Ateísmo

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
(Redirixido desde "Ateo")
Este é un dos 1000 artigos que toda Wikipedia debería ter.
Símbolo deseñado pola Alianza Atea Internacional en 2007.
Richard Dawkins, importante impulsor do ateísmo.

O ateísmo é o rexeitamento á crenza na existencia dunha ou máis deidades.[1][2] En sentido estrito, é a postura expresa na que non existe ningún deus.[3][4][5] Nun sentido máis amplo, é a ausencia de crenza en que exista algunha deidade.[4][5][6][7] Oponse o teísmo,[8][9] que na súa forma máis xeral é a crenza na existencia de polo menos unha deidade.[9][10][11]

O termo ateo provén etimoloxicamente do latín athĕus e este de o grego ἄθεος, que significa 'sen deus(es)' e foi empregado de forma pexorativa para referirse a quen rexeitaba aos deuses adorados pola súa sociedade.[12] Co xurdimento e a difusión do librepensamento, o escepticismo científico e o subsecuente incremento da crítica da relixión, diminuíu o alcance do termo. As primeiras persoas en identificarse a si mesmas coa palabra «ateo» viviron na Ilustración durante o século xviii.[13] A revolución francesa, notable polo seu "ateísmo sen precedentes", presenciou o primeiro gran movemento político da historia en avogar pola supremacía da razón humana.[14]

Os argumentos a favor do ateísmo abarcan desde aspectos filosóficos a perspectivas sociais e históricas. As razóns para non crer en deidades inclúen argumentos de ausencia de evidencia empírica,[15][16] o problema do mal, o argumento das revelacións inconsistentes, o rexeitamento a conceptos infalsables e o argumento da non crenza, entre outros.[15][17] Aínda que algúns ateos adoptaron filosofías seculares (como o humanismo e o escepticismo),[18][19] non existe unha ideoloxía ou conxunto de conduta único ao que todos os ateos se adhiran.[20] Moitos deles sosteñen que o ateísmo é unha cosmovisión máis parsimoniosa que o teísmo e que por tanto a carga da proba non recae en quen non cre na existencia de deuses, senón que é o crente quen debe xustificar o seu teísmo.[21]

Dado que as nocións de ateísmo varían, as estimacións precisas de cantos ateos existen no globo son unha tarefa complexa.[22] Segundo unha estimación feita en 2007, os ateos representaban o 2,3 % da poboación mundial, ademais dun 11,9 % de non relixiosos (ateos non incluídos).[23] Nunha enquisa de WIN/GIA de 2012 preguntouse «Independentemente de se asiste a un lugar de culto ou non, diría vostede que é unha persoa relixiosa, non relixiosa ou un ateo convencido?». O 59 % da poboación mundial identificouse como relixiosa, un 23 % non relixiosa e un 13 % declarouse atea convencida. Os ateos están concentrados principalmente en Asia Oriental, especialmente China (47 %) e Xapón (31 %), e en Europa Occidental (en media 14 %), onde sobresae Francia (29 %). En comparación co mesmo estudo realizado en 2005, en sete anos a relixiosidade diminuíu nove puntos porcentuais mentres que os ateos aumentaron tres nos países en común.[24]

Definicións e distincións[editar | editar a fonte]

Diagrama que mostra as relacións entre as definicións entre o ateísmo débil/forte e implícito/explícito.
Os ateos explícitos positivos/fortes (na dereita) afirman que «ao menos existe unha deidade» é unha afirmación falsa.
Os ateos explícitos negativos/débiles (na dereita) rexeitan ou rehúyen a crenza que existe algunha deidade, sen afirmar en efecto que «ao menos unha deidade existe» é falso.
Os ateos implícitos negativos/débiles (na esquerda) inclúen a persoas que non cren nunha deidade, pero non rexeitaron conscientemente tal crenza: nenos pequenos, persoas que non foron expostas a ideas teístas e algúns agnósticos.

Os tamaños no diagrama non indican os tamaños relativos dentro dunha poboación.

Non existe consenso sobre cal é a mellor maneira de definir e dividir ao ateísmo.[25] Entre os aspectos en disputa atópase a pregunta a que entidades sobrenaturais se opón, se é unha afirmación per se ou só a ausencia dela e se require un rexeitamento explícito e deliberado ou non. Considerase compatible co agnosticismo,[26][27][28][29][30][31][32] pero tamén diferente.[33][34][35]

O termo ateísmo, na súa noción etimolóxica refírese á falta de crenza na existencia de calquera deus, que é a definición máis aceptada no ámbito filosófico. Con todo, existen outras definicións máis ou menos amplas do termo, na súa maioría xurdidas da cultura popular.

O termo provén do adxectivo grego ἄθεος (transliteración: atheos), que significaba ‘sen deus’ (en calquera dos deus sentidos, de non crer nun ou máis deuses ou de non veneralos debidamente); sendo ἀ- a a partícula negativa ‘non’ ou ‘sen’; e θεός (transliteración theós: ‘deus’).

Dentro desta definición son ateístas tanto as persoas que negan a existencia de deuses, como as que sen creren en deus ningún, non negan a súa existencia. Porén, unha noción frecuente da palabra exclúe a estes últimos, diferenciándoos como agnósticos, e considerando ateísta só a quen negan explicitamente a existencia de todo deus. Moitos autodenominados agnósticos néganse a recoñecérense como ateístas.

No seu sentido filosófico máis estrito, o ateísmo inclúe aquelas persoas que declaran non creren en ningún deus determinado (como Brahma ou Alá) pero cren no sobrenatural, como o Ki xaponés ou a astroloxía.

É importante distinguir o ateísmo da falta de relixión, xa que existen relixións que negan ou non mencionan a existencia de deus algún, e que por conseguinte, son ateas. Coma exemplo podemos citar o xainismo, o budismo, o taoísmo ou o confucianismo[36]. No entanto, no uso popular da palabra estas persoas están excluídas, xa que a cultura popular considera ás veces o ateísmo como sinónimo de escepticismo científico.

A pesar do xurdimento de elementos relixiosos na conduta dos ateístas, e das comunidades ateístas, é importante resaltar que o ateísmo non é unha relixión por si mesma, senón unha postura filosófica, ideolóxica ou persoal respecto á existencia de deuses.

Como os conceptos sobre a definición do ateísmo varían, é difícil determinar cantos ateos existen no mundo actualmente con precisión. Segundo unha estimación, ao redor do 2,3% da poboación mundial descríbese coma atea, porén, o 11,9% descríbese coma non-relixiosa. De acordo con outra estimación, as taxas de persoas que se autodeclaran coma ateas son máis altas nos países occidentais, aínda que tamén varíe abondo en grao nese grupo: Estados Unidos (4%), Italia (7%), España (11%), Reino Unido (17%), Alemaña (20%) e Francia (32%). Segundo unha enquisa do 2015 do Gallup, os países coas maiores porcentaxes de ateos son: China (61%), Xapón (31%) e República Checa (30%).

Propúxose unha variedade de categorías para diferenciar as súas diferentes formas.

Alcance[editar | editar a fonte]

Parte da ambigüidade e controversia existente en definir ateísmo xorde da dificultade de lograr un consenso na definición de palabras como deidade ou deus. A pluralidade extrema de diferentes concepcións de deus e deidade levou a diferentes ideas respecto a súa aplicación. Na Antigüidade clásica, os romanos acusaron os cristiáns de ser ateos por non adorar ás súas deidades pagás. De forma gradual e a medida que este uso diminuía, empezouse entender ao teísmo como a crenza en calquera divindade, sexa a propia ou non.[37]

Con respecto ao rango dos fenómenos rexeitados, o ateísmo pode rexeitar desde a existencia das deidades, ata a existencia de calquera concepto espiritual, sobrenatural ou transcendente, tales como aqueles de o budismo, hinduísmo, xainismo e taoísmo.[38]

Implícito vs. explícito[editar | editar a fonte]

As definicións de ateísmo varían segundo o grao de reflexión que unha persoa debe ter respecto dos deuses para ser considerada atea. Algunhas definicións inclúen á simple ausencia de crenza en que algún deus exista. Esta definición extensa incluiría aos recentemente nados e aquelas persoas que non foron expostas a ideas teístas. Xa en 1772, o barón de Holbach dixo que «Todos os nenos nacen ateos; non teñen nin idea de Deus».[39] Similarmente, George H. Smith (1979) suxeriu que: «O home que non coñece ao teísmo é un ateo porque non cre nun deus. Esta categoría tamén incluiría ao neno que ten a capacidade conceptual para aprender os problemas implicados, pero que aínda non é consciente deles. O feito de que este neno non crea nun deus cualifícao como ateo».[40] Smith acuñou o termo ateísmo implícito para referir a «a ausencia de crenza teísta sen un rexeitamento consciente» e ateísmo explícito para a definición máis común da incredulidade consciente. Ernest Nagel contradi a definición de Smith como simple «ausencia de teísmo», recoñecendo só o ateísmo explícito como o verdadeiro «ateísmo».[41]

Positivo vs. negativo[editar | editar a fonte]

Filósofos como Antony Flew[42] e Michael Martin[37] diferenciaron o ateísmo positivo (forte) co ateísmo negativo (débil). O ateísmo positivo é a afirmación consciente que os deuses non existen. O ateísmo negativo inclúe todas as outras formas do non teísmo. De acordo a esta clasificación, quenquera que non sexa teísta é un ateo negativo ou positivo. Os termos forte e débil son relativamente recentes, mentres que os termos positivo e negativo teñen unha orixe anterior e usáronse (de maneiras lixeiramente diferentes) na literatura filosófica[42] e en apoloxéticas católicas.[43] Baixo esta división do ateísmo, a maioría dos agnósticos serían ateos negativos.

Mentres que hai quen afirma, como Michael Martin, que o agnosticismo implica un ateísmo negativo,[29] varios agnósticos consideran que a súa postura é distinta ao ateísmo,[44][45] pois poden considerar a este último non máis xustificado que o teísmo ou que require de igual convicción.[44] A declaración que o coñecemento, xa sexa a favor ou en contra, da existencia dos deuses é inalcanzable, enténdese ás veces coa implicación que o ateísmo tamén require un salto de fe.[46][47] As respostas comúns inclúen que as proposicións relixiosas non demostradas merecen tanta incredulidade como todas as proposicións sen probas[48] e que a improbabilidade da existencia divina non implica que a posibilidade contraria teña a mesma probabilidade de ser certa.[49] O filósofo escocés J. J. C. Smart argumentou que «en ocasións unha persoa autenticamente atea pode describirse a si mesma, mesmo apaixonadamente, como agnóstica debido á xeneralización irracional do escepticismo filosófico que nos prohibe dicir que sabemos algo sobre calquera cousa, a excepción quizais das verdades das matemáticas e a lóxica formal».[50] Para algúns ateos, como o filósofo Fernando Savater, o agnosticismo é unha forma covarde e inconsecuente de ateísmo.[51] Por conseguinte, algúns autores ateos como Richard Dawkins prefiren diferenciar ás posturas teístas, ateas e agnósticas de acordo á súa posición dentro dun espectro de probabilidade teísta, é dicir, a probabilidade de verdade que cada quen asigna á afirmación «Deus existe».[52] No persoal declárase «agnóstico na mesma medida en que o son respecto das fadas no fondo do xardín».[53]

Definición como imposible ou transitorio[editar | editar a fonte]

Anterior ao século XVIII, a existencia de Deus aceptábase tan universalmente no mundo occidental que mesmo se cuestionaba a posibilidade do ateísmo auténtico. Baixo o contexto do innatismo teísta, a idea de que todas as persoas cren en Deus desde o nacemento, estaba a connotación de que os ateos simplemente eran teístas en negación.[54]

Ademais existe a crenza de que os ateos rapidamente cren en Deus en momentos de crises, se converten in artigo mortis (xusto antes de morrer) ou que «non hai ateos nas trincheiras».[55] Con todo, existiron contraexemplos, entre eles casos de ateos literalmente nas trincheiras.[56]

Mesmo se cuestionou a necesidade da palabra ateísmo:

De feito, «ateísmo» é un termo que non debería existir. Absolutamente ninguén necesita identificarse a si mesmo como un «non-astrólogo» ou «non-alquimista». Non temos palabras para as persoas que dubidan que Elvis aínda vive ou que os alieníxenas cruzaron a galaxia só para molestar granxeiros e os seus gandos. O ateísmo non é máis nada que os ruídos que as persoas sensatas manifestan na presenza de crenzas relixiosas inxustificadas.[57]

Conceptos[editar | editar a fonte]

Paul Henri Thiry, Baron d'Holbach, un defensor do ateísmo do século XVIII.

A fonte da desdita do home é a ignorancia da natureza. A pertinacia con que se aferra a opinións cegas imbuídas na súa infancia, as que se entretexen coa súa propia existencia, o consecuente prexuízo que deforma a súa mente, que prevén a súa expansión, que o somete á escravitude da ficción, xorde para condenalo ao erro incesante.[58]

A clasificación máis ampla do fundamento ateo é a súa división entre ateísmo práctico e teórico.

Ateísmo práctico[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Ateísmo práctico.

Considérase ao ateísmo práctico como unha forma de actuar na que os ateos prácticos ou pragmáticos viven coma se non existisen deuses, de ser posible explicando fenómenos naturais sen necesidade de referencias divinas. Aínda que nesta postura non se nega explicitamente a existencia de ningún deus, si pode considerarse innecesaria ou inútil; para os ateos prácticos de existir algunha deidade esta non provería sentido á vida nin influenciaría na vida cotiá.[59][60]

Unha forma de ateísmo práctico con implicacións para a comunidade científica é o naturalismo metodolóxico: segundo o xeólogo Steven Schafersman, a «tácita adopción ou suposición do naturalismo filosófico dentro do método científico con ou sen a plena aceptación ou crenza en el».[61]

O ateísmo pragmático pode tomar diversas formas:

  • Ausencia de motivación relixiosa: a crenza en deuses non impele a acción moral, relixiosa ou calquera outro tipo de actuar.
  • Exclusión activa dos problemas divinos e relixiosos da procura intelectual e acción práctica.
  • Indiferenza: a ausencia de interese nos problemas divinos e relixiosos.
  • Descoñecemento do concepto de deidade.[59]

Ateísmo teórico[editar | editar a fonte]

Argumentos ontolóxicos[editar | editar a fonte]

O ateísmo teórico explicitamente expón argumentos contra a existencia de deuses e refuta os argumentos teístas comúns, tales como o argumento do deseño ou a aposta de Pascal. É principalmente unha ontoloxía, concretamente una ontoloxía física.

Argumentos epistemolóxicos[editar | editar a fonte]

O ateísmo epistemolóxico sostén que as persoas non poden coñecer a Deus ou determinar a súa existencia. Fundaméntase no agnosticismo, que toma unha variedade de formas. Na filosofía da inmanencia, a divindade é unha entidade inseparable do mundo, que inclúe á mente propia, e cada conciencia individual está contida no suxeito. De acordo a esta forma de agnosticismo, a limitación na perspectiva humana prevén calquera inferencia obxectiva desde a crenza nun deus á afirmación da súa existencia independente do crente. O agnosticismo racionalista de Immanuel Kant e os pensadores da Ilustración só aceptan o coñecemento deducido a través da razón humana; esta forma de ateísmo afirma que os deuses non son identificables por medio algún, polo que a súa existencia xamais poderá chegarse a coñecer. O escepticismo, baseado nas ideas de David Hume, afirma que a certeza sobre calquera asunto é imposible, polo que nunca ninguén poderá saber de forma segura se un deus existe ou non. Hume, con todo, sostivo que tales conceptos metafísicos imperceptibles deben rexeitarse como un «sofismo e unha ilusión».[62] Existe debate respecto se o agnosticismo debese clasificarse dentro do ateísmo, xa que tamén pode considerarse como unha cosmovisión independente e fundamental.[59]

Outras formulacións ateas poden clasificarse como epistemolóxicas ou ontolóxicas, como o positivismo lóxico e o ignosticismo, que afirma que termos elementais tales como «Deus» e frases como «Deus é todopoderoso» carecen de significado ou intelixibilidade. O non cognitivismo teolóxico sostén que a afirmación «Deus existe» non expresa unha proposición, senón unha frase sen sentido ou cognitivamente baleira. De maneira similar, existe debate se tal postura pode clasificarse como unha forma de ateísmo ou agnosticismo. Os filósofos A. J. Ayer e Theodore M. Drange rexeitan ambas as categorías, declarando que ambas as correntes aceptan que «Deus existe» é unha proposición, polo que separan ao non cognotivismo nunha categoría propia.[63][64]

Argumentos metafísicos[editar | editar a fonte]

A autora Zofia Zdybicka escribiu:

O ateísmo metafísico [...] inclúe a todas as doutrinas que sosteñen o monismo metafísico (a homoxeneidade da realidade). Pode ser:

a) Absoluto: un rexeitamento absoluto á existencia de Deus asociado co monismo materialista (en todas as súas correntes, tanto as antigas como as modernas).

b) Relativo: o rexeitamento implícito de Deus en todas as filosofías que, aínda que aceptan a existencia dun absoluto, conciben a ese absoluto carente de todas as calidades propias de Deus: transcendencia, personalidade propia e unidade. Está asociado co monismo idealista (panteísmo, panenteísmo, deísmo).[59]
Véxase tamén: Monismo e Fisicalismo.
É que Deus quere previr o mal, pero non é capaz? Entón non é omnipotente.
É capaz, pero non desexa facelo? Entón é malévolo.
É capaz e desexa facelo? De onde xorde entón o mal?
É que non é capaz nin desexa facelo? Entón por que chamalo Deus?[65]
-Paradoxo de Epicuro

Argumentos lóxicos[editar | editar a fonte]

O ateísmo lóxico afirma que varias das concepcións dos deuses, tales como o Deus persoal das relixións abrahámicas como o cristianismo, posúen calidades loxicamente inconsistentes entre si. Tal ateísmo presenta argumentos deductivos contra a existencia de Deus, que sinalan a incompatibilidade entre os atributos divinos, tales como perfección, creador do mundo, inmutabilidade, omnisciencia, omnipresencia, omnipotencia, omnibenevolencia, transcendencia, personalidade, sobrenatural, xusto e misericordioso.[15]

O ateísmo teodiceo afirma que o mundo como o coñecemos non pode reconciliarse coas calidades comunmente atribuídas a Deus ou os deuses polos teólogos. Argumentan que a existencia dunha deidade omnisciente, omnipresente, omnipotente e omnibenevolente non é compatible cun mundo no que existe o mal e o sufrimento (argumento do mal), e no que o amor divino está oculto a tantas persoas (argumento do ocultamento divino).[17]

Un argumento similar ao do mal atribúeselle a Siddhartha Gautama (véxase duḥkha),[66] sabio de cuxas ensinos se fundou o budismo.[67]

Redución da relixión[editar | editar a fonte]

O filósofo Ludwig Feuerbach[68] e o pai da psicanálise Sigmund Freud argumentaron que Deus e outras crenzas relixiosas non son máis que invencións humanas creadas para satisfacer variados desexos ou necesidades psicolóxicas e emocionais. Esta postura é compartida por moitos budistas.[69]

Karl Marx e Friedrich Engels, influenciados por Feuerbach, argüiron que estas crenzas cumpren funcións sociais utilizadas por quen está no poder para oprimir á clase traballadora. De acordo con Mikhail Bakunin, «a idea de Deus implica a abdicación da razón e da xustiza humana; é a negación máis decisiva da liberdade humana, e leva necesariamente á escravitude dos homes, tanto na teoría como na práctica». Bakunin investiu o soado aforismo de Voltaire «Se Deus non existise, sería necesario inventalo», escribindo en resposta: «se deus existise realmente, habería que facelo desaparecer».[70]

Ateísmo nas relixións[editar | editar a fonte]

O ateísmo é aceptable dentro dalgúns sistemas de crenzas relixiosas e espirituais, como o hinduísmo, o xainismo, o budismo, o sinteísmo e o raelismo,[71] os movementos neopagáns,[72] como o wicca,[73] e as relixións non teístas. As escolas āstikas do hinduísmo sosteñen que o ateísmo é un camiño válido cara á moksha, pero extremadamente dificultoso, xa que os ateos non poden esperar ningunha axuda da divina providencia na súa viaxe.[74] O xainismo cre que o universo é eterno e non ten necesidade dun creador, con todo venérase aos tirthankaras, que poden transcender o tempo e o espazo[75] e teñen maior poder que o deus Indra.[76] O budismo secular non defende a crenza en deuses. O budismo temperán era ateo, pois o camiño de Buda Gautama non supón deuses. Concepcións posteriores do budismo consideran ao propio Buda unha divindade, o que suxire que os seus seguidores poden obter a divindade, e reverencian aos bodhisattvas[77] e o Buda eterno.

Véxase tamén: Relixións non teístas.

Filosofías ateas[editar | editar a fonte]

Jean-Paul Sartre (1905-1980), filósofo e literato francés.

O ateísmo axiolóxico ou constructivista rexeita a existencia de deuses en favor dun «absoluto máis elevado», tales como a humanidade. Esta forma de ateísmo favorece ao home como a fonte absoluta da ética e os valores, e permite aos individuos resolver os seus problemas morais sen recorrer a seres sobrenaturais. Karl Marx e Sigmund Freud usaron este razoamento para comunicar mensaxes de liberación, desenvolvemento pleno e felicidade liberada.[59] Unha das críticas ao ateísmo máis comúns foi a idea contraria, que negar a existencia dun deus conduce ao relativismo moral, o que deixaría ao ateo sen fundamento moral ou ético[78] e volvería o súa vida en absurda e miserable.[79] Blaise Pascal argüiu esta postura no seu Pensées.[80]

Jean-Paul Sartre identificouse a si mesmo como «existencialista ateo»,[81][82] menos preocupado en negar a existencia de Deus que en demostrar que «é necesario que o home se atope a si mesmo e convénzase de que nada pode salvalo de si mesmo, así sexa unha proba valedoira da existencia de Deus».[83][84] Para Sartre, este ateísmo «declara que se Deus non existe, hai polo menos un ser no que a existencia precede á esencia, un ser que existe antes de poder ser definido por ningún concepto, e que este ser é o home ou, como di Heidegger, a realidade humana».[81][82] A consecuencia práctica deste ateísmo foi descrita por Sartre como a inexistencia de mandatos a priori ou valores absolutos que poidan ser invocados para gobernar a conduta humana, e que os humanos están «condenados» a inventalos por si mesmos, o que fai ao home absolutamente «responsable de todo o que fai».[85]

Ateísmo, relixión e moral[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Ateísmo e relixión.

Crenzas e comportamentos sociais[editar | editar a fonte]

O sociólogo Phil Zuckerman analizou en 2009 os estudos sociolóxicos existentes sobre a irrelixiosidade e concluíu que o benestar social está correlacionado positivamente coa irrelixión. Descubriu que hai unha menor taxa de ateísmo e irrelixiosidade en nacións pobres e menos desenvolvidas (especialmente en África e Suramérica) que nas democracias ricas e industrializadas.[86][87] Os seus descubrimentos en relación ao ateísmo nos Estados Unidos foi que, comparados cos seus compatriotas relixiosos, «as persoas ateas e irrelixiosas» son menos nacionalistas, prexuiciosas, antisemitas, racistas, dogmáticas, etnocéntricas, pechadas de mente e autoritarias, e nos estados coas maiores porcentaxes de ateos, a taxa de asasinatos está baixo á media; pola contra, nos estados máis relixiosos, esta é superior á media.[88][89]

Ateísmo e irrelixión[editar | editar a fonte]

O budismo é descrito ás veces como non teísta debido a a súa ausencia dunha deidade creadora, pero esa pode ser unha opinión demasiado simplista.[90]

Asúmese a miúdo que as persoas que se autoidentifican como ateas son irrelixiosas, pero de feito algunhas seitas das relixións principais rexeitan a existencia dunha deidade persoal e creadora.[91] Nos anos recentes, certas denominacións relixiosas acumularón un número crecente de seguidores abertamente ateos, tales como o xudaísmo ateo e humanista[92][93] e o ateísmo cristián.[94][95][96]

O sentido estrito do ateísmo positivo non leva ningunha crenza particular á parte de afirmar a inexistencia dos deuses; deste xeito, os ateos poden albergar calquera número de crenzas espirituais. Pola mesma razón, os ateos poden soster unha ampla variedade de crenzas éticas, que van desde o universalismo moral do humanismo, que afirma que un mesmo código moral debese aplicarse consistentemente a todos os humanos, ata o nihilismo moral, que sostén que a moralidade carece de sentido.[97]

Filósofos como Slavoj Žižek,[98] Alain de Botton,[99] Alexander Bard e Jan Söderqvist[100] defenderon que os ateos deben recuperar a relixión como un acto de resistencia contra o teísmo e non permitir que a relixión sexa precisamente un inxusto monopolio dos teístas.

Mandamentos divinos e ética[editar | editar a fonte]

De acordo ao dilema de Eutifrón de Platón, o papel dos deuses en diferenciar o bo do malvado é innecesario ou arbitrario. O argumento de que a moral debe provir de Deus e que non pode existir sen un sabio creador, usouse persistentemente no debate político, mais non no ámbito filosófico.[101][102] Consideráronse principios morais tales como «Matar é malo» como leis divinas que requiren un lexislador e xuíz divino. Con todo, moitos ateos argumentan que tratar lexislativamente á moralidade constitúe unha falsa analoxía e que esta non depende dun lexislador da mesma maneira que as leis o fan.[103] Friedrich Nietzsche defendeu a existencia dunha moral independente das crenzas teístas e afirmou que a moral baseada en Deus «posúe verdade só se Deus é verdadeiro: mantense ou esborrallase xunto á crenza en Deus».[104][105][106]

Existen sistemas éticos normativos que non requiren de principios ou mandamentos dados por unha deidade. Entre eles están a ética das virtudes, o contrato social, a ética kantiana, o utilitarismo e o obxectivismo. Sam Harris propuxo que a prescrición moral (procura de regras éticas) non é un asunto exclusivo da filosofía, senón que tamén pode ser abordada significativamente pola ciencia da moral. Con todo, como calquera corpo científico esta debe responder á crítica encarnada pola falacia naturista.[107]

Os filósofos Susan Neiman[108] e Julian Baggini,[109] entre outros, sosteñen que comportarse eticamente unicamente debido a un mandato divino non é unha conduta ética auténtica, senón soamente unha obediencia cega. Baggini argüe que o ateísmo é un fundamento superior para a ética e afirma que é necesario un marco moral externo a imperativos relixiosos para avaliar a moralidade dos imperativos per se: ser capaz de discernir, por exemplo, que «Debes roubar» é inmoral incluso cando a relixión propia o ordena; e sostén que os ateos, por tanto, teñen a vantaxe de estar máis inclinados a realizar tales cuestionamentos éticos que os relixiosos.[110]

O filósofo político contemporáneo inglés Martin Cohen ofreceu o exemplo histórico do uso dos mandatos bíblicos en favor da tortura e a escravitude como evidencia de que as ordes relixiosas seguen os costumes políticos e sociais, e non ao revés; pero tamén observou que a mesma tendencia parece replicarse nos supostamente fríos e obxectivos filósofos.[111] Cohen ampla este argumento con máis detalle en Filosofía política: desde Platón a Mao, onde argumenta que o Corán desempeñou un papel en perpetuar os códigos sociais de principios do século VII a pesar dos cambios posteriores na sociedade segrar.[112]

Crítica da relixión[editar | editar a fonte]

Algúns ateos prominentes, recentemente Christopher Hitchens, Daniel Dennett, Sam Harris e Richard Dawkins, precedidos por pensadores como Bertrand Russell, Robert G. Ingersoll, Voltaire e o novelista José Saramago, criticaron as relixións denunciando aspectos nocivos das prácticas e doutrinas relixiosas.[113]

Karl Marx (1818-1883), teórico político e sociólogo prusiano (Alemaña).

Karl Marx escribiu: «A miseria relixiosa é á vez a expresión da miseria real e a protesta contra a miseria real. A relixión é o suspiro da criatura oprimida, o sentimento dun mundo sen corazón, así como o espírito dunha situación sen alma. É o opio do pobo. Necesítase a abolición da relixión entendida como felicidade ilusoria do pobo para que poida darse a súa felicidade real. A esixencia de renunciar ás ilusións sobre a súa condición é a esixencia de renunciar a unha condición que necesita de ilusións. A crítica á relixión é, por tanto, en xerme, a crítica do val de bágoas, cuxo halo o constitúe a relixión».[114][115] Vladimir Lenin dixo que «cada idea relixiosa e cada idea de Deus é vileza indescritible [...] do tipo máis perigoso, 'contaxio' da clase máis abominable. Millóns de pecados, accións asquerosas, actos de violencia e contaxios biolóxicos [...] son por lonxe menos perigosos que a sutil e espiritual idea de Deus ataviado dos máis intelixentes disfraces ideolóxicos».[116]

Existe correlación entre o fundamentalismo relixioso, a relixión extrínseca (cando se fomenta a relixión porque serve a intereses ocultos),[117] o autoritarismo, o dogmatismo e os prexuicios.[118] Sam Harris critica a dependencia da relixión occidental da autoridade divina, que ve como unha guía cara ao autoritarismo e o dogmatismo.[119] Utilizáronse estas razóns xunto a feitos históricos, tales como as cruzadas, a inquisición, a caza de bruxas e os numerosos atentados terroristas, como probas dos perigos da relixión e réplica aos supostos efectos positivos da crenza na relixión.[120] Os crentes contraargumentan dicindo que os réximes que apoiaron ao ateísmo, tales como a Unión Soviética, tamén foron culpables de asasinatos en masa.[121][122] En resposta, ateos como Sam Harris e Richard Dawkins manifestaron que as atrocidades de Stalin non foron influenciados polo seu ateísmo, senón o marxismo dogmático, e que aínda que Stalin e Mao casualmente eran ateos, eles non actuaron no nome do ateísmo; a diferenza das primeiras, que foron xustificadas pola relixión.[123][124]

Etimoloxía[editar | editar a fonte]

A palabra grega αθεοι (atheoi), tal e como aparece na Epístola aos efesios (2:12) do papiro 46 de comezos do século III. Polo xeral, traducida como «[aqueles] sen Deus».[125]

Na antiga Grecia temperá, o adxectivo atheos (ἄθεος, do prefixo negativo ἀ- + θεός «deus») significaba «sen deus(es)». Foi usado ao principio como un termo censurador que aproximadamente quería dicir «malvado» ou «impío». No século V antes da nosa era, a palabra comezou a indicar unha irrelixiosidade máis deliberada e activa no sentido de «cortar lazos cos deuses» ou «negar aos deuses». Logo, o termo ἀσεβής (asebēs) empezou a ser aplicado contra aqueles que blasfemamente negaban ou faltaban o respecto aos deuses locais, mesmo se eles crían noutros deuses. É por iso que as traducións modernas de textos clásicos ás veces reproducen atheos como ateo. Como substantivo abstracto, estaba tamén o termo ἀθεότης (atheotēs), «ateísmo». Cicerón transliteró a palabra grega pola latina átheos. Usouse frecuentemente o termo no debate entre os primeiros cristiáns e os helenistas, cada lado aplicándoo, en sentido pexorativo, ao bando contrario.[12]

O termo en inglés atheist (ateo, do francés athée), no sentido de «aquel [...] que nega existencia en Deus ou deuses»,[126] precede a atheism (ateísmo en inglés), achándose o seu primeiro uso en 1566[127] e logo en 1571.[128] O uso de atheist como etiqueta de falta de relixiosidade pode rastrexarse ata 1577.[129] Atheism provén da adopción do francés athéisme[130] e aparece ao redor de 1587.[131] Un traballo anterior, de ao redor de 1534, usou o termo atheonism (equivalente a ateonismo).[132][133] Posteriormente xurdiron palabras relacionadas: deist (deísta) en 1621,[134] theist (teísta) en 1662,[135] deism (deísmo) en 1675[136] e theism (teísmo) en 1678.[137] Desde o comezo deist e deism levaron os seus sentidos modernos. En cambio, o termo theism contrastouse con deism (teísmo e deísmo respectivamente).

Karen Armstrong escribe que «Durante os séculos XVI e XVII, a palabra “ateo aínda era reservada exclusivamente para xerar polémica. [...] O termo “ateo” era un insulto. Ninguén soñaría con chamarse a si mesmo ateo».[138] A metade do século XVII supoñíase aínda que era imposible non crer en Deus;[139] ser ateo significaba non aceptar a concepción do divino daquel momento.[140]

A palabra «ateísmo» foi empregada orixinalmente para describir unha crenza autodeclarada na Europa de finais do século XVIII, que denotaba especificamente o descreemento no deus monoteísta abrahámico.[141] No século XX, a globalización contribuíu á expansión do termo para referirse ao rexeitamento de todas as deidades, aínda que é común nas sociedades occidentais describilo simplemente como a «non crenza en Deus [deus abrahámico]».[142]

Historia[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Historia do ateísmo.

Aínda que o termo ateísmo orixinouse en Francia no século XVI,[130][131] ideas que hoxe poden recoñecerse como ateas documéntanse desde o período védico e a Antigüidade clásica.

Relixión índica temperá[editar | editar a fonte]

Atópanse escolas ateas no pensamento índico temperán e existiron desde os tempos da relixión védica.[143] Entre as seis escolas ortodoxas da filosofía hindú, o samkhya, a escola filosófica máis antiga non acepta a Deus, e o mimamsá tempero tamén rexeitou a noción de Deus.[144] Este último non só non aceptou a deus, senón que afirmou que a mesma acción humana era suficiente para crear as circunstancias necesarias para o goce dos seus froitos.[145] O chárvaka, a escola filosófica antiteísta e completamente materialista que se orixinou en India sobre o século VI a. n. e. é probablemente a escola de filosofía máis explicitamente atea de India, similar á escola cirenaica grega. Esta rama da filosofía india é clasificada como heterodoxa debido ao seu rexeitamento á autoridade dos Vedas e por tanto non é considerada parte das seis escolas ortodoxas do hinduismo, pero é notable como evidencia dun movemento materialista dentro do hinduismo.[146] Chatterjee e Datta explican que o noso entendemento da filosofía chárvaka é fragmentaria, baseado en gran medida sobre a crítica das súas ideas por outras escolas e en que non é unha tradición vivente:

Aínda que o materialismo nalgunha forma ou outra estivo sempre presente na India, e referencias ocasionais son atopadas nos Vedas, a literatura budista, as epopeas, así como nas últimas obras filosóficas, non atopamos ningún traballo sistemático sobre o materialismo, nin ningunha escola organizada de seguidores, como posúen outras escolas filosóficas. Pero case todos os traballos doutras escolas expuxeron, para a súa refutación, o punto de vista materialista. O noso coñecemento do materialismo índico é principalmente a base destes.[147]

Outras filosofías indias xeralmente consideradas como ateas inclúen o samkhya clásico e o purva mimamsá. O rexeitamento a un Deus persoa e creador tamén se observa no xainismo e no budismo da India.[148]

Antigüidade clásica[editar | editar a fonte]

Na Apoloxía de Platón, Sócrates (na imaxe) foi acusado por Meleto de non crer nos deuses.

O ateísmo occidental ten as súas raíces na filosofía grega presocrática, pero non xurdiu como unha visión do mundo declarada senón ata finais da Ilustración.[149] O filósofo grego Diágoras do século V a. C. coñéceselle como o «primeiro ateo»[150] e é sinalado como tal en De natura deorum por Cicerón.[151] Os atomistas como Demócrito tentaron explicar o mundo dunha maneira puramente materialista, sen facer referencia ao espiritual ou o místico. Critias considerou á relixión como unha invención humana usada para asustar ás persoas co fin de que seguisen ordes morais[152] e Pródico tamén parece facer declaracións ateas na súa obra. Filodemo relatou que Pródico cría en que «os deuses da crenza popular non existen nin saben nada, pero o home primitivo [deidificou por admiración] os froitos da terra e practicamente todo o que contribuía á súa existencia». En ocasións considerouse ateo a Protágoras, pero realmente sostivo posturas agnósticas: «Con respecto aos deuses, non teño medios para saber se existen ou non ou que clase de seres poden ser. Moitas cousas preveñen o coñecemento, incluíndo a escuridade do tema e a brevidade da vida humana».[153] No século III a.C. os filósofos gregos Teodoro o Ateo[151][154] e Estratón de Lámpsaco[155] non creían que existiran os deuses.

Os compatriotas de Sócrates (470-399 a. C.) asociárono coas tendencias da filosofía presocráticas cara á investigación natural e o rexeitamento das explicacións divinas dos fenómenos. Aínda que esta impresión malinterpreta o seu pensamento, así foi caracterizado na comedia Nubes de Aristófanes e logo foi acusado e executado por impiedad e corromper á mocidade. No xuízo Sócrates negou vehemente que fose ateo e a academia contemporánea prové poucas razóns para dubidar desta declaración.[156][157]

Epicuro, filósofo grego.

Evémero (c. 300 a. C.) publicou a súa idea de que os deuses só eran as deificacións de antigos gobernantes, conquistadores e fundadores do pasado e que os seus cultos e relixións eran en esencia a continuación de reinos desaparecidos e estruturas políticas pasadas.[158] Aínda que non era estritamente ateo, criticóuselle posteriormente por propagar « o ateísmo en todo o mundo habitado ao arrasar aos deuses».[159]

Sexto Empírico, médico e filósofo grego.

Epicuro (341-270 a. C.) tamén foi un personaxe importante na historia do ateísmo. Apoiándose nas ideas atomistas de Demócrito, avogou por unha filosofía materialista segundo a cal o universo está gobernado por leis de causalidade sen ningunha necesidade de intervención divina (véxase determinismo científico). Aínda que afirmou que as deidades existían, cría que eran indiferentes á existencia humana. O fin dos epicúreos era obter a paz mental e un importante medio para logralo era expoñer o medo á ira divina como un sentimento irracional. Tamén negaban a existencia despois da morte e a necesidade de sentir medo polos castigos do Hades.[160]

O filósofo romano Sexto Empírico (s. III) sostivo que se debe suspender o xuízo (epojé) acerca de case todas as crenzas (unha forma de escepticismo coñecida como pirronismo), que non había nada inherentemente malvado e a ataraxia («paz mental») é posible mediante a abstención do xuízo. A cantidade relativamente grande das súas obras sobrevivientes tivo unha influencia duradeira nos filósofos posteriores.[161]

O significado de «ateo» cambiou ao longo da Antigüidade clásica. Os primeiros cristiáns foron etiquetaxes como ateos polos non cristiáns por mor da súa falta de fe nos deuses pagáns.[162] Durante o Imperio Romano, os cristiáns foron executados pola súa negación dos deuses romanos e o culto ao emperador. Teodosio I no ano 381 converteu ao cristianismo na relixión oficial do Imperio e a herexía converteuse nun crime punible.[163]

Alta Idade Media e Renacemento[editar | editar a fonte]

Durante a Alta Idade Media, o mundo islámico experimentou unha Idade de Ouro. Da man de avances na ciencia e filosofía, as terras de Arabia e Persia produciron francos racionalistas e ateos, entre eles Ibn al-Warraq (século IX), Ibn al-Rawandi (827-911), Al-Razi (854-925) e Al-Maʿarri (973-1058). Al-Ma'arri ensinou que a relixión é tan só un «mito inventado polos antigos»[164] e que hai persoas «de dúas clases: aquelas con cerebros, pero sen relixión, e aquelas con relixión, pero sen cerebro».[165] A pesar de ser escritores relativamente prolíficos, case ningún dos seus escritos sobreviviron e os poucos que o fixeron foi preservado na súa maioría a través de citas e fragmentos en obras posteriores por apoloxéticos musulmáns no seu intento por refutalos.[166] Ademais, outros eruditos da Idade de Ouro asociáronse co pensamento racionalista e o ateísmo, aínda que a actual atmosfera intelectual do mundo islámico e a escasa evidencia sobrevivente fai deste punto un obxecto de debate.

Guillerme de Ockham (c. 1287-1347), frade franciscano e escolástico inglés.

A divulgación de puntos de vista ateos era rara en Europa durante a Alta Idade Media e a Idade Media (véxase Inquisición medieval), mentres que a metafísica e a teoloxía eran os intereses dominantes no concernente á relixión.[167] Houbo, con todo, movementos dentro deste período que impulsaron concepcións heterodoxas do deus cristián, incluídas diferentes consideracións da natureza, transcendencia e cognoscibilidade de Deus. Individuos e grupos, tales como Xoán Escoto Eríxena, David de Dinant, Amalrico de Bena e os Irmáns do libre espírito mantiveron puntos de vista cristiáns con tendencias panteístas. Nicolás de Cusa sostivo unha forma de fideísmo que chamou docta ignorantia («ignorancia aprendida»), que afirma que Deus está máis aló de toda categorización humana e por tanto o seu coñecemento limítase á conxectura. Guillerme de Ockham inspirou tendencias antimetafísicas coa súa limitación nominalista do coñecemento humano a obxectos concretos e afirmou que a esencia divina non pode ser aprehendida polo intelecto humano, xa sexa racional ou intuitivamente. Os seguidores de Ockham, como Xoán de Mirecourt e Nicolaus de Autricuía promoveron esta epistemoloxía. A división resultante entre a fe e a razón influíu posteriormente a teólogos radicais e reformistas como John Wycliffe, Jan Hus e Martiño Lutero.[167]

O Renacemento desempeñou un gran papel en ampliar o ámbito do librepensamento e a investigación escéptica. Individuos como Leonardo Da Vinci buscaron a experimentación como medio de explicación e opuxéronse aos argumentos de autoridade relixiosa. Outros críticos da relixión e a Igrexa durante este tempo inclúen a Nicolás Maquiavelo, Bonaventure des Périers, Michel de Montaigne e François Rabelais.[161]

Idade Moderna[editar | editar a fonte]

Baruch de Spinoza (1632-1677), unha das principais figuras do racionalismo e predecesor influente da Ilustración.[168] Identificou á filosofía e a ciencia como os medios para descubrir e experimentar a Deus, en lugar do asombro e a submisión reverencial. Sinalou que as últimas só orixinan á superstición e a subordinación cega ás autoridades eclesiásticas; mentres que as primeiras conducen á iluminación, a liberdade e a benaventuranza verdadeira (a paz mental).[169]

O historiador Geoffrey Blainey escribiu que a reforma protestante achandou o camiño para a crítica atea á autoridade da Igrexa católica, quen á súa vez «discretamente inspirou a outros pensadores para que atacasen a autoridade das novas igrexas protestantes».[170] O deísmo gañou influencia en Francia, Prusia e Inglaterra. O filósofo Baruch de Spinoza foi «probablemente o primeiro autoproclamado “semiateo“ coñecido no mundo cristián da idade moderna» de acordo con Blainey. Spinoza cría que as leis da natureza explicaban o funcionamento do universo e en 1661 publicou o seu Korte Verhandeling van God, de mensch en deszelvs welstand (Tratado breve sobre Deus, o home e a felicidade).[171]

A crítica ao cristianismo volveuse cada vez máis frecuente durante os séculos XVII e XVIII, especialmente en Francia e Inglaterra, onde ao parecer existiu malestar relixioso segundo fontes da época. Algúns pensadores protestantes, como Thomas Hobbes, defenderon unha filosofía materialista e o escepticismo cara aos sucesos sobrenaturais, mentres que Spinoza rexeitou á divina providencia en favor dun naturalismo panenteísta. A fins do século XVII, apoiouse abertamente o deísmo por parte de intelectuais como John Toland, quen acuñou o termo «panteísta».[172]

O primeiro ateo explícito coñecido foi o crítico da relixión alemán Matthias Knutzen a través dos seus tres escritos de 1674.[173] Foi seguido por outros dous escritores: o filósofo exxesuita polaco Kazimierz Łyszczyński e, nos anos 1720, o sacerdote francés Jean Meslier.[174] Co paso ao século XVIII, destacaron novos pensadores abertamente ateos, como o barón d'Holbach, Jacques-André Naigeon e outros materialistas franceses.[175] John Locke en contraste, aínda que defensor da tolerancia, exhortaba ás autoridades a non tolerar o ateísmo, pois cría que a negación da existencia de Deus socavaría a orde social e conduciría ao caos.[176]

David Hume desenvolveu unha epistemoloxía escéptica baseada no empirismo e a filosofía de Immanuel Kant cuestionou fortemente sequera a posibilidade de obter coñecemento metafísico. Ambos os filósofos obxectaron os cimentos da teoloxía natural e criticaron os argumentos clásicos da existencia de Deus.

Das Wesen des Christentums (A esencia do cristianismo) (1841) de Ludwig Feuerbach sería unha gran influencia para filósofos como Friedrich Engels, Marx, David Strauss, Nietzsche e Stirner. Feuerbach considerou a Deus un invento humano e ás actividades relixiosas unha forma de satisfacción de desexos. Grazas a esta obra considéraselle o pai da antropoloxía da relixión moderna.
Voltaire (1694-1778), escritor e filósofo francés do Século das Luces. Criticou os abusos de poder da Igrexa católica e avogou pola liberdade de culto, a liberdade de expresión e a separación Igrexa-Estado.[177]

Blainey notou que aínda que se recoñece amplamente a gran contribución de Voltaire ao pensamento ateo da Revolución Francesa, o filósofo francés consideraba que o temor a Deus desalentaba maiores disturbios, nas súas palabras «Se deus non existise, sería necesario inventalo».[178] En Reflections on the Revolution in France (Reflexións sobre a Revolución francesa) (1790), o filósofo Edmund Burke denunciou ao ateísmo de ser unha «camarilla literaria» que formara «fai algúns anos unha especie de plan regular para destruír a relixión cristiá. Perseguiron esta meta cun grao de fervor que ata agora soo se descubrio polos propaladores de certo sistema de devoción. [...] Estes pais do ateísmo teñen un fanatismo propio». Con todo, Burke afirmou que «o home é por constitución un animal relixioso» e «o ateísmo está en contra non só da nosa razón, senón dos nosos instintos; e [...] non pode prevalecer por moito».[179]

O barón d'Holbach foi unha figura prominente da Ilustración francesa e lémbraselle principalmente polo seu ateísmo e os seus voluminosos escritos contra a relixión, dos cales o máis famoso foi Système de la Nature (1770) e en menor medida Le christianisme dévoilé (O cristianismo desvelado).

Tamén é importante a figura de Jean Meslier, sacerdote católico da parroquia de Étrépigny (preto de Mézières, Ardenas, Francia). Despois de traballar durante uns 40 anos con dilixencia e insospechable aparencia de fe, ao morrer en 1729 deixou dúas sorprendentes cartas e unha gran obra de preto de 3500 páxinas impresas con argumentos contra a existencia de Deus, que foron posteriormente publicados por Voltaire en 1762.[180]

Unha das metas da Revolución francesa foi a reestruturación e a subordinación do clero con respecto ao Estado a través da Constitución civil do clero. Os intentos por facela cumprir levaron a violencia anticlerical e a expulsión de moitos clérigos de Francia, o que se prolongou ata a Reacción de Termidor. O grupo radical dos xacobinos tomou o poder pola forza en 1793, o que inaugurou o Reino do Terror. Os xacobinos eran deístas e introduciron o Culto do ser supremo como a nova relixión de estado en substitución ao catolicismo. Algúns ateos seguidores de Jacques Hébert buscaron establecer no seu lugar un Culto da razón, unha forma de pseudorrelixión atea cunha deusa que personificaba á razón. O período napoleónico proseguiu a institucionalización da secularización da sociedade francesa e expandiu a revolución ata o norte de Italia, coa esperanza de crear repúblicas influenciables.

Durante a segunda metade do século XIX, o ateísmo alcanzou protagonismo baixo a influencia de filósofos racionalistas e librepensadores. Moitos filósofos alemáns prominentes desta época negaron a existencia de deidades e foron críticos da relixión, tales como Ludwig Feuerbach, Arthur Schopenhauer, Max Stirner, Karl Marx e Friedrich Nietzsche.[181]

G.J. Holyoake foi a última persoa (1842) en ser encarcerada en Gran Bretaña debido a crenzas ateas.[182] Stephen Law afirma que Holyoake "acuñou orixinalmente o termo 'secularismo'".[183]

Desde 1900[editar | editar a fonte]

Portada de Bezbozhnik en 1929, revista da Liga dos Ateos Militantes. Móstrase o primeiro plan quinquenal da Unión Soviética esmagando aos deuses das relixións abrahámicas.

O ateísmo avanzou en moitas sociedades durante o século XX, especialmente na forma de ateísmo práctico. O pensamento ateo atopou aceptación nunha gran variedade doutras filosofías máis amplas, como o existencialismo, o obxectivismo, o humanismo secular, o nihilismo, o anarquismo, o positivismo lóxico, o marxismo, o feminismo[184] e o movemento racionalista e científico.

Ademais, xurdiu o ateísmo de Estado na Europa oriental e en Asia, concretamente na Unión Soviética baixo o mando de Vladímir Lenin e Iosif Stalin e a República Popular da China liderada por Mao Zedong. A política atea ou antirrelixiosa soviética caracterizouse pola aprobación de numerosas leis, a prohibición da instrución relixiosa nas escolas e o nacemento da Liga dos Ateos Militantes.[185][186] Despois de Mao, o Partido Comunista Chinés permaneceu como unha organización atea e regulou, aínda que non prohibiu completamente, a práctica da relixión na China continental.[187][188][189]

Mentres que Geoffrey Blainey escribiu que «os líderes máis desapiadados da segunda guerra mundial foron ateos e seculares que eran intensamente hostís cara ao xudaísmo e o cristianismo»,[190] Richard Madse sinalou que tanto Adolf Hitler como Iosif Stalin abriron e pecharon igrexas por un asunto de conveniencia política e Stalin suavizou a súa oposición ao cristianismo co fin de mellorar a aceptación pública do seu réxime durante a guerra.[191] Blackford e Schüklenk escribiron que «a Unión Soviética foi innegablemente un estado ateo, e o mesmo aplica ao maoísmo chinés e ao fanático réxime dos khmers vermellos de Pol Pot en Cambodia na década de 1970. Iso, con todo, non demostra que as atrocidades realizadas por estes ditadores totalitarios fosen o resultado de crenzas ateas, levadas a cabo no nome do ateísmo ou motivadas fundamentalmente polos aspectos ateos dos pertinentes tipos de comunismo».[192]

Bertrand Russell (1872-1970), filósofo e lóxico inglés.

O positivismo lóxico e o cientificismo achandaron o camiño para o neopositivismo, a filosofía analítica, o estructuralismo e o naturalismo. O neopositivismo e a filosofía analítica descartaron ao racionalismo clásico e á metafísica en favor do empirismo estrito e do nominalismo epistemolóxico. Ateos como Bertrand Russell rexeitaron enfáticamente a crenza en Deus. Nos seus primeiros traballos, Ludwig Wittgenstein tentou separar a linguaxe metafísica e sobrenatural do discurso racional. Alfred Jules Ayer afirmou a non verificabilidade e a carencia de significado das declaracións relixiosas e avogou polas ciencias empíricas. En relación a isto, o estructuralismo aplicado de Lévi-Strauss atribuíu a orixe da linguaxe relixiosa ao subconsciente humano e negou o seu significado transcendental. J. N. Findlay e J. J. C. Smart sostiveron que a existencia de Deus non é loxicamente necesaria. Os naturalistas e os materialistas monistas como John Dewey consideraron ao mundo natural como a base de todo e negaron a existencia de Deus ou a inmortalidade.[50][193]

Outros desenvolvementos[editar | editar a fonte]

Outros líderes loitaron contra o hinduísmo e os brahmas por discriminar e dividir á xente en nome da casta e a relixión.[194] Isto púxose de relevo en 1956 cando E. V. Ramasamy, un prominente activista ateo da India coñecido como Periyar, organizou a erección da estatua dun deus hindú nunha representación humilde e fixo declaracións antiteístas.[195]

Vashti McCollum converteuse nun emblema ateo en 1948 ao demandar ante a Corte Suprema dos Estados Unidos a abolición da educación relixiosa nas escolas públicas do país.[196] Madalyn Murray O'Hair foi quizais una das ateas estadounidense máis influentes. En 1963 presentou ante a Corte Suprema o caso Murray v. Curlett, a cal fallou a favor da prohibición da oración obrigatoria nas escolas públicas.[197] En 1966 e en resposta ao movemento teolóxico de Deus esta morto, a revista Time preguntou «Esta morto Deus?»[198] e revelou que case a metade de todas as persoas no mundo vivían baixo un poder antirrelixioso e millóns delas en África, Asia e América do Sur parecían carecian de coñecemento sobre o deus da teoloxía cristiá.[199] A Freedom From Religion Foundation foi fundada en 1976 por Anne Nicol Gaylor e a súa filla, Annie Laurie Gaylor, nos EE. UU., e concedéuselle recoñecemento nacional en 1978. Esta promove a separación Igrexa-Estado.[200][201]

Desde a caída do Muro de Berlín, o número de réximes activamente antirrelixiosos reduciuse considerablemente. En 2006, Timothy Shah do Pew Research Center observou «unha tendencia mundial entre todos os principais grupos relixiosos, onde os movementos baseados en Deus e na fe, en xeral, están a aumentar cada vez máis a súa confianza e influencia con respecto a movementos e ideoloxías seculares».[202] Con todo, Gregory S. Paul e Phil Zuckerman consideran que isto é un mito e suxiren que a situación real é moito máis complexa e matizada.[203]

No 2012, realizouse en Arlington, Virxinia a primeira conferencia de Women in Secularism (Mulleres no laicismo).[204] A Secular Woman organizouse no 2012 como unha organización nacional dirixida a mulleres irrelixiosas.[205] O movemento do feminismo ateo comezou a enfocarse en loitar contra o sexismo e o acoso sexuall.[206] En agosto de 2012, Jennifer McCreight (a organizadora do Boobquake) fundou un movemento ateo coñecido como Atheism Plus ou A+, que «aplica o escepticismo a todo, incluíndo os problemas sociais como o sexismo, racismo, política, pobreza e crime».[207][208][209]

En 2013 o primeiro monumento ateo erixido en propiedade do goberno estadounidense inaugurouse fronte ao xulgado de Bradford County (Florida), á beira do monumento dos dez mandamentos. A obra foi financiada pola Stiefel Freethought Foundation e consiste nunha banca de 680 quilos de granito con citas inscritas de Thomas Jefferson, Benjamin Franklin e Madalyn Murray O'Hair.[210][211][212]

Novo ateísmo[editar | editar a fonte]

Os «Catro xinetes do Non-Apocalipse» (en sentido horario desde esquina sup. esq.): Richard Dawkins, Christopher Hitchens, Daniel Dennett e Sam Harris.
Artigo principal: Novo ateísmo.

O novo ateísmo é un movemento dalgúns escritores ateos anglosaxóns de principios do século XXI que propugnan que «a relixión non debería simplemente tolerarse, senón que debe ser contrarrestada, criticada e exposta á argumentación racional onde queira que se manifeste a súa influencia».[213]

Usualmente recoñécese a Sam Harris, Daniel C. Dennett, Richard Dawkins, Victor J. Stenger e Christopher Hitchens como líderes do recente movemento,[214][215] posto que varios dos seus libros superventas, publicados entre 2004 e 2007, conforman a base da maior parte do discurso do novo ateísmo.[215]

Este movemento busca disociarse do ateísmo político de masas que gañou forza en varias nacións no século XX. Nos seus libros, sinalouse aos atentados motivados pola relixión do 11-S e o éxito parcial dos intentos do Discovery Institute por cambiar en Estados Unidos o currículo escolar en ciencias e incluír ideas creacionistas, co apoio de George W. Bush en 2005, como mostras da necesidade de avanzar cara a unha sociedade atea.[216][217]

Demografía[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Demografía do ateísmo.

Cuantificar o número de ateos no mundo é unha tarefa difícil. Os participantes de enquisas de crenzas relixiosas poden definir «ateísmo» de distintas maneiras ou trazar diferentes liñas entre ateísmo, irrelixión e crenzas relixiosas e espirituais non teístas.[218] Deste xeito, un hinduísta ateo identificaríase como hindú, a pesar de tamén ser ateo.[219] Unha enquisa de 2010 publicada na Encyclopædia Britannica descubriu que os irrelixiosos constituían o 9,6 % da poboación mundial e os ateos o 2,0 %, cunha ampla maioría asiática. Esta cifra non inclúe aos seguidores de relixións ateas, como certos budistas.[220] A media da variación anual do ateísmo entre o 2000 e o 2010 foi de -0,17 %.[220] Unha cifra maior estima o número de ateos e agnósticos totais en 1100 millóns.[221]

Porcentaxe de ateos e agnósticos no mundo (2007).[222]

En termos mundiais, aínda que existen ateos e agnósticos en todos os países do mundo, o seu número é máis reducido en países pobres e menos desenvolvidos que nos países ricos e industrializados.[223][224] De acordo co psicólogo evolucionista Nigel Barber, o ateísmo florece onde a maioría das persoas se senten economicamente seguras, particularmente no modelo nórdico e as socialdemocracias de Europa, xa que existe unha menor incerteza achega do futuro grazas as extensas redes de seguridade social e a unha mellor atención médica que logran unha maior calidade e expectación de vida na súa poboación; en contraste coas nacións subdesarrolladas, onde virtualmente non hai ateos.[225]

O Global Index of Religiosity and Atheism (2012) de Gallup encuestou a 50 000 persoas en 57 países, preguntándolles «Independentemente de se asistes a un lugar de culto ou non, dirías que es unha persoa relixiosa, non relixiosa ou un ateo convencido?» O 59 % da poboación mundial identificouse como relixiosa, un 23 % non relixiosa e un 13 % declarouse atea convencida. Os ateos están concentrados principalmente na Asia Oriental, especialmente China e Xapón, e en Europa Occidental (en media 14 %), onde sobresae Francia. Os dez países con maior proporción de «ateos convencidos» foron China (47 %), Xapón (31 %), República Checa (30 %), Francia (29 %), Corea do Sur (15 %), Alemaña (15 %), Países Baixos (14 %), Austria (10 %), Islandia (10 %), Australia (10 %) e Irlanda (10 %). En contraste, a lista de dez países con maior porcentaxe de «persoas relixiosas» son Ghana (96 %), Nixeria (93 %), Armenia (92 %), Fixi (92 %), Macedonia (90 %), Romanía (89 %), Iraq (88 %), Quenia (88 %), Perú (86 %) e Brasil (85 %). En comparación co mesmo estudo realizado en 2005, en sete anos a relixiosidade diminuíu nove puntos porcentuais mentres que os ateos aumentaron tres nos países comúns a ambos os anos. O estudo tamén achou que a relixiosidade é maior entre os pobres, cunha diferenza de 17 puntos porcentuais entre o quinto (49 %) e primeiro quintil (66 %). De igual forma, os países son menos relixiosos conforme aumenta a súa prosperidade. A relixiosidade é menor entre aqueles con maior educación, aqueles con educación superior (52 %) son 16 puntos menos relixiosos que aqueles sen educación secundaria (68 %).[24]

Por áreas xeográficas[editar | editar a fonte]

Porcentaxe de cidadáns europeos que responderon «Non creo que existe algunha clase de espírito, deus ou forza suprema» no eurobarómetro de 2005.[226]

A edición de xuño de 2005 do eurobarómetro revelou que o 18 % da poboación europea identifícase con «Non creo que existe algunha clase de espírito, deus ou forza suprema», fronte ao 52 % que elixiu «Creo que existe un deus» e o 27 % que se decidiu por «Creo nalgunha clase de espírito ou forza suprema». Nun extremo sitúanse os franceses (33 % de ateísmo), os checos (30 %) e os belgas e neerlandeses (ambos no 27 %). No cabo oposto están Polonia, Irlanda (4 %) e Romanía. Móstranse ademais diferenzas por sexos, clases de idade, orientación política e nivel cultural: as mulleres, os maiores, os que se consideran de dereitas e aqueles de menor educación formal teñen unha maior tendencia a crer en deus.[226]

Unha enquisa realizada a fins do 2006 e publicada no Financial Times estudou a poboación dos Estados Unidos e de cinco países europeos. A taxa máis baixa do ateísmo correspondeu a Estados Unidos con tan só 4 %, mentres que en Europa estas foron considerablemente maiores: Italia (7 %), España (11 %), Gran Bretaña (17 %), Alemaña (20 %) e Francia (32 %).[227]

De acordo ao eurobarómetro do 2010, a porcentaxe da poboación que contestou «Non creo que existe algunha clase de espírito, deus ou forza suprema» varía desde Romanía (1 %), Malta (2 %), Chipre (3 %), Grecia (4 %), Polonia (5 %), ata Estonia (29 %), Países Baixos (30 %), Suecia (34 %), República Checa (37 %) e Francia (40 %), cunha media global do 20 % para a Unión Europea.[228] De acordo co Australian Bureau of Statistics, o 22 % dos australianos declaranse «sen relixión», unha categoría que inclúe aos ateos.[229] Entre o 64 e o 65 % dos xaponeses[22] e o 81 % dos vietnamita[230] son ateos, agnósticos ou non cren en deus algún. Nos Estados Unidos, houbo un incremento da identidade atea entre 1 e 5 puntos porcentuais entre os anos 2005 e 2012, e unha caída moito maior de 13 puntos naqueles que se chamaban «relixiosos», desde un 73 a un 60 %[231] De acordo a un informe do 2012 de Pew Research Center, o 2,4 % dos estadounidenses adultos identifícase como ateos, maior ao 1,6 % do 2007, e dentro dos non afiliados a unha relixión (19,6 %) os ateos representaban o 12 %.[232]

Relixiosidade e educación[editar | editar a fonte]

Un estudo de Estados Unidos observou unha correlación positiva entre o nivel de educación e a irrelixión, o agnosticismo e o ateísmo,[88] e unha enquisa na UE atopou unha correlación positiva entre o abandono escolar prematuro e a crenza nun deus.[226] A diferenza entre ricos e pobres esténdese ao campo dos estudos; segundo o Global Index of Religiosity and Atheism elaborado por Gallup International en 2012, o grao de ateísmo entre os licenciados ascende ao 19 %, fronte ao 7 % dos que non teñen estudos, e o número de crentes diminúe a medida que sobe o nivel de estudos das persoas.[233] Tamén é común atopar altos niveis de escepticismo en países con gobernos socialistas (ver ateísmo de estado), como o son Corea do Norte, Vietnam e China, e por razóns históricas en Rusia (ver URSS).

En 1914, James H. Leuba publicou que o 58 % de 1000 científicos estadounidenses expresaron «escepticismo ou dúbida na existencia do deus xudeocristiano». O estudo repetiuse en 1996 e produciu unha porcentaxe similar do 61 %. En 1998 Nature publicou un artigo que suxire que a crenza nun deus persoal ou nun máis aló estaba no seu punto máis baixo de todos os tempos entre os membros da Academia Nacional de Ciencias de Estados Unidos: só o 7,0 % cría nun deus persoal, en contraste con máis do 85 % da poboación xeral nacional;[234] aínda que este estudo foi criticado por Rodney Stark e Roger Finke pola súa definición de crenza en deus: «Creo nun deus a quen podo rezar coa esperanza de recibir unha solución».[235]

En 2009 o Pew Research Center cuantificou a relixiosidade entre os científicos membros do Asociación Estadounidense para o Avance da Ciencia e atopou que «un pouco máis da metade dos científicos (51 %) cren nalgunha clase de deidade de poder superior; en concreto, 33 % dos científicos di crer en deus, mentres que un 18 % cre nun espírito universal».[236] Unha enquisa publicada no Journal of Xeral Internal Medicine en 2005 informou que o 76 % dos médicos nos Estados Unido cría nun Deus, superior ao 7 % da Academia Nacional de Ciencias, pero aínda menor ao 85 % da poboación xeral. Aínda que case tan relixiosos como aquela, as súas relixións concretas a miúdo diferían das dos seus pacientes.[237]

Frank Sulloway do Instituto de Tecnoloxía de Massachusetts e Michael Shermer da Universidade Estatal de California dirixiron un estudo sobre unha mostra de adultos estadounidenses «acreditados» (o 12 % posuía un doutoramento e o 62 % un grao universitario): o 64 % cría en Deus, e existía unha correlación que indicaba que a convicción relixiosa diminuía a maior nivel educativo.[238] O sociólogo Philip Schwadel atopou que maiores niveis educativos non só están asociados cun incremento na participación relixiosa e costumes relixiosos na vida cotiá, senón que tamén están correlacionados cunha maior tolerancia á oposición pública á relixión dos ateos e un maior escepticismo cara a «posturas relixiosas exclusivistas e o literalismo bíblico».[239]

Unha enquisa de 2010 atopou que aqueles que se identifican como ateos ou agnósticos teñen en media máis coñecementos sobre as relixións principais que os seus propios seguidores. Os non crentes obtiveron mellores resultados nas preguntas acerca dos principios centrais do protestantismo e do catolicismo. Só os fieis mormones e xudeus acertaron tanto como os ateos e os agnósticos.[240]

Relixiosidade e intelixencia[editar | editar a fonte]

Tamén se examinou a relación entre a relixiosidade e a intelixencia. En 1958, o profesor Michael Argyle da Universidade de Oxford analizou sete estudos que investigaban a relación entre a actitude relixiosa e o coeficiente intelectual (CI) dos estudantes escolares e universitarios dos Estados Unidos. Aínda que se atopou unha clara correlación negativa, a análise non identificou a causalidade, pero notou que factores como un contexto familiar autoritario e a clase social tamén desempeñaban un papel na relixiosidade.[241]

Unha revisión sistemática do 2013 analizou os 63 estudos sobre o tema. 53 mostraban que a intelixencia analítica estaba correlacionada negativamente coa relixiosidade, dos que 35 alcanzaron significancia estatística, mentres que outros 10 atoparon unha correlación positiva, aínda que destes últimos só foi significativa en dous. O metaanálise revelou que a relixiosidade está correlacionada negativamente coa intelixencia. Esta asociación é máis forte en adultos que en nenos e adolescentes en idade escolar. Dado o anterior, os seus autores propuxeron tres posibles explicacións:

  1. As persoas intelixentes non adoitan conformarse con facilidade, polo que é máis probable que resistan o dogma relixioso.
  2. As persoas intelixentes tenden a adoptar un estilo de pensamento analítico (oposto ao intuitivo), o cal se demostrou que mina as crenzas relixiosas.
  3. Moitas funcións da relixión, incluído o control compensatorio, a autorregulación, o autoengrandecemento e o apego seguro, tamén son outorgadas pola intelixencia. Polo que as persoas intelixentes poden ter menor necesidade de prácticas e crenzas relixiosas.[242]

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Nielsen 2013: "No canto de dicir que un ateo é alguén que cre que é falsa ou probablemente falsa a probabilidade de que haxa un deus, unha caracterización máis adecuada do ateísmo consiste na máis complexa afirmación de que un ateo é alguén que rexeita a crenza en deus polo seguinte... porque un deus é antropomórfico, o ateo rexeita a crenza en deus, e que é falsa ou probablemente falsa que haxa un deus, un deus nonanfopomòrfico... para quen o concepto dun deus así é, xa sexa sen sentido, ininteligible, contraditorio e incomprensible ou incoherente, para o deus retratado por algúns teólogos ou filósofos... modernos ou contemporáneos, porque o concepto de deus en cuestión é tal que simplemente enmascara unha substancia atea, por exemplo, " Deus "é só outro nome para o amor, ou... un simbólico prazo para os ideais morais."
  2. Edwards 2005: "Na nosa definición, un 'ateo' é unha persoa que rexeita a crenza en deus, independentemente de se a súa razón do rexeitamento é que a afirmación de que 'Deus existe' exprese unha proposición falsa. A miúdo a xente adopta unha actitude de rexeitamento cara a unha posición por razóns distintas a que esta sexa unha proposición falsa. É común entre os filósofos contemporáneos, e de feito non era raro en séculos anteriores, rexeitar as posicións sobre a base de que carecen de significado. Ás veces, tamén, unha teoría é rexeitada por motivos tales como que é estéril, redundante ou caprichosa, e hai moitas outras consideracións, que en certos contextos, están xeralmente acordadas para constituír boas razóns para rexeitar unha afirmación".
  3. Rowe 1998: "Tal como se entende, o ateísmo é a postura que afirma a inexistencia de deus. Polo que un ateo é alguén que non cre en deus, mentres que un teísta é alguén que si cre en deus. Outro significado de 'ateísmo' é simplemente non crer na existencia de deus, máis que a crenza positiva na inexistencia de deus. ...un ateo, no sentido amplo do termo, é alguén que non cre en ningunha das formas de divindade, non só no deus da teoloxía occidental tradicional."
  4. 4,0 4,1 Harvey, Van A. Agnosticism and Atheism,  in Flynn 2007, p. 35: "Os termos ateísmo e agnosticismo teñen diferentes definicións. Os dous collen a letra a ante os termos gregos theos ( divindade) e gnosis (saber) no sentido de que o ateísmo é simplemente a ausencia da crenza nos deuses e o agnosticismo non é máis que a falta de coñecemento dalgúns temas especificados. A segunda definición ten o ateísmo no sentido da negación explícita da existencia dos deuses e o agnosticismo como a posición dunha persoa que, debido á existencia dos deuses é incognoscible, suspende o xuízo con respecto eles ... o primeiro é o máis inclusivo e recoñece só dúas alternativas: ou se cre nos deuses ou un non o fai. En consecuencia, non hai unha terceira alternativa, como aqueles que se chaman a si mesmos agnósticos a veces afirman. Na medida en que lles falta entender, son realmente ateos. Ademais, dado que a ausencia de crenza é a posición cognitiva en que nace todo o mundo, a carga da proba recae sobre aqueles que defenden a crenza relixiosa. Os partidarios da segunda definición, pola contra, consideran que a primeira definición é demasiado ampla, xa que inclúe os nenos desinformados xunto cos ateos agresivos e explícitos. En consecuencia, é pouco probable que o público a adopte."
  5. 5,0 5,1 Simon Blackburn, ed. (2008). "atheism". The Oxford Dictionary of Philosophy (2008 ed.). Oxford: Oxford University Press. Consultado o 21 de novembro de 2013. Ou a falta de crenza que hai nun deus, ou a crenza de que non hai ningunha. Ás veces o pensamento mesmo para ser máis que un mero agnosticismo dogmático, aínda que hai ateos que replican que todo o mundo é un ateo sobre a maioría dos deuses, estes avanzan un paso máis aló. 
  6. A maioría dos dicionarios (vexa a consulta en OneLook para "atheism") en primeiro lugar, unha das definicións máis estritas.
    • Runes, Dagobert D.(editor) (1942). Dictionary of Philosophy. Nova Jersey: Littlefield, Adams & Co. Philosophical Library. ISBN 0-06-463461-2. Arquivado dende o orixinal o 2011-05-13. Consultado o 9 de abril de 2011. (a) a crenza de que non hai deus, (b) Algúns filósofos chamaron "atea" porque non se fixeron á crenza nun deus persoal. O ateísmo neste sentido significa "non teísta". O antigo significado da palabra é unha tradución literal. Este último significado é un uso menos rigoroso do termo, aínda que amplamente actual na historia do pensamento.  – entry by Vergilius Ferm
  7. "Atheism". Oxford Dictionaries. Oxford University Press. Consultado o 21 de novembro de 2013. 
  8. "Definitions: Atheism". Department of Religious Studies, University of Alabama. Consultado o 1 de decembro de 2012. 
  9. 9,0 9,1 Oxford English Dictionary (2nd ed.). 1989. A crenza nunha deidade, ou deidades, en contraposición ao ateísmo 
  10. "Merriam-Webster Online Dictionary". Arquivado dende o orixinal o 2011-05-14. Consultado o 9 de abril de 2011. ...a crenza na existencia dun deus ou deuses... 
  11. Smart, J. J. C. ((Spring 2013 Edition), Edward N. Zalta (ed.)). The Stanford Encyclopedia of Philosophy, ed. ""Atheism and Agnosticism"". 
  12. 12,0 12,1 Drachmann, A. B. (1977 ("an unchanged reprint of the 1922 edition")). Atheism in Pagan Antiquity (en inglés). Chicago: Ares Publishers. ISBN 0-89005-201-8. Ateísmo e ateo son palabras formadas a partir de raíces gregas e con terminacións derivadas do grego. Con todo, non son gregas, a súa formación non está en consonancia coa linguaxe grega. En grego dise atheos e atheotēs. A estas as palabras en inglés ungodly (impío) e ungodliness (impiedade) corresponden con bastante exactitude. Exactamente da mesma maneira que impío, atheos foi utilizado como unha expresión de severa censura e condena moral. Este uso é antigo, e o máis antigo que se pode rastrexar. Non é senón ata máis tarde que o atopamos empregado para referirse a un credo filosófico determinado. 
  13. Armstrong 1999.
  14. Hancock, Ralph (1996). The Legacy of the French Revolution. Lanham, United States: Rowman and Littlefield Publishers. p. 22. ISBN 978-0847678426. Consultado o 30 de maio de 2015. , Extract of page 22
  15. 15,0 15,1 15,2 Various authors. "Logical Arguments for Atheism". The Secular Web Library. Internet Infidels. Consultado o 2 de outubro de 2012. 
  16. Shook, John R. "Skepticism about the Supernatural" (PDF). Consultado o 2 de outubro de 2012. 
  17. 17,0 17,1 Drange, Theodore M. (1996). "The Arguments From Evil and Nonbelief". Secular Web Library. Internet Infidels. Consultado o 2 de outubro de 2012. 
  18. Honderich, Ted (Ed.) (1995). "Humanism". The Oxford Companion to Philosophy. Oxford University Press. p 376. ISBN 0-19-866132-0.
  19. Fales, Evan. Naturalism and Physicalism,  in Martin 2006, pp. 122–131.
  20. Baggini 2003, pp. 3?4.
  21. Stenger 2007, pp. 17–18, citing Parsons, Keith M. (1989). God and the Burden of Proof: Plantinga, Swinburne, and the Analytical Defense of Theism. Amherst, New York: Prometheus Books. ISBN 978-0-87975-551-5. 
  22. 22,0 22,1 Zuckerman, Phil (2007). Martin, Michael T, ed. The Cambridge Companion to Atheism. Cambridge, England: Cambridge University Press. p. 56. ISBN 978-0-521-60367-6. OL 22379448M. Consultado o 9 de abril de 2011. 
  23. "Worldwide Adherents of All Religions by Six Continental Areas, Mid-2007". Encyclopædia Britannica. 2007. Consultado o 21 de novembro de 2013. 
    • 2.3% Atheists: Persons professing atheism, skepticism, disbelief, or irreligion, including the militantly antireligious (opposed to all religion).
    • 11.9% Nonreligious: Persons professing no religion, nonbelievers, agnostics, freethinkers, uninterested, or dereligionized secularists indifferent to all religion but not militantly so.
  24. 24,0 24,1 "Religiosity and Atheism Index" (PDF). Zurich: WIN/GIA. 27 de xullo de 2012. Consultado o 1 de outubro de 2013. 
  25. "Atheism". Encyclopædia Britannica. 1911. Arquivado dende o orixinal o 2011-05-12. Consultado o 9 de abril de 2011. The term as generally used, however, is highly ambiguous. Its meaning varies (a) according to the various definitions of deity, and especially (b) according as it is (i.) deliberately adopted by a thinker as a description of his own theological standpoint, or (ii.) applied by one set of thinkers to their opponents. As to (a), it is obvious that atheism from the standpoint of the Christian is a very different conception as compared with atheism as understood by a Deist, a Positivist, a follower of Euhemerus or Herbert Spencer, or a Buddhist. 
  26. Martin 1990, pp. 467–468: "In the popular sense an agnostic neither believes nor disbelieves that God exists, while an atheist disbelieves that God exists. However, this common contrast of agnosticism with atheism will hold only if one assumes that atheism means positive atheism. In the popular sense, agnosticism is compatible with negative atheism. Since negative atheism by definition simply means not holding any concept of God, it is compatible with neither believing nor disbelieving in God."
  27. Flint 1903, pp. 49–51: "The atheist may however be, and not unfrequently is, an agnostic. There is an agnostic atheism or atheistic agnosticism, and the combination of atheism with agnosticism which may be so named is not an uncommon one."
  28. Holland, Aaron. "Agnosticism". The New Encyclopedia of Unbelief,  en Flynn 2007, p. 34: "It is important to note that this interpretation of agnosticism is compatible with theism or atheism, since it is only asserted that knowledge of God's existence is unattainable."
  29. 29,0 29,1 Martin 2006, p. 2: "But agnosticism is compatible with negative atheism in that agnosticism entails negative atheism. Since agnostics do not believe in God, they are by definition negative atheists. This is not to say that negative atheism entails agnosticism. A negative atheist might disbelieve in God but need not."
  30. Barker 2008, p. 96: "People are invariably surprised to hear me say I am both an atheist and an agnostic, as if this somehow weakens my certainty. I usually reply with a question like, "Well, are you a Republican or an American?" The two words serve different concepts and are not mutually exclusive. Agnosticism addresses knowledge; atheism addresses belief. The agnostic says, "I don't have a knowledge that God exists." The atheist says, "I don't have a belief that God exists." You can say both things at the same time. Some agnostics are atheistic and some are theistic."
  31. Besant, Annie. "Why Should Atheists Be Persecuted?". The atheistic platform, 12 lectures by C. Bradlaugh [and others].  in Bradlaugh et al. 1884, pp. 185–186: "The Atheist waits for proof of God. Till that proof comes he remains, as his name implies, without God. His mind is open to every new truth, after it has passed the warder Reason at the gate."
  32. Holyoake, George Jacob (1842). "Mr. Mackintosh's New God". The Oracle of Reason, Or, Philosophy Vindicated 1 (23): 186. On the contrary, I, as an Atheist, simply profess that I do not see sufficient reason to believe that there is a god. I do not pretend to know that there is no god. The whole question of god's existence, belief or disbelief, a question of probability or of improbability, not knowledge. 
  33. Nielsen 2013:"atheism, in general, the critique and denial of metaphysical beliefs in God or spiritual beings. As such, it is usually distinguished from theism, which affirms the reality of the divine and often seeks to demonstrate its existence. Atheism is also distinguished from agnosticism, which leaves open the question whether there is a god or not, professing to find the questions unanswered or unanswerable."
  34. "Atheism". Encyclopædia Britannica Concise. Merriam Webster. Consultado o 15 de decembro de 2011. Critique and denial of metaphysical beliefs in God or divine beings. Unlike agnosticism, which leaves open the question of whether there is a God, atheism is a positive denial. It is rooted in an array of philosophical systems. 
  35. "Atheism". Encyclopædia Britannica. 1911. Arquivado dende o orixinal o 2011-05-12. Consultado o 9 de abril de 2011. But dogmatic atheism is rare compared with the sceptical type, which is identical with agnosticism in so far as it denies the capacity of the mind of man to form any conception of God, but is different from it in so far as the agnostic merely holds his judgment in suspense, though, in practice, agnosticism is apt to result in an attitude towards religion which is hardly distinguishable from a passive and unaggressive atheism. 
  36. Comte-Sponville, André (2006). Paidós Contextos, ed. El alma del ateísmo (Introducción a una espiritualidad sin Dios). p. 211. ISBN 978-84-493-1938-9. 
  37. 37,0 37,1 Martin 2006.
  38. "Atheism as rejection of religious beliefs". Encyclopædia Britannica 1 (15th ed.). 2011. p. 666. 0852294735. Arquivado dende o orixinal o 2011-05-12. Consultado o 9 de abril de 2011. 
  39. d'Holbach, P. H. T. (1772). Good Sense. Consultado o 7 de abril de 2011. 
  40. Smith 1979, p. 14.
  41. Nagel, Ernest (1959). "Philosophical Concepts of Atheism". Basic Beliefs: The Religious Philosophies of Mankind. Sheridan House. Eu entendo por 'ateísmo' unha crítica e unha negación das principais afirmacións de todas as variedades de teísmo... o ateísmo non se identifica coa pura incredulidade... Por tanto, un neno que non recibiu ningunha instrución relixiosa e nunca oíu falar de Deus, non é un ateo -porque non está a negar ningunha afirmación teísta. Do mesmo xeito, no caso dun adulto que, se se retirou da fe do seu pai, sen reflexión ou debido á franca indiferenza cara a calquera asunto teolóxico, tampouco é un ateo -porque un adulto así non está a desafiar o teísmo nin profesando ningunha opinión sobre o tema. 
    reprinted in Critiques of God, edited by Peter A. Angeles, Prometheus Books, 1997.
  42. 42,0 42,1 Flew 1976, pp. 14ff: «Nesta interpretación convértese nun ateo: non alguén que afirme claramente a non existencia de Deus, senón alguén que simplemente non sexa un teísta. Imos, para unha pronta referencia futura, a introducir as etiquetas 'ateo positivo' para o primeiro e 'ateo negativo' para o segundo».
  43. Maritain, Jacques (xullo 1949). "On the Meaning of Contemporary Atheism". The Review of Politics 11 (3): 267–280. doi:10.1017/S0034670500044168. 
  44. 44,0 44,1 Kenny, Anthony (2006). "Why I Am Not an Atheist". What I believe. Continuum. ISBN 0-8264-8971-0. =A verdadeira postura por defecto non é nin o teísmo nin o ateísmo, senón o agnosticismo... unha pretensión de coñecemento ten que estar fundamentada, a ignorancia só necesita ser confesada. 
  45. "Why I'm Not an Atheist: The Case for Agnosticism". Huffington Post. 28 de maio de 2013. Consultado o 26 de novembro de 2013. 
  46. O'Brien, Breda (7 de xullo de 2009). "Many atheists I know would be certain of a high place in heaven". Irish Times. Arquivado dende o orixinal o 2011-05-20. Consultado o 9 de abril de 2011. 
  47. Matthew Warner (8 de xuño de 2012). "More faith to be an atheist than a Christian". Consultado o 26 de novembro de 2013. 
  48. Baggini 2003, pp. 30–34. «Quen afirma seriamente que deberiamos dicir 'Eu non creo nin nego que o Papa é un robot', ou 'En canto a se comer ou non este anaco de chocolate converterame nun elefante son completamente agnóstico'. Ante a ausencia de boas razóns para crer esas afirmacións extravagantes, nós adecuadamente desconfiamos delas, non nos limitamos a suspender o xuízo.»
  49. Baggini 2003, p. 22. «A falta dunha proba non é razón para a suspensión da crenza. Isto é porque cando temos unha falta da proba absoluta podemos ter aínda evidencia abafadora ou unha explicación que é de lonxe moi superior ás alternativas».
  50. 50,0 50,1 Smart, J.C.C. (9 de marzo de 2004). "Atheism and Agnosticism". Stanford Encyclopedia of Philosophy. Consultado o 9 de abril de 2011. 
  51. La conciencia trágica en/de la actual filosofía española, Eloy Bueno de la Fuente. Homenaje al profesor Jaime García Alvarez en su 65 aniversario: Filosofía y Teología, Revista Agustiniana, p. 775
  52. Dawkins 2006, p. 50.
  53. The God Delusion p. 74
  54. Cudworth, Ralph (1678). The True Intellectual System of the Universe: the first part, wherein all the reason and philosophy of atheism is confuted and its impossibility demonstrated. 
  55. See, for example: Pressley, Sue Anne (8 de setembro de 1996). "Atheist Group Moves Ahead Without O'Hair". The Washington Post. Consultado o 22 de outubro de 2014. 
  56. Lowder, Jeffery Jay (1997). "Atheism and Society". Arquivado dende o orixinal o 2011-05-22. Consultado o 9 de abril de 2011. 
  57. Harris 2006, p. 51.
  58. Paul Henri Thiry, Baron d'Holbach, System of Nature; or, the Laws of the Moral and Physical World (London, 1797), Vol. 1, p. 25
  59. 59,0 59,1 59,2 59,3 59,4 Zdybicka 2005, p. 19-21.
  60. Gericke, Jaco (2012). The Hebrew Bible and Philosophy of Religion (en inglés). Society of Biblical Literature. p. 352. ISBN 9781589837089. 
  61. Schafersman, Steven D. (febreiro 1997). "Naturalism is an Essential Part of Science and Critical Inquiry". Conference on Naturalism, Theism and the Scientific Enterprise. Department of Philosophy, The University of Texas. Consultado o 7 de abril de 2011.  Revisado en maio de 2007
  62. Hume 1748, Part III: "If we take in our hand any volume; of divinity or school metaphysics, for instance; let us ask, Does it contain any abstract reasoning concerning quantity or number? No. Does it contain any experimental reasoning concerning matter of fact and existence? No. Commit it then to the flames: for it can contain nothing but sophistry and illusion."
  63. Drange, Theodore M. (1998). Atheism, Agnosticism, Noncognitivism. Internet Infidels, Secular Web Library. Retrieved 2007-APR-07.
  64. Ayer, A. J. (1946). Language, Truth and Logic. Dover. pp. 115–116. In a footnote, Ayer attributes this view to "Professor H. H. Price".
  65. Hume 1779.
  66. V.A. Gunasekara,"The Buddhist Attitude to God". Arquivado dende o orixinal o 2 de xaneiro de 2008.  In the Bhuridatta Jataka, "The Buddha argues that the three most commonly given attributes of God, viz. omnipotence, omniscience and benevolence towards humanity cannot all be mutually compatible with the existential fact of dukkha."
  67. Boeree, George. "An Introduction to Buddhism". Shippensburg University. Consultado o 10 de setembro de 2011. 
  68. Feuerbach, Ludwig (1841) The Essence of Christianity
  69. Walpola Rahula, What the Buddha Taught. Grove Press, 1974. Páxinas 51–52.
  70. Bakunin, Mijail (2008), Dios y el Estado, Madrid: El Viejo Topo; traduc. Diego Abad de Santillán, ISBN 8496831914, pp. 120 e 124.
  71. The Raelian Foundation (2005). Intelligent Design. p. 312. 
  72. Johnson, Philip; et al. (2005). Claydon, David; et al., eds. Religious and Non-Religious Spirituality in the Western World ("New Age"). A New Vision, A New Heart, A Renewed Call 2 (William Carey Library). p. 194. ISBN 978-0-87808-364-0. Although Neo-Pagans share common commitments to nature and spirit there is a diversity of beliefs and practices ... Some are atheists, others are polytheists (several gods exist), some are pantheists (all is God) and others are panentheists (all is in God). 
  73. Matthews, Carol S. (2009). New Religions. Chelsea House Publishers. ISBN 978-0-7910-8096-2. Non hai unha cosmovisión única que todos os neopagáns ou wiccanos adhiran. Unha fonte de información en liña indica que dependendo de como sexa definido o termo Deus, os neopaganos poderían ser clasificados como monoteístas, diteístas (dous deuses), politeístas, panteístas, ou ateos. 
  74. Chakravarti, Sitansu (1991). Hinduism, a way of life. Motilal Banarsidass Publ. p. 65. ISBN 978-81-208-0899-7. Consultado o 15 de xullo de 2014. For the thoroughgoing atheist, the path is extremely difficult, if not lonely, for he can not develop any relationship of love with God, nor can he expect any divine help on the long and arduous journey. 
  75. Pattanaik, Devdutt (18 de agosto de 2009). "63 worthy beings". Mid-day. Consultado o 15 de xullo de 2014. 
  76. Muni Nagraj. Āgama and Tripiṭaka: A Comparative Study : a Critical Study of the Jaina and the Buddhist Canonical Literature, Volume 1. Today & Tomorrow's Printers and Publishers. p. 203. ISBN 978-81-7022-730-4. 
  77. Kedar, Nath Tiwari (1997). Comparative Religion. Motilal Banarsidass. p. 50. ISBN 81-208-0293-4. 
  78. Gleeson, David (10 de agosto de 2006). "Common Misconceptions About Atheists and Atheism". Consultado o 21 de novembro de 2013. 
  79. Smith 1979, p. 275 «Quizais a crítica máis común contra ao ateísmo é a afirmación que este leva inevitablemente á bancarrota moral».
  80. Pascal, Blaise (1669). Pensées, II: The Misery of Man Without God.
  81. 81,0 81,1 Sartre 2006, p. 28.
  82. 82,0 82,1 Sartre 2004, p. 127.
  83. Sartre 2006, p. 69.
  84. Sartre 2001, p. 45.
  85. Sartre 2001, p. 32.
  86. Norris, Pippa and Ronald Inglehart (2004). Sacred and Secular: Religion and Politics Worldwide. Cambridge University Press. 
  87. Bruce, Steve (2003). Religion and Politics location=Cambridge, UK. 
  88. 88,0 88,1 Zuckerman, Phil (2009). "Atheism, Secularity, and Well-Being: How the Findings of Social Science Counter Negative Stereotypes and Assumptions" (PDF). Sociology Compass 3 (6): 949–971. doi:10.1111/j.1751-9020.2009.00247.x. 
  89. "Societies without God are more benevolent". The Guardian. 2 de setembro de 2010. Consultado o 21 de novembro de 2013. 
  90. Wallace, B. Alan Ph.D. (November 1999). "Is Buddhism Really Non-Theistic?" (PDF). National Conference of the American Academy of Religion lectures. Boston, MA. p. 8. Consultado o 22 de xullo de 2014. "Thus, in lixeiro of the theoretical progression from the bhavaºga to the tath?gatagarbha to the primordial wisdom of the absolute space of reality, Buddhism is not so simply non-theistic as it may appear at first glance."
  91. Winston, Robert (Ed.) (2004). Human. New York: DK Publishing, Inc. p. 299. ISBN 0-7566-1901-7. A incredulidade existiu durante séculos. Por exemplo, o budismo e o xainismo foron chamados relixións ateas porque non avogan pola crenza nos deuses. 
  92. "Humanistic Judaism". BBC. 20 de xullo de 2006. Arquivado dende o orixinal o 2011-04-16. Consultado o 9 de abril de 2011. 
  93. Levin, S. (maio 1995). "Jewish Atheism". New Humanist 110 (2): 13–15. 
  94. "Christian Atheism". BBC. 17 de maio de 2006. Consultado o 9 de abril de 2011. 
  95. Altizer, Thomas J. J. (1967). The Gospel of Christian Atheism. London: Collins. pp. 102–103. Consultado o 9 de abril de 2011. 
  96. Lyas, Colin (xaneiro 1970). "On the Coherence of Christian Atheism". Philosophy: the Journal of the Royal Institute of Philosophy 45 (171): 1–19. doi:10.1017/S0031819100009578. 
  97. Smith 1979, pp. 21–22
  98. Slavoj Žižek: Less Than Nothing (2012)
  99. Alain de Botton: Religion for Atheists (2012)
  100. Alexander Bard and Jan Söderqvist: The Global Empire (2012)
  101. Smith 1979, p. 275. «Entre os moitos mitos asociados coa relixión, ningún é tan difundido, ou con efectos máis desastrosos, que o mito que os valores morais non poden divorciarse da crenza dun deus». In Dostoevsky's The Brothers Karamazov (Book Eleven: Brother Ivan Fyodorovich, Chapter 4) existe o famoso argumento de que "se non hai Deus, todo está permitido.: "'Pero, que será entón dos homes? Pregunteille, 'sen Deus e a vida inmortal? Todas as cousas son lícitas entón, poden facer o que lles gusta?'"
  102. For Kant, the presupposition of God, soul, and freedom was a practical concern, for "Morality, by itself, constitutes a system, but happiness does not, unless it is distributed in exact proportion to morality. This, however, is possible in an intelligible world only under a wise author and ruler. Reason compels us to admit such a ruler, together with life in such a world, which we must consider as future life, or else all moral laws are to be considered as idle dreams ..." (Critique of Pure Reason, A811).
  103. Baggini 2003, p. 38
  104. Human Rights, Virtue, and the Common Good. Rowman & Littlefield. 1996. ISBN 978-0-8476-8279-9. Consultado o 9 de abril de 2011. That problem was brought home to us with dazzling clarity by Nietzsche, who had reflected more deeply than any of his contemporaries on the implications of godlessness and come to the conclusion that a fatal contradiction lay at the heart of modern theological enterprise: it thought that Christian morality, which it wished to preserve, was independent of Christian dogma, which it rejected. This, in Nietzsche's mind, was an absurdity. It amounted to nothing less than dismissing the architect while trying to keep the building or getting rid of the lawgiver while claiming the protection of the law. 
  105. The Blackwell Companion to Natural Theology. Wiley-Blackwell. 11 de maio de 2009. ISBN 978-1-4051-7657-6. Consultado o 9 de abril de 2011. Morality "has truth only if God is truth–it stands or falls with faith in God" (Nietzsche 1968, p. 70). The moral argument for the existence of God essentially takes Nietzsche's assertion as one of its premises: if there is no God, then "there are altogether no moral facts". 
  106. Victorian Subjects. Duke University Press. 1991. ISBN 978-0-8223-1110-2. Consultado o 9 de abril de 2011. Like other mid-nineteenth-century writers, George Eliot was not fully aware of the implications of her humanism, and, as Nietzsche saw, attempted the difficult task of upholding the Christian morality of altruism without faith in the Christian God. 
  107. Moore, G. E. (1903). Principia Ethica. Arquivado dende o orixinal o 2011-05-14. Consultado o 9 de abril de 2011. 
  108. Susan Neiman (6 de novembro de 2006). Beyond Belief Session 6 (Conference). Salk Institute, La Jolla, CA: The Science Network. 
  109. Baggini 2003, p. 40
  110. Baggini 2003, p. 43
  111. 101 Ethical Dilemmas, 2nd edition, by Cohen, M., Routledge 2007, pp 184–5. (Cohen notes particularly that Plato and Aristotle produced arguments in favour of slavery.)
  112. Political Philosophy from Plato to Mao, by Cohen, M, Second edition 2008
  113. Harris 2005, Harris 2006, Dawkins 2006, Hitchens 2007, Russell 1957
  114. Marx, Karl (1844). A Contribution to the Critique of Hegel's Philosophy of Right, Deutsch-Französische Jahrbücher, febrero.
  115. Gerald A. Cohen, "El opio del pueblo. Dios en Hegel, Feuerbach y Marx", en Si eres igualitarista, ¿cómo es que eres tan rico?, Paidos, 2001, ISBN 84-493-1093-8, pág. 109
  116. Martin Amis; Koba the Dread; Vintage Books; London; 2003; ISBN 978-0-09-943802-1; p. 30–31
  117. Moreira-almeida, A.; Neto, F.; Koenig, H. G. (2006). "Religiousness and mental health: a review". Revista Brasileira de Psiquiatria 28 (3): 242–250. PMID 16924349. doi:10.1590/S1516-44462006005000006. 
  118. Véxase por exemplo: Kahoe, R.D. (xuño 1977). "Intrinsic Religion and Authoritarianism: A Differentiated Relationship". Journal for the Scientific Study of Religion 16 (2): 179–182. JSTOR 1385749. doi:10.2307/1385749.  Véxase tamén: Altemeyer, Bob; Bruce, Hunsberger (1992). "Authoritarianism, Religious Fundamentalism, Quest, and Prejudice". International Journal for the Psychology of Religion 2 (2): 113–133. doi:10.1207/s15327582ijpr0202_5. 
  119. Harris 2006a.
  120. Harris, Sam (2005). "An Atheist Manifesto". Truthdig. Arquivado dende o orixinal o 2011-05-16. Consultado o 9 de abril de 2011. Nun mundo esnaquizado pola ignorancia, só o ateo négase a negar o obvio: a fe relixiosa promove a violencia humana nun grao asombroso. 
  121. Ethics for a Brave New World, Second Edition (Updated and Expanded). Stand To Reason. 4 de novembro de 2010. ISBN 978-1-58134-712-8. Consultado o 18 de outubro de 2007. Fai máis de medio século, cando aínda era un neno, recordo escoitar a unha serie de anciáns ofrecer a seguinte explicación dos grandes desastres que ocorreran en Rusia: "Os homes esquecéronse de Deus; Por iso ocorreu todo isto. Desde entón pasei case 50 anos traballando na historia da nosa revolución; No proceso lin centos de libros, recompilei centos de testemuños persoais, e xa contribuín oito volumes dos meus propios esforzos para despexar os cascallos deixados por ese trastorno. Pero se se me pedise hoxe que formulase da maneira máis concisa posible a causa principal da revolución ruinosa que tragou a uns 60 millóns da nosa xente, non podería dicilo con máis precisión que repetir: «Os homes esquecéronse de Deus; Por iso ocorreu todo isto. 
  122. D'Souza, Dinesh. "Answering Atheist's Arguments". Catholic Education Resource Center. Consultado o 9 de abril de 2011. 
  123. Dawkins 2006, p. 291.
  124. 10 myths and 10 truths about Atheism Sam Harris
  125. A palabra {{lang|grc|αθεοι} }-en calquera das súas formas- non aparece en ningún outro lugar que na Septuaginta ou o Novo Testamento. Robertson, A.T. (1960) [1932]. "Ephesians: Chapter 2". Word Pictures in the New Testament (en inglés). Broadman Press. Consultado o 9 de abril de 2011. Antiga palabra grega, non na LXX, só aquí no Novo Testamento. Ateos no sentido orixinal de estar sen Deus e tamén no sentido de hostilidade cara a Deus pola falta de adoración cara a el. Véxanse as palabras de Paulo en Rom 1:18-32. 
  126. "atheist". American Heritage Dictionary of the English Language. 2009. Consultado o 21 de novembro de 2013. 
  127. Martiall, John (1566). A Replie to Mr Calfhills Blasphemous Answer Made Against the Treatise of the Cross. English recusant literature, 1558–1640 203. Louvain. p. 51. Consultado o 9 de abril de 2011. 
  128. Rendered as Atheistes: Golding, Arthur (1571). The Psalmes of David and others, with J. Calvin's commentaries. pp. Ep. Ded. 3. Os ateistas din que ... non hai Deus.  Translated from Latin.
  129. Hanmer, Meredith (1577). The auncient ecclesiasticall histories of the first six hundred years after Christ, written by Eusebius, Socrates, and Evagrius. London. p. 63. OCLC 55193813. A opinión que teñén de ser ateos, ou de homes sen Deus. 
  130. 130,0 130,1 "Merriam-Webster Online:Atheism". Consultado o 21 de novembro de 2013. First Known Use: 1546 
  131. 131,0 131,1 Rendered as Athisme: de Mornay, Philippe (1581). A Woorke Concerning the Trewnesse of the Christian Religion: Against Atheists, Epicures, Paynims, Iewes, Mahumetists, and other infidels [De la vérite de la religion chréstienne (1581, Paris)]. Translated from French to English by Arthur Golding & Philip Sidney and published in London, 1587. Athisme, that is to say, vtter godlesnes. 
  132. Vergil, Polydore (c. 1534). English history. Consultado o 9 de abril de 2011. Godd would not longe suffer this impietie, or rather atheonisme. 
  133. O Oxford English Dictionary tamén rexistra un aínda máis temperán, de construción irregular, atheonism, datado ao redor de 1534. As palabras posteriores e agora obsoletas athean e atheal datan de 1611 e 1612 respectivamente. prep. by J. A. Simpson ... (1989). The Oxford English Dictionary (Second ed.). Oxford University Press, USA. ISBN 0-19-861186-2. 
  134. Burton, Robert (1621). deist. The Anatomy of Melancholy. Part III, section IV. II. i. Consultado o 9 de abril de 2011. Cousin-germans to these men are many of our great Philosophers and Deists 
  135. Martin, Edward (1662). "Five Letters". His opinion concerning the difference between the Church of England and Geneva [etc.] London. p. 45. To have said my office..twice a day..among Rebels, Theists, Atheists, Philologers, Wits, Masters of Reason, Puritanes [etc.]. 
  136. Bailey, Nathan (1675). An universal etymological English dictionary. Consultado o 9 de abril de 2011. 
  137. "Secondly, that nothing out of nothing, in the sense of the atheistic objectors, viz. that nothing, which once was not, could by any power whatsoever be brought into being, is absolutely false; and that, if it were true, it would make no more against theism than it does against atheism ..." Cudworth, Ralph. The true intellectual system of the universe. 1678. Chapter V Section II p.73
  138. Armstrong, Karen (1999). A History of God. London: Vintage. ISBN 0-09-927367-5. 
  139. "17th Century History – Investigating Atheism". Investigatingatheism.info. Consultado o 9 de abril de 2011.  |url-arquivo= ten un formato incorrecto: data (Axuda)
  140. Google.co.uk
  141. Britannica (1911). "Atheonism". Encyclopædia Britannica (en inglés) (11th ed.). En parte debido ao seu amplo uso na sociedade occidental monoteísta, o ateísmo adóitase describir como 'falta de fe en Deus', no canto dunha forma máis xeral como 'falta de crenza en deuses'. Unha clara distinción de cando en cando é elaborada nos escritos modernos entre estas dúas definicións, pero algúns usos arcaicos de ateísmo abarcan só a incredulidade no Deus singular, non nas deidades politeístas. É sobre esta base que o termo obsoleto adevismo foi acuñado no século XIX para describir a ausencia de crenza nas deidades plurais. 
  142. Martin, Michael. The Cambridge Companion to Atheism. Cambridge University Press. 2006. ISBN 0-521-84270-0.
  143. Pandian (1996). India, that is, sidd. Allied Publishers. p. 64. ISBN 978-81-7023-561-3. Consultado o 9 de abril de 2011. 
  144. Dasgupta, Surendranath (1992). A history of Indian philosophy 1. Motilal Banarsidass Publ. p. 258. ISBN 978-81-208-0412-8. Consultado o 9 de abril de 2011. 
  145. Tripathi (2001). Psycho-Religious Studies of Man, Mind and Nature. Global Vision Publishing House. p. 81. ISBN 978-81-87746-04-1. Consultado o 9 de abril de 2011. 
  146. Sarvepalli Radhakrishnan and Charles A. Moore. A Sourcebook in Indian Philosophy. (Princeton University Press: 1957, Twelfth Princeton Paperback printing 1989) pp. 227–249. ISBN 0-691-01958-4.
  147. Satischandra Chatterjee and Dhirendramohan Datta. An Introduction to Indian Philosophy. Eighth Reprint Edition. (University of Calcutta: 1984). p. 55.
  148. Joshi, L.R. (1966). "A New Interpretation of Indian Atheism". Philosophy East and West 16 (3/4): 189–206. JSTOR 1397540. doi:10.2307/1397540. 
  149. Baggini 2003, pp. 73?74. «O ateísmo ten as súas orixes na antiga Grecia, pero non xurdiu como un sistema de crenzas abertas e declaradas senón ata o final da Ilustración.»
  150. Solmsen, Friedrich (1942). Plato's Theology. Cornell University Press. p 25.
  151. 151,0 151,1 «...nullos esse omnino Diagoras et Theodorus Cyrenaicus...» Cicerón, Marco Tulio: De natura deorum. Comentarios e texto en inglés de Richard D. McKirahan. Thomas Library, Bryn Mawr College, 1997, pág. 3. ISBN 0-929524-89-6
  152. "religion, study of". Encyclopædia Britannica. 2007. Consultado o 2007-04-02. 
  153. Bremmer, Jan. Atheism in Antiquity,  in Martin 2006, pp. 12–13
  154. Diogenes Laërtius, The Lives and Opinions of Eminent Philosophers, ii
  155. Cicero, Lucullus, 121. in Reale, G., A History of Ancient Philosophy. SUNY Press. (1985).
  156. Bremmer, Jan. Atheism in Antiquity,  in Martin 2006, pp. 14–19
  157. Brickhouse, Thomas C.; Smith, Nicholas D. (2004). Routledge Philosophy Guidebook to Plato and the Trial of Socrates. Routledge. p. 112. ISBN 0-415-15681-5.  En particular, el sostén que a afirmación de que é un completo ateo contradi a outra parte da acusación, a de introducir «novas divindades
  158. Fragmentos do traballo Evémero na tradución ao latín de Ennio conserváronse nos escritos patrísticos (por exemplo, os de Lactancio e Eusebio de Cesarea), todos o cales se basean en principios de fragmentos de Diodoro 5,41-46 e 6.1. Testemuños, especialmente no contexto da crítica polémica, atópanse por exemplo, en Calímaco, Himno a Zeus 8.
  159. Plutarco, Moralia—Isis and Osiris 23
  160. "Epicurus (Stanford Encyclopedia of Philosophy)". Plato.stanford.edu. Consultado o 10 de novembro de 2013. 
  161. 161,0 161,1 Stein, Gordon (Ed.) (1980). The History of Freethought and Atheism. An Anthology of Atheism and Rationalism. New York: Prometheus. Retrieved on 2007-APR-03.
  162. Atheism en la Enciclopedia Católica de 1913.
  163. Maycock, A. L. and Ronald Knox (2003). Inquisition from Its Establishment to the Great Schism: An Introductory Study. ISBN 0-7661-7290-2.
  164. Reynold Alleyne Nicholson, 1962, A Literary History of the Arabs, page 318. Routledge
  165. Freethought Traditions in the Islamic World by Fred Whitehead; also quoted in Cyril Glasse, (2001), The New Encyclopedia of Islam, p. 278. Rowman Altamira.
  166. Al-Zandaqa Wal Zanadiqa, by Mohammad Abd-El Hamid Al-Hamad, first edition 1999, Dar Al-Taliaa Al-Jadida, Syria (Arabic)
  167. 167,0 167,1 Zdybicka 2005, p. 4
  168. "Benedict de Spinoza". Encyclopedia Britannica (en inglés). 27 de maio de 2014. 
  169. "Baruch Spinoza". Stanford Encyclopedia of Philosophy (en inglés). 15 de xullo de 2013. 
  170. Geoffrey Blainey; A Short History of Christianity; Viking; 2011; p.388
  171. Geoffrey Blainey; A Short History of Christianity; Viking; 2011; p.343
  172. "Online Etymology Dictionary". Consultado o 26 de novembro de 2013. 
  173. Winfried Schröder, en: Matthias Knutzen: Schriften und Materialien (2010), p. 8. Ver tamén a Rececca Moore en The Heritage of Western Humanism, Scepticism and Freethought (2011), chamando a Knutzen «o primeiro avogado aberto dunha perspectiva atea moderna». online here
  174. "Michel Onfray on Jean Meslier". William Paterson University. Consultado o 7 de abril de 2011.  |url-arquivo= ten un formato incorrecto: data (Axuda)
  175. d'Holbach, P. H. T. (1770). The System of Nature 2. Consultado o 7 de abril de 2011. 
  176. Jeremy Waldron; God, Locke, and Equality: Christian Foundations in Locke's Political Thought; Cambridge, UK; 2002; p.217
  177. "Voltaire". Stanford Encyclopedia of Philosophy (en inglés). 31 de agosto de 2009. 
  178. Geoffrey Blainey; A Short History of Christianity; Viking; 2011; pp. 390–391
  179. Reflections on the Revolution in France; (1790) by Edmund Burke
  180. Fonnesu, Luca (2006). "The problem of theodicy", pp. 766, in Haakonssen, Knud. The Cambridge History of Eighteenth-century Philosophy, vol. 2. Cambridge University Press.
  181. Ray, Matthew Alun (2003). Subjectivity and Irreligion: Atheism and Agnosticism in Kant, Schopenhauer, and Nietzsche. Ashgate Publishing, Ltd. ISBN 978-0-7546-3456-0. Consultado o 9 de abril de 2011. 
  182. Law, Stephen (2011). Humanism: A Very Short Introduction. Oxford: Oxford University Press. p. 23. ISBN 978-0-19-955364-8.  Law notes that he may have also been the first imprisoned on such a charge.
  183. Law, Stephen (2011). Humanism: A Very Short Introduction. Oxford: Oxford University Press. p. 23. ISBN 978-0-19-955364-8. 
  184. Overall, Christine (2007). Feminism and Atheism. ISBN 978-0-521-84270-9. Consultado o 9 de abril de 2011.  in Martin 2007, pp. 233–246
  185. Richard Pipes; Russia under the Bolshevik Regime; The Harvill Press; 1994; pp. 339–340
  186. Geoffrey Blainey; A Short History of Christianity; Viking; 2011; p. 494
  187. Rowan Callick; Party Time - Who Runs China and How; Black Inc; 2013; p.112
  188. "White Paper—Freedom of Religious Belief in China". Embassy of the People's Republic of China in the United States of America. October 1997. Consultado o 5 de setembro de 2007. 
  189. "International Religious Freedom Report 2007 — China (includes Tibet, Hong Kong, and Macau)". U.S.Department of State. 2007. Consultado o 2 de outubro de 2007. 
  190. Geoffrey Blainey; A Short History of Christianity; Viking; 2011; p.543
  191. Madsen, Richard (2014). "Religion Under Communism". En Smith, S. A. The Oxford Handbook of the History of Communism. Oxford University Press. p. 588. ISBN 9780199602056. 
  192. Blackford, R.; Schüklenk, U. (2013). "Myth 27 Many Atrocities Have Been Committed in the Name of Atheism". 50 great myths about atheism. John Wiley & Sons. p. 88. ISBN 9780470674048. 
  193. Zdybicka 2005, p. 16
  194. Michael, S. M. (1999). "Dalit Visions of a Just Society". En S. M. Michael (ed.). Untouchable: Dalits in Modern India. Lynne Rienner Publishers. pp. 31–33. ISBN 1-55587-697-8. 
  195. The Modern Rationalist (ed.). "Periyar and India’s Dravidian Movement:A strident Atheist in the Land of Religion". Consultado o 25 de xuño do 2017. There is no God. There is no God.There is no God at all. He who invented God is a fool. He who propagates God is a knave. He who worships God is a primitive.(galego Non hai Deus. Non hai Deus. Non hai Deus en absoluto. O que inventou a Deus é un necio. O que propaga a Deus é un adicto. O que adora a Deus é un primitivo.) 
  196. Martin, Douglas (26 agosto 2006). "Vashti McCollum, 93, Plaintiff In a Landmark Religion Suit - Obituary (Obit); Biography". The New York Times. Consultado o 25 de xuño do 2017. 
  197. Jurinski, James (2004). Religion on Trial. Walnut Creek, California: AltraMira Press. p. 48. ISBN 0-7591-0601-0. Consultado o 25 de xuño do 2017. 
  198. TIME Magazine cover online. 8 de abril de 1966. Consultado 2007-04-17.
  199. "Toward a Hidden God". Time Magazine online. 8 de abril de 1966. Consultado o 25 de xuño do 2017.
  200. Erickson, Doug (25 de febreiro de 2010). "The atheists' calling the Madison-based Freedom From Religion Foundation is taking its latest battle to the U.S. Supreme court. It's a milestone for the often-vilified but financially strong group, which has seen its membership grow to an all-time high". Wisconsin State Journal. Consultado o 30 de xuño de 2013. 
  201. Erickson, Doug (25 de febreiro de 2007). "The Atheists' Calling". Wisconsin State Journal. Consultado o 21 de novembro de 2013. 
  202. "Timothy Samuel Shah Explains 'Why God is Winning'." 2006-07-18. The Pew Forum on Religion and Public Life. Consultado el 07-04-2011.
  203. Paul, Gregory; Zuckerman, Phil (2007). "Why the Gods Are Not Winning". Edge 209. Consultado o 9 de abril de 2011. 
  204. "Women in Secularism". Consultado o 22 de xullo do 2017. 
  205. "Secular Woman:About". Consultado o 21 de novembro de 2013. 
  206. "A Timeline of the Sexual Harassment Accusations". Consultado o 21 de novembro de 2013. 
  207. "Blaghag: Atheism+". Consultado o 21 de novembro de 2013. 
  208. "How I unwittingly infiltrated the boys club, why it's time for a new wave of atheism". Consultado o 21 de novembro de 2013. 
  209. "About Atheism+". Consultado o 21 de novembro de 2013. 
  210. "Alligator News". Consultado o 21 de novembro de 2013. 
  211. "Atheists unveil monument in Florida and promise to build 50 more". Consultado o 21 de novembro de 2013. 
  212. "Public Atheist Monument Going Up Near Courthouse In Starke, Florida, Is Country’s First". Consultado o 22 de xullo do 2017. 
  213. Hooper, Simon. "The rise of the New Atheists". CNN. Arquivado dende o orixinal o 2010-04-08. Consultado o 16 de marzo de 2010. 
  214. Gribbin, Alice (22 de decembro de 2011). "Preview: The Four Horsemen of New Atheism reunited". New Statesman. Consultado o 13 de febreiro de 2012. 
  215. 215,0 215,1 Stenger 2009.
  216. "Vermont Law Review" (PDF). Consultado o 21 de novembro de 2013. 
  217. Richard Dawkins. "El regalo de Dios a Kansas". 
  218. "Major Religions of the World Ranked by Number of Adherents, Section on accuracy of non-Religious Demographic Data". Arquivado dende o orixinal o 2011-04-22. Consultado o 9 de abril de 2011. 
  219. Huxley, Andrew (2002). Religion, Law and Tradition: Comparative Studies in Religious Law. Routledge. p. 120. ISBN 978-0-7007-1689-0. OL 7763963M. Consultado o 9 de abril de 2011. 
  220. 220,0 220,1 "Religion: Year in Review 2010: Worldwide Adherents of All Religions". Encyclopædia Britannica Online. Encyclopædia Britannica Inc. Consultado o 21 de novembro de 2013. 
  221. Joas, Hans; Wiegandt, Klaus, eds. (2010). Secularization and the World Religions. Liverpool University Press. p. 122 (footnote 1). ISBN 978-1-84631-187-1. OL 25285702M. Consultado o 18 de abril de 2012. 
  222. (en inglés) Phil Zuckerman: Atheism: Contemporary Rates and Patterns, in: Michael Martin (ed.), The Cambridge Companion to Atheism, Cambridge University Press, 2007.
  223. Pippa Norris y Ronald Inglehart, Sacred and Secular: Religion and Politics Worldwide, Cambridge University Press, Nueva York, EEUU, 2004, ISBN 0-521-83984-X
  224. Steve Bruce, Politics and Religion, Polity Press (Cambridge)/ Blackwell Publishing Ltd. (Oxford), Reino Unido, 2003, ISBN 0-7456-2819-2, ISBN 0-7456-2820-6
  225. Nigel Barber (2010). Why Atheism Will Replace Religion. Psychology Today. Retrieved 2013-05-22.
  226. 226,0 226,1 226,2 "Social values, Science and Technology" (PDF). Arquivado dende o orixinal (PDF) o 2011-04-30. Consultado o 9 de abril de 2011. 
  227. "Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll". Financial Times/Harris Interactive. Arquivado dende o orixinal o 20 de decembro de 2006. Consultado o 25 de xullo do 2017. 
  228. Social values, Science and Technology (PDF). Directorate General Research, European Union. 2010. p. 207. Arquivado dende o orixinal (PDF) o 2011-04-30. Consultado o 25 de xullo do 2017. 
  229. "Cultural Diversity in Australia". Australian Bureau of Statistics. 2012. Consultado o 25 de xullo do 2017. 
  230. "Average intelligence predicts atheism rates across 137 nations" (PDF). 3 de xaneiro de 2008. Consultado o 25 de xullo do 2017. 
  231. "BBC News – Viewpoints: Why is faith falling in the US?". BBC Online. 22 de agosto de 2012. Consultado o 28 de agosto de 2012. 
  232. Cary Funk, Greg Smith. ""Nones" on the Rise: One-in-Five Adults Have No Religious Affiliation" (PDF). Pew Research Center. pp. 9, 42. Consultado o 21 de novembro do 2013. 
  233. El Confidencial (14 de agosto de 2012). "El ateísmo crece en todos los países, menos en España" (en español). Consultado o 25 de xullo d0 2017. 
  234. Larson, Edward J.; Larry, Witham (1998). "Correspondence: Leading scientists still reject God". Nature 394 (6691): 313–4. PMID 9690462. doi:10.1038/28478.  Dispoñible en StephenJayGould.org, Stephen Jay Gould archive. Consultado o 17-12-2006
  235. William H. Swatos; Daniel V. A. Olson, ed. (2000). The Secularization Debate (chapter by Rodney Stark). Rowman & Littlefield. ISBN 978-0-7425-0761-6. Consultado o 19 de agosto de 2011. Recentemente, publicáronse en Nature datos de series temporais bastante sorprendentes sobre as crenzas dos científicos. O criterio de Leuba para crer en Deus é tan estrito que excluiría unha porción substancial do clero "principal". Obviamente foi un truco intencional do seu parte. Quería demostrar que os homes de ciencia eran irrelixiosos. 
    • Stark, Rodney; Finke, Roger. Acts of Faith: Explaining the Human Side of Religion. University of California Press. Consultado o 19 de agosto de 2011. Recentemente, publicáronse en Nature datos de series temporais bastante sorprendentes sobre as crenzas dos científicos. O criterio de Leuba para crer en Deus é tan estrito que excluiría unha porción substancial do clero "principal". Obviamente foi un truco intencional do seu parte. Quería demostrar que os homes de ciencia eran irrelixiosos.. 
  236. "Scientists and Belief". Pew Research Center. Consultado o 21 de novembro de 2013. A survey of scientists who are members of the American Association for the Advancement of Science, conducted by the Pew Research Center for the People & the Press in May and June 2009, finds that members of this group are, on the whole, much less religious than the general public.1 Indeed, the survey shows that scientists are roughly half as likely as the general public to believe in God or a higher power. According to the poll, just over half of scientists (51%) believe in some form of deity or higher power; specifically, 33% of scientists say they believe in God, while 18% believe in a universal spirit or higher power. 
  237. "Survey on physicians' religious beliefs shows majority faithful". Universidade de Chicago. Consultado o 8 de abril de 2011. The first study of physician religious beliefs has found that 76 percent of doctors believe in God and 59 percent believe in some sort of afterlife. The survey, performed by researchers at the University and published in the July issue of the Journal of General Internal Medicine, found that 90 percent of doctors in the United States attend religious services at least occasionally compared to 81 percent of all adults. 
  238. Shermer 1999, pp. 76?79.
  239. Schwadel, Philip (2011). "The Effects of Education on Americans' Religious Practices, Beliefs, and Affiliations". Review of Religious Research 53 (2): 161. doi:10.1007/s13644-011-0007-4. 
  240. Landsberg, Mitchell (28 de setembro de 2010). "Atheists, agnostics most knowledgeable about religion, survey says". Los Angeles Times. Consultado o 8 de abril de 2011. 
  241. Argyle, Michael (1958). Religious Behaviour. Londres: Routledge and Kegan Paul. pp. 93–96. ISBN 0-415-17589-5. 
  242. Rathi, Akshat (11 de agosto de 2013). "New meta-analysis checks the correlation between intelligence and faith". Ars Technica. Consultado o 29 de maio de 2014. 

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Bibliografía[editar | editar a fonte]

Outros artigos[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]

En inglés