Armenia

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
República de Armenia
Հայաստանի Հանրապետություն
Hayastani Hanrapetut’yun
Bandeira de Armenia
Escudo de Armenia
Bandeira Escudo
Armenia (orthographic projection).svg

Capital Iereván
 • Poboación 1 111 300 (2009)
Linguas oficiais Armenio
Forma de goberno República presidencialista
Serzh Sargsyan
Hovik Abrahamyan
 • Declarada
 • Recoñecida
23 de agosto de 1990
21 de setembro de 1991
Superficie Posto 141º
 • Total 29 743 km²
 • % auga 4,71
Fronteiras 5 529 km
Costas 0 km
Poboación Posto 134º
 • Total (2010 est.) 3 262 200 hab.
 • Densidade 108,4 hab./km²
PIB (nominal) Posto 126º
 • Total (2011) 10 106 millóns US$
 • per cápita 3 032 US$
PIB (PPA) Posto 126º
 • Total (2011) 17 941 millóns US$
 • per cápita 5 384 US$
Moeda Dram (դր., AMD)
IDH (2010) 0,695 (76º) – Alto
Xentilicio Armenio/a
Fuso horario UTC +4
 • Horario de verán UTC +5
Dominio de Internet .am
Prefixo telefónico +374
Prefixo radiofónico EKA-EKZ
Código ISO AM
Membro de: ONU, OSCE, COE, CEI, OMC
Este artigo amosa escritos armenios. Sen o soporte axeitado, o texto pode mostrar símbolos sen sentido, coma caixas, marcas e outros.

Armenia[1] (en armenio: Հայաստան, Hayastan), oficialmente República de Armenia (en armenio: Հայաստանի Հանրապետություն, Hayastani Hanrapetut’yun), é un estado montañoso sen litoral localizado na rexión eurasiática de Transcaucasia. Localizado no cruzamento de camiños entre Europa oriental e Asia occidental, está rodeado por Turquía ao leste, Xeorxia ao norte, Acerbaixán e a república independente de facto de Nagorno-Karabakh ao leste, e Irán e o enclave acerbaixaní de Nakhicheván ao sur. A súa capital e cidade máis poboada é Iereván.

Armenia é unha nación-estado unitaria,[2][3] pluripartidista e democrática que ten as súas raíces nunha das máis antigas civilizacións do mundo. Dotada dun rico patrimonio cultural, o Reino de Armenia destacou como a primeira nación en adoptar o cristianismo como relixión nos primeiros anos do século IV (a data tradicional é 301). A moderna República de Armenia recoñece á Igrexa Apostólica Armenia, a Igrexa nacional máis antiga do mundo, como a principal relixión do país. Os armenios posúen ademais o seu propio alfabeto, inventado por Mesrop Mashtots no ano 405 d.C.

Antiga república da Unión Soviética,[4] o país é hoxe un estado emerxente que no ano 2011 estaba a negociar coa Unión Europea para ser un membro asociado, organización da cal posúe tódolos elementos para ser membro de pleno dereito. O Goberno de Armenia considera a súa entrada na unión como clave na súa política exterior, xa que se consideran cultural, histórica e politicamente como parte de Europa. É ademais actualmente membro de máis de trinta e cinco organizacións internacionais, incluíndo as Nacións Unidas, o Consello de Europa, a Comunidade de Estados Independentes ou a Asociación para a Paz, así como da Francofonía ou o Movemento de Países Non Aliñados.

Etimoloxía[editar | editar a fonte]

O nome nativo en lingua armenia para do país é Hayk’. O nome evolucionou durante a Idade Media a Hayastan, unha combinación das palabras Hayasa (Հայասա) ou Hayk (Հայկ) co sufixo persa -stán que significa lar ou lugar de. O nome foi tradicionalmente derivado de Hayk (Հայկ), lendario patriarca dos armenios e segundo a tradición o tataraneto de Noé. Hayk, supostamente, baixou do monte Ararat onde a algúns creen que se posou o Arca de Noé trala fin do diluvio universal, e viaxou para axudar na construción da torre de Babel. Alí, derrotou ao Rei babilonio Bel no ano 2492 a.C., estabelecendo a súa nación na rexión de Ararat, preto das montañas do lago Van.

Outras fontes literarias como as gregas,[5] romanas, xudías, asirias, babilónicas, persas e outras, traducen e transliteran o nome Togarma (en lingua acadia: Ti-garimmu) como pai de varias tribos seminómadas que habitaron Armenia. Este nome componse de tres raíces: Bet (casa), To (tell e tur en lingua árabe equivalen a monte e en linguas irmás til, te, to, ta equivalen a outeiro, e figuradamente a reino) e Garma (que significa os fillos de Gomer que viven nos montes) quedando traducido na Biblia como Bet Togarma. Relatos anteriores ao cristianismo suxiren que Nairi, que significa "a terra dos ríos", era o nome usado antigamente para chamar á rexión montañosa do país. O primeiro uso que se ten constancia deste nome é polos asirios darredor de 1200 a.C.

Hayk, o lendario fundador da nación armenia.

O exónimo Armenia atópase por vez primeira nun texto en persa antigo coñecido como a Inscrición de Behistún.[6] Neste texto do 515 a.C. o nome aparece como Armina (Old Persian a.png Old Persian ra.png Old Persian mi.png Old Persian i.png Old Persian na.png). A voz Armenoi aparece en grego antigo nun texto do historiador Heródoto: Ἀρμένιοι δὲ κατά περ Φρύγες ἐσεσάχατο, ἐόντες Φρυγῶν ἄποικοι. Nel relátase que os armenios eran colonos da rexión de Asia Menor de Frixia. A etioloxía tradicional para o etónimo é de Armenak ou de Aram, o bisneto do bisneto de Hayk, e doutro líder que foi, segundo a tradición armenia, o antepasado de tódolos armenios. Tamén algúns historiadores antigos de Armenia, como Moisés de Khorene, din que os armenios eran urartos e que a palabra "Armenia" deriva dun rei urarto chamado "Aramu", teoría que algúns historiadores modernos descartan afirmando que non existe ningunha relación entre ambas civilizacións.

Segundo algúns historiadores,[7] a primeira mención da voz "Armina" faise nas escrituras cuneiformes da época do rei Darío I de Persia (séculos VI-V a.C.). Mais o nome dado aos armenios "Gai" (ou Jai), provén do país Gaiasa ou Jaiasa, mencionado nas escrituras cerámicas hititas do século XII a. C. Algunhas décadas máis tarde, Xenofonte, un xeneral grego que guerreou contra os persas, describe moitos aspectos da vida do pobo armenio e a súa hospitalidade. Relata que a xente fala un idioma que soaba aos seus oídos como a lingua dos persas. Outro historiador, Arnold Toynbee, menciona que "Armenia" pode provir de "Erimena", pai do último rexente de Urartro, Russas III. Agrega ademais, que outra alternativa é que proveña de "Aruma-ni", que significa país dos arameos, pobo que arribou do norte das estepas árabes a finais do século XI ou comezos do X a.C. e conquistou Nairi.

Historia[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Historia de Armenia.

Prehistoria[editar | editar a fonte]

Véxase tamén: Urartu.
O zapato de Areni.

O planalto armenio amosa pegadas de asentamentos da época neolítica. Recentes estudos arqueolóxicos afirman que na zona da actual cidade de Areni atopáronse os máis antigos zapatos de coiro, saias e instalacións vinícolas. Os arqueólogos falan da cultura Shulaveri-Shomu da rexión de Transcaucasia central como a primeira cultura coñecida na zona, datada aproximadamente entre o 6000 e o 4000 a.C.

Outra cultura primitiva, a comezos da Idade de Bronce, foi chamada a cultura Kura-Araxes, asignada ao período que vai dende 4000 a.C. ao 2200 a.C., e máis tarde desenvolvida na cultura Trialeti (2200 - 1500 a.C.). Entre os anos 1500 e 1200 a.C., existía na metade occidental do planalto armenio a cultura Hayasa-Azzi, con frecuentes enfrontamentos co Imperio hitita. Entre o 1200 a.C. e o ano 800 a.C., a maior parte de Armenia foi unida baixo unha confederación de reinos, que as fontes asirias chamaron Nairi (do asirio: "terra dos ríos").

Na Idade do Ferro florece no Cáucaso e na parte oriental de Asia menor o Reino de Urartu fundado por Aramu, que uniu tódolos principados do planalto armenio e otorgouse a si mesmo o título de "Rei de Reis", título tradicional dos reis urartios. Os urartios estableceron a súa soberanía sobre a totalidade de Taron e Vaspurakan. O principal rival de Urartu foi o Imperio neo-asirio.

Durante o reinado de Sarduri I (834-828 a.C.) Urartu converteuse nun estado forte e organizado, impoñendo impostos ás tribos veciñas. Sarduri fundou ademais a cidade de Tushpa (a moderna Van) capital de Urartu. O seu fillo, Ishpuini, estendeu as fronteiras do estado polo que logo sería coñecida como a zona de Tigranocerta e Urmia. O rei Menua (810-785 a.C.) estendeu o territorio urartiano cara ao norte, cara aos campos de Araratian. Deixou máis de noventa inscricións utilizando a escritura cuneiforme mesopotámica escritas na lingua urartiana. Outro rei, Argishti I conquistou Latakia aos hititas, e chegou até Biblos e Fenicia, construíndo Erebuni (actual Iereván) no ano 782 a.C. usando aos prisioneiros de guerra. O Imperio asirio invadiu posteriormente Urartu, no ano 612 a.C., e fíxose cargo da capital, Van, cara a o 585 a.C. Este feito terminou de maneira efectiva coa soberanía de Urartu.

Antigüidade[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Reino de Armenia.

Despois da caída de Urartu, o Satrapado de Armenia foi gobernado pola dinastía Oróntida, que goberna o estado entre os anos 585 e 190 a.C.. Baixo esta dinastía, Armenia foi ás veces un reino independente, e outras unha satrapía do Imperio Persa. Darío III foi un sátrapa armenio antes de converterse en emperador de Persia. Despois da destrución do Imperio Seléucida, un estado grego helenístico de curta duración sucesor do Imperio de Alexandre o Grande, foi fundado un estado armenio de corte helenístico en 190 a.C. Os primeiros reis foron os artáxidas, dinastía fundada por Artaxias I. Ao mesmo tempo, creouse un reino divido e independente en Occidente, coñecido como Armenia Menor, mentres que o principal reino adquiriu o nome de Gran Armenia.

Os novos reis comezaron un programa de expansión que ía chegar ao seu apoxeo un século máis tarde. As súas conquistas son relatadas polo historiador grego Estrabón: Zariadris conqueriu Acilisene e todo o "territorio ao redor de Antitauros", referíndose probablemente ao distrito de Muzur ao oeste do Éufrates. Artaxias tomou terras dos medos, dos iberos, e dos sirios. Posteiormente, tivo enfrontamentos cos habitantes do Ponto, a Siria Seléucida e a Capadocia; e foi incluído no tratado que seguiu á vitoria dun grupo de reis anatolios sobre Farnaces no 181 a.C., o cal perdeu tódolos seus territorios no oeste. Artaxias foi un monarca ambicioso con gran influencia na política internacional da época. No seu cénit, entre o 95 e o 66 a.C., a Gran Armenia estendeu o seu imperio sobre partes da rexión do Cáucaso e a zona que agora é Turquía oriental e central, ademais do noroeste de Irán, Palestina, Siria e o Líbano, formando o chamado Segundo Imperio armenio.

Por un tempo, Armenia foi un dos estados máis poderosos no Oriente romano, polo que o enfrontamento coa República Romana era inevitable, perdendo os armenios a guerra no 66 a.C., aínda que conservando a súa soberanía. O rei Tigranes o Grande seguiu gobernando Armenia como aliado de Roma, até a súa morte no 55 a.C. De feito, a derrota do Rei do Ponto na Terceira Guerra Mitridática ante o romano Pompeio deu lugar a que o Reino de Armenia se convertese nun Estado cliente aliado de Roma. Máis tarde, no ano 1 d.C., Armenia pasa a estar baixo completo control romano até o establecemento da dinastía arsácida. Durante a alianza con Roma, o pobo armenio adoptou ideas políticas, filosóficas e relixiosas occidentais. Segundo Estrabón, todo o mundo en Armenia fala "o mesmo idioma".

Independencia[editar | editar a fonte]

No 1813 e 1828, a Armenia actual (que consta dos Khanatos de Ereván e de Karabakh) foi temporariamente incorporada ao Imperio Ruso. O mesmo volveu a suceder coa incorporación da Armenia na URSS no 1920, na condición de RSS da Armenia, despois de existir brevemente como estado independente.

Xenocidio armenio[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Xenocidio Armenio.

Durante os anos finais do Imperio Otomán (1915-1923), unha gran proporción dos armenios que vivían na Anatolia oriental (chamada polos armenios "Armenia Occidental") morreron no coñecido como xenocidio armenio, un esforzo de deportación e erradicación foi levado a cabo polos otománs co patrocinio do estado turco. As estimacións do número de armenios que foron asasinados durante eses acontecimentos varían entre 200.000 e 1 800 000. A morte desas persoas lémbrana os armenios en todo o mundo o 24 de abril.

Guerra por Nagorno-Karabakh[editar | editar a fonte]

Armenia continúa envolvida nun longo conflito co Acerbaixán a propósito do Nagorno-Karabakh, un enclave poboado por armenios que incluíu Stalin no Azerbaixán soviético. Armenia e o Acerbaixán comezaron a loitar polo enclave en 1988 e a guerra estalou despois de obteren os dous países a independencia da Unión Soviética en 1991. En maio de 1994, cando se acordou un alto o fogo, as forzas armenias controlaban non só o Nagorno-Karabakh senón tamén un anaco do propio Acerbaixán. As economías de ambos os dous lados víronse afectadas pola súa incapacidade en facer calquera tipo de progreso substancial cara á resolución pacífica do conflito, e mais por bloqueos económicos mutuos.

Xeografía[editar | editar a fonte]

O terreo é principalmente montañoso, con ríos de fortes correntes e poucos bosques. As montañas do Cáucaso atravesan o país do leste ao oeste. O clima é continental de altura: veráns quentes e invernos fríos. O punto máis alto é o Monte Ararat, con 4095 m de altura sobre do nivel do mar.

Economía[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Economía de Armenia.

Subdivisión administrativa[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Subdivisións de Armenia.

Armenia subdivídese en 11 provincias (marzer, singular - marz):

As divisións administrativas de Armenia
Provincias de Armenia
Provincia Capital
1 Aragazotn Արագածոտնի մարզ Aschtarak/Achtarak/Ashtarak Աշտարակ
2 Ararat Արարատի մարզ Artashat/Artaxat Արտաշատ
3 Armavir Արմավիրի մարզ Armavir Արմավիր
4 Gelarquniq Գեղարքունիքի մարզ Gavar Գավառ
5 Kotaik Կոտայքի մարզ Hrazdan/Hrasdan Հրազդան
6 Lori Լոռու մարզ Vanadzor/Vanadsor Վանաձոր
7 Shirak Շիրակի մարզ Gyumri Գյումրի
8 Syunik Սյունիքի մարզ Kapan Կապան
9 Tavusch Թավուշի մարզ Idjevan/Idchevan Իջևան
10 Vaiots Tzor Վայոց Ձորի մարզ Jeghegnadsor/Jeghegnadzor/Ieghegnadzor Եղեգնաձոր
11 Iereván Երևան

Mapas e imaxes[editar | editar a fonte]

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para armenio.
  2. . Garsoïan, Nina G. (1997). Richard.G. Hovannisian, ed. Armenian People from Ancient to Modern Times: The Dynastic Periods: From Antiquity to the Fourteenth Century (Palgrave Macmillan ed.). pp. Volume 1, p.81. ISBN 0-312-10169-4. "A conversión de Armenia ao cristianismo foi probablemente o paso máis crucial da súa historia. Armenia desligouse bruscamente do seu pasado iránico que durante séculos, cun carácter intrínseco, identificou claramente a poboación autóctona como a da súa contorna, case ao mesmo tempo se identificou Armenia como o primeiro estado que adoptou o cristianismo" 
  3. Grousset, René (1995). Histoire de l'Arménie. Payot. p. 122. ISBN 2-228-88912-1. Os datos estimados varían dende o 284 ao 314. 
  4. Juergen-Zahorka, Hans. "How Armenia Could Approach the European Union" (PDF) (en inglés). LIBERTAS - Europaeisches Institut GmbH. Consultado o 19 de maio de 2012. 
  5. David, Frankel. The Ancient Kingdom of Urartu. British Museum Publications. 
  6. Otero, Edgardo (2003). El orígen de los nombres de los países del Mundo (y muchas de las islas que éstos poseen) (1º ed. ed.). De los cuatro vientos. p. 509. ISBN 987-1027-68-0. 
  7. Xenofonte (2003). Anábasis. Trad. e notas de R. Bach Pellicer. Intr. de Carlos García Gual. Rev.: M.ª E. Martínez-Fresneda. (1ª ed.). Madrid: Editorial Gredos, S.A. pp. 2–9. ISBN 978-84-249-0314-5. 

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Outros artigos[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]