).
Pomadas rectales[editar | editar a fonte]

A vía rectal pode utilizarse para conseguir efectos locais ou sistémicos. Neste último caso, só se debe considerar como unha alternativa á vía oral cando esta non poida utilizarse, xa que a absorción polo recto é irregular, incompleta e ademais moitos fármacos producen irritación da mucosa rectal. Un dos poucos exemplos nos que esta forma farmacéutica ten unha indicación preferente é o tratamento das crises convulsivas en nenos pequenos (diacepam).

Tamén existen pomadas rectales para o tratamento das hemorroides externas.


Tópica[editar | editar a fonte]

A vía tópica utiliza a pel e as mucosas para a administración de fármaco. Así pois, isto inclúe mucosa ocular e xenital. A mucosa oral xa foi vista dentro do epígrafe da vía oral.

A característica desta vía é que se busca fundamentalmente o efecto a nivel local, non interesando a absorción dos principios activos. Os excipientes fundamentais para as formulacións galénicas de uso tópico son tres: líquidos, pos e graxas. Estes poden combinarse entre si de numerosas formas para adaptarse ás características do sitio onde se van a aplicar, de aí a variedade de formas galénicas para uso tópico.[13]

POS
Loción axitable
(Líquido + Po)
LÍQUIDO
Pasta o auga
(Líquido+Polvo+Grasa)
Pasta

(Graxa+Po)

GRAXA
Crema

(Graxa+Líquido)

Taboa de tres entradas, coas posibles combinacións entre Graxas, líquidos e pos.[13]
Baños[editar | editar a fonte]

Consisten na inmersión de todo ou parte do corpo nunha solución acuosa á que se engaden determinados produtos. Os máis utilizados son os baños coloidales, que tanto mornos como quentes actúan como sedantes e antiprurixinosos. Na súa preparación mestúrase unha cunca de almidón nun litro de auga e posteriormente esta preparación votase ao auga do baño. Nos baños oleosos substitúese o almidón por aceites fácilmente dispersables, producindo unha suspensión homoxénea. Actualmente utilízanse sobre todo os baños de sales, potenciados polo mundo da cosmética.

Locións[editar | editar a fonte]
Agua de alibour.jpg

Tamén coñecidas en dermatoloxía como curas húmidas abertas son moi útiles en inflamacións superficiais como o eccema. Colócanse comprimidas empapadas en certos líquidos nas zonas secretantes e cámbianse cada 5-10 minutos, ou ben se engade de forma periódica líquido, de tal xeito que se evite a desecación por efecto da calor da pel. Isto adóitase manter durante 2 horas tres veces ao día. O obxectivo é o enfriamento que consegue a evaporación do líquido, que actúa como antiinflamatorio. Ademais teñen propiedades antipruriginosas e vasoconstrictoras. Xamais irritan e non teñen riscos no seu uso. Os líquidos utilizados poden ser o soro fisiolóxico, etanol ao 10%, o permanganato potásico ao 0.01% ou a solución de Burow, composta por auga, subacetato de plomo e sulfato alumínico potásico. Unha loción clásica da farmacopea española sería o Auga de alibour, composta por unha solución hidroalcohólica ao 1% e sulfato de cobre, sulfato de cinc e alcanfor e indicada no tratamento do impetixe, dermatite sobreinfectada e dermatose exudativa.[14]

Toques ou pincelacións[editar | editar a fonte]

Adóitanse utilizar para descostrar feridas ou lesións dérmicas. Utilízase o etanol ao 10% ao que se lle pode engadir glicerina ao 5%. O etanol pode causar queimazón, polo que se desaconsella n rexión genital e cara. Unha forma especial serían as pincelacións secantes da farmacopea alemá, que son en realidade locións axitables, constituídas a partes iguais en peso de pos e liquido, aínda que son algo máis cosméticas cunha proporción algo inferior de pos. A estas locións pódeselles engadir principos activos en forma de líquido ou de po. As indicacións son as mesmas que as dos pos (ver despois), xa que en realidade o que se busca é o depósito destes sobre a pel ao evaporarse o líquido da formulación.[13]

Tinturas[editar | editar a fonte]

Son preparacións líquidas, coloreadas (de onde o seu nome), resultado da mestura de hidroalcoholes con drogas secas a temperatura ambiente. As súas propiedades dependen do fármaco engadido, aínda que en lineas xerais son antisépticas e antiprurixinosas. O máis habitual adoita ser o uso de solucións de etanol, éter ou cloroformo con produtos como o mentol, fenol, fucsina, eosina, violeta de xenciana ou breas. Si se resecan demasiado podese engadir aceite de ricino ao 1%. Adóitanse administrar unha vez ao día e retíranse os restos ao día seguinte antes da nova aplicación.

Linimentos[editar | editar a fonte]

Forma farmacéutica que consiste nunha presentación líquida, solución ou emulsión que contén o ou os principios activos e aditivos cuxo vehículo é acuoso, alcohólico ou oleoso, e aplícase exteriormente en friccións

Pos[editar | editar a fonte]

Os pos obtéñense por división sucesiva de produtos sólidos e secos ata partículas homoxéneas de tamaño variable. Trala súa fabricación son pasados por tamices que oscilan entre os 0.1 mm de apertura do enreixado (pos moi finos) ata 1 mm. (pos grosos). Aplicados sobre a pel forman unha capa finísima de propiedades refrescantes, vasoconstrictoras, antiinflamatorias e antiprurixinosas. Tamén protexen do rozamento entre superficies e exercen protección mecánica. Os máis famosos son os pos de talco, que en dermatoloxía podense asociar a outras sustancias como o óxido de zinc. Tamén se conta con pos de orixe vexetal (almidón, licopodio), e na industria cosmética utilizáronse ampliamente engadindo pigmentos inócuos, do tipo do cinabrio, eosina, bentonita, óxido de ferro ou ictiol para peles escuras. Aínda que se poden fabricar pos directamente coas propias sustancias activas, non é isto o máis recomendable, sendo mellor a súa incorporación aos pos inertes citados anteriormente. Así, pódense engadir sustancias do tipo das sulfamidas, funxicidas (ciclopirox olamina, miconazol), anhidróticos (cloruro de aluminio), etc. Como inconvinte importante ten o que non se deben de utilizar ante presenza de secrecións, pois a mestura co exsudado ou o pus forma unha especie de cemento que favorece a infección, é irritante e dificulta a cicatrización.[15] É especialmente desaconsexable a estendida utilización de pos asociados a produtos antiprurixinosos na varicela, onde poden deixar cicatrices máis intensas do habitual ou a utilización de pos de boro e ácido salicílico, moi estendidos por parte da industria farmacéutica e de efectos non demostrados.[16]

Pastas[editar | editar a fonte]

Están compostas por pos e graxas a partes iguais, aínda que si son demasiado espesas pódese reducir a parte correspondente aos pos, aumentando a cantidade correspodiente de graxa. En liñas xerais as pastas son secantes, pero manteñen a pel suave e pregable, protexendoa de traumas mecánicos e permitindo a transpiración. Están indicadas en procesos secos (dermatite crónicas) ou moi pouco secretantes e na prevención das úlceras de decúbito, polo seu efecto protector. Poden incorporar principios activos tanto en forma líquida como sólida. As súas contraindicacións principais son as lesións secretantes, infeccións e rexións pilosas. Aplícanse estendéndoas cunha espátula de madeira e retíranse con aceite de oliva ou vaselina líquida. En lugar de graxas sólidas pódense usar aceites, dando lugar a pastas oleosas. Si a unha pasta se lle engaden líquidos (auga), atopámonos ante a pasta acuosa ou pasta refrescante.

Pomadas ou ungüentos[editar | editar a fonte]

Son graxas ou sustancias de parecidas características que presenten aspecto semisólido a 25 °C. É esta propiedade física o que realmente as define xa que a composición química é enormemente variada.[13] O termo pomada é habitualmente usado na literatura hispánica, mentres que o término ungüento é de uso preferente no ámbito anglosajón, aínda que por efecto da preponderancia científica, este vaise estendendo como forma principal de uso. Entre non entendidos aplícase o término pomada a calquera presentación sólida de aplicación na pel, sexa crema, gel ou pomada, da mesma forma que chaman pastilla á maioría das formas galénicas de administración oral. As súas indicacións son amplas: melloran a pel seca e gretada, son excelentes para retirar costras ou escamas e son medianamente toleradas en zonas pilosas. Admiten multitude de principios activos ben en solución, os principios activos liposolubles, ben en forma de po ou en dispersión coloidal para os insolubles en graxas. O seu contraindicación máis importante son os procesos inflamatorios agudos, tanto máis contraindicada canto máis húmido sexa o proceso.

Emulsións[editar | editar a fonte]
Xel para o cabelo.

Unha emulsión é unha mestura máis ou menos homoxénea de dous liquidos inmiscíbeis. Un líquido (a fase dispersa) é dispersado noutro (a fase continua ou fase dispersante). Moitas emulsións son emulsións de aceite e auga.

Xeles[editar | editar a fonte]

Respecto de os anteriores é de creación moito posterior. Son emulsións semisólidas de polímeros orgánicos (metilcelulosa, agar, xelatina, propilenglicol, galato de propilo, edetato disódico, carboxipolímero) nun líquido (auga).[17]Adóitase engadir hidróxido sódico ou ácido clorhídrico para axustar o pH. Son, pois, bases incoloras, claras, non graxas, miscibles con auga. Pódense considerar como un sistema coloidal onde a fase continua é sólida e a dispersa é líquida. Nesta fase líquida pode incorporar principios activos en solución. A temperatura ambiente son sólidos ou semisólidos, fluidificándose ao ser quentadas. Polo seu aspecto cosmético adóitanse utilizar en zonas pilosas ou estreitas (conducto auditivo externo, fosas nasais). Trala súa aplicación desaparecen rápida e completamente.

Champús[editar | editar a fonte]
Botellas de champú e lociones faciales de principios do século XX.

Forma galénica utilizada para o coidado do cabelo e do coiro cabeludo.

Colirios[editar | editar a fonte]

Forma farmacéutica que consiste nunha solución que contén o ou os principios activos e aditivos, aplicable únicamente á conxuntiva ocular. Debe ser totalmente transparente, estéril, isotónica e cun pH neutro ou próximo á neutralidade.[18]

Gotas óticas e nasais[editar | editar a fonte]

As gotas óticas e nasais son unha forma galénica para uso tópico consistente nun líquido acuoso ou oleoso no que van incorporados os principios activos e que se utilizan no conducto auditivo externo ou as fosas nasais respectivamente.

As súas propiedades son similares ás dos colirios, salvo a esixencia da esterilidade.[18] Acorde á gran cantidade de principios activos que tolera esta forma galénica, as indicacións tamén son amplas:

  • Procesos infecciosos: Otite externa, otite das piscinas, ectima nasal, etc.
  • Procesos alérxicos, para o caso das gotas nasais. A rinite alérxica é unha patoloxía de alta prevalencia que en moitas ocasións non é controlable con tratamento sistémico.
  • Procesos inflamatorios nasais (polipos nasais) ou óticos.
  • Patoloxías dermatolóxicas que afectan a pel do oído, como o psoríase.

Respecto de as contraindicacións haberá que ter en conta as seguintes consideracións:

  • Gotas nasais: Evitar sustancias que alteren a actividade dos cilios das células da mucosa nasal, como as sustancias boricadas.
  • Gotas óticas: No posible evitar as solucións oleosas e ter presente a posibilidade de que a membrana timpánica non estea indemne.
Apósitos[editar | editar a fonte]

Calquera dos diferentes produtos sanitarios empregados para cubrir e protexer unha ferida.[19] A súa finalidade última é a de promover a cicatrización da ferida. En función a iso, as características que ha de reunir un bo apósito son:[20]

  1. Impermeabilidade aos xermes, partículas e auga.
  2. Capacidade de absorción.
  3. Favorecemento do pH acedo.
  4. Esterilidade.
  5. Permeabilidade aos gases.
  1. Proporcionar illamento térmico.[21]

A estas propiedades habería que engadirlles outras derivadas da interacción co organismo:[22]

  1. Elasticidade e flexibilidade.
  2. Baixa adherencia á ferida.
  3. Alto grado de cohesión.
  4. Non tóxico.
  1. Non alerxizante.

Percutánea ou transdérmica[editar | editar a fonte]

Malia o comentado respecto de a dificultade para a absorción dos principios activos, sempre existe a posibilidade de que se absorba unha parte dos mesmos a través da pel. Este fenómeno dáse con máis intensidade nas zonas onde a pel está menos queratinizada (cara), onde se favorece a humidade (engurras corporais) ou en peles máis sensibles como a dos nenos. Por outra banda, en ocasións, si que nos interesa que o principio activo sexa absorbido para facer o seu efecto a nivel sistémico. Esta vía, coñécese como vía percutánea ou vía transdérmica e presenta unhas características especiais.

Parche transdérmico aplicado no brazo.

Os sistemas terapéuticos transdérmicos (STT) son formas de dosificación ideados para conseguir o aporte percutáneo de principios activos a unha velocidade programada, ou durante un periodo de tempo establecido. Existen varios tipos de sistemas transdérmicos, entre os que se atopan:

Parches transdérmicos[editar | editar a fonte]

Forma galénica consistente nun reservorio con principio activo que se libera lentamente ao aplicalo sobre a pel. Perséguese que o fármaco pase á circulación sistémica a través da pel e non a actividade do fármaco na propia pel. Estes parches proporcionan niveis plasmáticos terapéuticos constantes do fármaco, sempre que a pel permaneza intacta.[23] Ainda que relativamente recentes,[24] teñen numerosas indicacións e son obxecto de continua investigación.[25],[26],[27],[23]

A iontoforese[editar | editar a fonte]

Técnica utilizada en fisioterapia que consiste na introdución dun fármaco ou principio activo (mediante a utilización de corrente galvánica ou outras formas de correntes derivadas desta) a través da pel.

Consiste na colocación sobre a pel de dous electrodos que, pola súa polaridade, fan que un fármaco cargado iónicamente atravese a pel. Prodúcese pola interacción da polaridade do electrodo coa carga iónica da sustancia elixida (mediante o rexeitamento dos ións no polo do mesmo signo).

As vías de introdución a través da pel son sobre todo: folículos pilosos, glándulas sudoríparas e sebáceas, por interpor menor resistencia para o paso de sustancias.

Deste xeito son administrados por vía percutánea fármacos cargados eléctricamente, sen producir efectos xerais no organismo, xa que os seus efectos son locais.


Inhalada[editar | editar a fonte]

Presentación clásica dun aerosol.
  • Aerosois: son dispositivos que conteñen solucións ou suspensións dun principio activo, envasadas nun sistema a presión de maneira que, ao accionar a válvula, prodúcese a liberación do principio activo en forma de microgotas impulsado grazas a un axente propelente. Os principios activos que poden ser vehiculizados nesta forma galénica son numerosos:
  • Agonistas β2 adrenérxicos:
  1. De Acción curta: salbutamol, levalbuterol, terbutalina e bitolterol.
  2. De acción prolongada: salmeterol, formoterol, bambuterol.

O seu uso por via inhalada oriéntanos cara ás patoloxías que se beneficiarían do tratamento cos aerosois:[28]

  • Crise asmática.
  • Tratamento de mantemento da alerxia respiratoria ou asma extrínseca.
  • Na enfermidade pulmonar obstructiva crónica (EPOC) tanto no mantemento como na profilaxis das reagudizacións.
Sistema de nebulización por compresión.
  • Inhaladores de po seco: a partir do medicamento en estado sólido, libéranse partículas suficientemente pequenas de forma sincrónica coa inspiración; a forza da inhalación arrastra o produto.
  • Nebulizadores: son dispositivos que fan pasar unha corrente de aire sobre un líquido que leva o principio activo en disolución. Xéranse partículas uniformes e moi finas do principio activo (líquido) que son inspiradas xunto co aire que inxecta o nebulizador. Este sistema permite que o fármaco penetre máis profundamente nas vías aéreas.
  • Inhalacións.
  • Insuflacións.



Innovacións galénicas[editar | editar a fonte]

A industria farmacéutica está continuamente desenvolvendo novas formas de facer chegar o fármaco ao seu destino da forma máis rápida e eficaz. Do mesmo xeito que o descubrimento de novos fármacos, as novas galénicas están suxeitas a patente de propiedade, pasando ao cabo dun tempo a dominio público. Así, por exemplo, Norman Leo Henderson e Louis Nasir Elowe inventaron en 1969 as cápsulas de liberación prolongada coa patente 3427378.[29] Deste xeito, continuamente estanse inventando sistemas, que baseados nas fórmulas galénicas clásicas, aportan un plus de efectividade ao produto comercial. Algúns exemplos serían:

  1. Sistema OROS ou de Microbomba osmótica. É un sistemas que permite a liberación temporal controlada do fármaco. Está constituído por un reservorio que contén o fármaco, formado por un núcleo sólido con capacidade osmótica. Rodeando o reservorio existe unha membrana semipermeable que permite o paso do auga procedente do exterior do sistema. Cando o comprimido entra en contacto co mollo gastrointestinal, a penetración do auga produce a disolución do núcleo osmótico e a saída do medicamento por un orificio ou zona de liberación. O tamaño do poro da membrana semipermeable vai condicionar a maior ou menor entrada de auga e, xa que logo, a velocidade de liberación do principio activo.[30]
  2. Sistema Filmtab.
  3. Sistema MUPS: En 1998 AstraZéneca desenvolveu o sistema MUPS (Multiple Unit Pellet System) ou Sistema Multigranular. A formulación dos comprimidos MUPS permite unha liberación rápida de 1.000 a 2.000 unidades de principio activo con protección fronte ao ácido no estómago. Son máis pequenas que as unidades contidas nunha cápsula tradicional, dispersanse con facilidade e disólvense no intestino delgado ofrecendo unha eficacia mais predecible.[31]
  4. Liposomas: Os liposomas son vesículas extraordinariamente pequenas compostas principalmente por fosfolípidos organizados en bicapas. Estas vesículas conteñen unha fase acuosa interna e están suspendidas nunha fase acuosa externa. Utilízanse basicamente para transportar os principios activos dun xeito o máis selectiva posible. Dependendo da súa natureza, o fármaco pódese incorporar dentro do liposoma (si é hidrofílico) ou na bicapa liposomal (caso dos lipofílicos.[32] As vantaxes desta forma galénica serían:
  • Aumento da eficacia e disminución da toxicidade do principio activo encapsulado.
  • Prolongación do efecto.
  • Mellor absorción, penetración e difusión.
  • Posibilidade de vías de administración alternativas.
  • Estabilización do principio activo.
  1. Sistema Flas: "É unha forma sólida oral que ten como propiedade que non fai falta deglutir o contido, senón que se absorbe directamente en contacto coa cavidade bucal"[7]
  2. Sistema Chronosphère.
  3. Gel Termoreversíbel : forma farmacéutica que permite que a preparación mantéñase en forma de solución líquida a temperaturas inferiores a 25°C; en cambio a temperaturas próximas a 35°C (cando entra en contacto co corpo humano) aumenta o seu viscosidade e a solución líquida transfórmase en gel. É ideal para uso en mucosas, xa que a forma líquida favorece a penetración pero ao converterse en sólido evítase o goteo e a deglución. Os laboratorios españois SALVAT utilizan este sistema para algúns dos seus produtos de uso por vía nasal. [10]

Produción[editar | editar a fonte]

Os fármacos son producidos xeralmente pola industria farmacéutica. Os novos fármacos poden ser patentados, cando a empresa farmacéutica foi a que investigou e lanzado ao mercado o novo fármaco. Os dereitos de produción ou licenza de cada novo fármaco está limitado a un lapso que oscila entre 10 e 20 anos. Os fármacos que non están patentados chámanse fármacos copia; en cambio, aqueles que non están patentados pero teñen un estudo de bioequivalencia, aprobado polas autoridades locais, chámanse medicamentos xenéricos.

Estudos de estabilidade[editar | editar a fonte]

O obxectivo destes estudos é prover evidencia documentada de como as características físicas, químicas, microbiolóxicas e biolóxica do medicamento varían co tempo baixo a influencia de factores como temperatura, humidade, luz e establecer as condicións de almacenamento adecuadas e o período de caducidade.

A estabilidade dun fármaco pódese definir como a propiedade deste envasasado nun determinado material para manter durante o tempo de almacenamento e uso das características físicas, químicas, fisicoquímicas, microbiolóxicas e biolóxicas entre os límites especificados.

As formas de inestabilidade dun fármaco son:

  • Química

Solvólosis, oxidación, deshidratación, racemización, incompatibilidades de grupo.

  • Física

Polimorfismo, vaporización, adsorción.

  • Biolóxica

Fermentación e xeración de toxinas

Notas[editar | editar a fonte]

  1. "US Federal Food, Drug, and Cosmetic Act, SEC. 210., (g)(1)(B)." (en inglés). http://www.fda.gov/opacom/laws/fdcact/fdcact1.htm. Consultado o 16-12-2012.
  2. "Directive 2004/27/EC of the European Parliament and of the Council of 31 March 2004 amending Directive 2001/83/EC on the Community code relating to medicinal products for human use. Article 1." (en inglés). http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:32004L0027:EN:HTML. Consultado o 16-12-2012.
  3. Albarracín,A. et. al. 1.984 Historia del medicamento. Vol. I. Ed. Doyma S.A. Barcelona. 99 pp.
  4. (en portugués) (PDF) Medicina na beira interior da prehistoria ao seculo XXI. p. 19. http://www.historiadamedicina.ubi.pt/cadernos_medicina/vol17.pdf.
  5. Mª del Carmen Francés Causapé La Colección de medicamentos.(en castelán)
  6. Lastres, J.L. Director do Departamento de Farmacia e Tecnoloxía Farmacéutica. Facultade de Farmacia - Universidade Complutense de Madrid. na Páxina web da Facultade de Farmacia e Bioquímica da Universidade de Bos Aires.
  7. 7,0 7,1 7,2 Domínguez-Gil,Alfonso. Catedrático de Tecnoloxía Farmacéutica da Universidade de Salamanca, en declaraciones a revista Estar bien edición dixital, 6 de xuño de 2008, nº 60
  8. Lei 29/2006 de Garantías e Uso Racional dos Medicamentos e Produtos Sanitarios, en España.
  9. Medicamento. Diccionario de la Lengua Española (22ª ed.). Madrid: Real Academia Española; 2001. (en castelán)
  10. 10,0 10,1 Glosario de Presentaciones Farmacéuticas 2006. Dispoñible en Cofepris. Consultado o 22/06/2013
  11. Hernandez Herrero, Gonzalo et al. MediPharm. Tratado de Medicina Farmacéutica. Editorial Médica Panamericana, 2010. ISBN 8498350107, 9788498350104
  12. Pharmaceuticals
  13. 13,0 13,1 13,2 13,3 Dulanto, F. Dermatología médico-quirúrgica. Tomo II. Cap. 53. 1.341 pp. Ed. Anel s.a. Granada. 1.982 ISBN 84-85622-18-9
  14. [FN/2006/PO/034 en http://www.agemed.es/profHumana/farmacopea/docs/agua-alibour.pdf
  15. Sarkany, I T. St. John's Hospital Dermatol. Soc., 59,241,1.973
  16. Korting, G.W. Manual de Dermatología Ed. Científico-Médica Barcelona 1986 28 pp ISBN 84-224-0813-9
  17. Leppard, B. Ashton, R. Tratamiento en Dermatología. Radcliffe Medical Press. Oxford. 1994. 5 pp ISBN 1-85775-003-9
  18. 18,0 18,1 Galante, G.R. Soluciones para mucosas. Disponible en [1] Consultado el 12 de octubre de 2008
  19. Enrich, L. y Negre, S. Propuesta de clasificación de los apósitos estériles modernos. Cienc. Pharm. 1998 8(4): 153-171
  20. Hall, V.,Murillo, N.,Quesada,M. Apósitos hidrocoloides. Su papel en la curación de heridas. Centro de Información de Medicamentos. Marzo de 2001. disponible en [2]
  21. INSALUD. Guía práctica clínica: selección y utilización de medicamentos en las residencias geriátricas. 2000. España Disponible en [3]
  22. Serna, J. Vitales, M. López, M.C., Molina, A. Tomo II Capítulo 4: Dermatología en Farmacia Hospitalaria 868 pp, disponible en [4]
  23. 23,0 23,1 Marcotegui Ros, F. Sistemas terapéuticos transdérmicos. Boletín de información farmacoterapéutica de Navarra. Vol 1 nº 3. 1993. Disponible en [5]
  24. "FDA approves scopolamine patch to prevent peri-operative nausea" (en inglés). Food and Drug Administration. http://www.fda.gov/bbs/topics/ANSWERS/ANS00834.html. Consultado o 12 de febreiro de 2007.
  25. Rodriguez, R., Daza, P. y Rodriguez, M. F. Uso de buprenorfina transdérmica en el alivio del dolor por cáncer. Rev. Col. Anest. [online]. Oct./Dec. 2006, vol.34, no.4 [revisada o 10 de outubro de 2008], p.253-257. Dispoñibel en [6]. ISSN 01203347.
  26. Clasificación Internacional de Patentes CIP 2007. Véxase en [7]
  27. Memoria L. Novartis 2008. Disponible en [8]
  28. British Thoracic Society & Scottish Intercollegiate Guidelines Network (SIGN). British Guideline on the Management of Asthma. Guideline No. 63. Edinburgh:SIGN; 2004. (HTML, Full PDF, Summary PDF)
  29. Patente europea
  30. Formas farmacéuticas y vias de administración de fármacos. Departamento de Farmacología y Terapéutica. Facultad de Medicina. Universidad Autónoma de Madrid.
  31. El último avance en terapia gastrointestinal. El primer IBP desarrollado como isómero en Diariosalud.net
  32. Véxase Conceptos básicos sobre Liposomas en [9]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]

Commons
Commons ten máis contidos multimedia na categoría: Fármaco