Saltar ao contido

Ruínas de San Domingos

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Ruínas de San Domingos
Pontevedra Editar o valor en Wikidata
Imaxe
 Instancia de
monumento
ruína
museo arqueolóxico Editar o valor en Wikidata
 Parte de
Museo de Pontevedra Editar o valor en Wikidata
 Estilo
arquitectura gótica Editar o valor en Wikidata
 Conservación
en ruínas Editar o valor en Wikidata
Localización
 Situado en
Pontevedra, Pontevedra (San Bartolomeu e Santa María), Pontevedra, provincia de Pontevedra, Galicia, España Editar o valor en Wikidata
 Localización
Gran Vía de Montero Ríos Editar o valor en Wikidata
 Coordenadas
42°25′52″N 8°38′49″O / 42.431198, -8.646964
Recoñecemento
Ben de Interese Cultural
Data14 de agosto de 1895
IdentificadorRI-51-0000070
Códigos e identificadores
VIAF315161572 Editar o valor en Wikidata
Fontes e ligazóns
Patrimonio Galego: 33427
Wikidata C:Commons
Vista xeral segundo se accede ás ruínas: á esquerda, as capelas; ó fondo, a sancristía; á dereita, o acceso á sala capitular.

As ruínas de San Domingos constitúen un dos seis edificios que forman o complexo do Museo Provincial de Pontevedra. Corresponde cos restos que permanecen en pé da igrexa gótica do que no seu día foi o convento de San Domingos.

Hoxe consérvase só a cabeceira porticada, con cinco capelas correspondentes ó brazo transversal do cruceiro. A entrada ó recinto faise polo extremo norte do cruceiro.

A Sociedade Arqueolóxica de Pontevedra iniciou en 1889 as xestións para a súa recuperación e declaración como Monumento Nacional, e utilizou as ruínas como sede da institución. Co tempo, en 1938, a Sociedade cedeu as instalacións ó Museo de Pontevedra e este converteu este espazo na súa Sección lapidar (arqueolóxica) e dedicouno á exposición permanente de sepulcros de persoeiros históricos pontevedreses, laudas gremiais e escudos heráldicos procedentes de enterramentos na propia igrexa e de casas nobres da cidade e da provincia.

Historia do convento

[editar | editar a fonte]

Os dominicos chegaron a Pontevedra a finais do século XIII e fundaron o convento cara a 1281, na Moureira, no exterior da muralla que pechaba a cidade na Idade Media,[1] pero pronto se trasladaron ó lugar onde hoxe quedan os restos do edificio. As obras da cabeceira comezaron en 1304 ou 1305 pero a partir de 1380 substituíronse pola obra actual, que non se rematou ata o século XV. A finais do XVIII decidiuse reformar a igrexa mediante unha nova nave, neoclásica, que substituiría a antiga igrexa gótica. Esta reconstrución, que ía dirixir Álvarez Reguera, viuse fanada en 1835, cando o Estado aprobou a chamada desamortización de Mendizábal e puxo en venda as posesións das ordes relixiosas, incluída igrexa e convento de San Domingos.

O 8 de decembro de 1836 pecha o convento[2] e a partir deste momento o edificio entrou pouco a pouco nun longo proceso de ruína e deterioración progresivos. En 1840 a Junta de Enajenación de Edificios y Efectos de los Conventos Suprimidos de la Provincia de Pontevedra cedeuno ó Concello, que o dedicou a Casa de Asilo; posteriormente dedicouse a cárcere, hospicio, escola infantil, cuartel e teatro, pero sen realizar labores de mantemento que evitaran a progresiva ruína. Mesmo en 1846 aproveitáronse as pedras para pavimentar as rúas de Pontevedra, tal como o recolleu o historiador pontevedrés Claudio González Zúñiga:[3]

"Neste templo aínda se conservaban moitos sepulcros e lápidas cheas de inscricións, que hoxe poderían moi ben esclarecer e ilustrar algúns feitos escuros da historia daqueles séculos, pero unha man ignorante e ousada, arrincándoas daquel lugar para pavimentar rúas e prazas, privounos dos recursos que estas inscricións pudieran prestar á arqueoloxía".

En 1864 derrúbase a capela de San Xacinto, que estaba no extremo sur do cruceiro e, entre 1869 e 1870, a parte superior da torre que existía neste mesmo punto.

"Ruinas de la Iglesias de Santo Domingo de Pontevedra" 1879. La Ilustración Gallega y Asturiana[4]

En 1874, o Concello comeza a considerar a demolición do convento, co obxectivo de ampliar o espazo dedicado a Campo da Feira (actual parque das Palmeiras), para o que conta co informe favorable da Comisión Provincial de Monumentos, que puña como condición respectar a antiga igrexa e algúns outros elementos de interese. A pesar desta limitación, o Concello aprobou en xullo de 1880 a demolición completa, decisión que provocou a reacción en contra da Comisión de Monumentos e de numerosos pontevedreses, que conseguiron deter as obras de demolición. O Concello volveuno intentar en 1889, pero a reacción social conseguiu de novo deter as obras; nesta ocasión a vontade de demoler as ruínas era tan firme que o concello xa incluíra nos seus orzamentos os ingresos previstos pola venda dos terreos resultantes.

Recuperación

[editar | editar a fonte]

Aínda que a Sociedade Arqueolóxica de Pontevedra non se constituíu formalmente ata o 15 de agosto de 1894[5], baixo a presidencia de Casto Sampedro, xa desde anos antes levou adiante algunhas actividades en prol da conservación histórica e artística de Pontevedra. Canto ás actividades dirixidas á conservación das ruínas de San Domingos cómpre destacar a xuntanza que se celebrou nas propias ruínas o 16 de setembro de 1889[6], baixo a convocatoria do poeta Roxelio Lois Estévez, daquela director de O Galiciano, Manuel de la Fuente e o médico Xosé Casal, estes dous últimos delegados da Comisión Provincial de Monumentos. Esta xuntanza converteuse nunha especie de ocupación das ruínas, a piques de ser derrubadas definitivamente. Nesta xuntanza tomaron as ruínas como sede da Sociedade e procederon a limpalas de entullos e lixo e ó seu peche cun valado.

A consecuencia desta reivindicación foi a declaración como Monumento Nacional do que nese momento se conservaba das ruínas —o que hoxe podemos ver—, o 14 de agosto de 1895. San Domingos convertíase así no primeiro Monumento Nacional da provincia de Pontevedra.

Os debuxantes da Sociedade Arqueolóxica recolleron así o estado das ruínas nesa época:

"Precisamente un deses edificios sentenciados a unha lenta morte ao longo do século XIX e salvado no último momento do seu derrubamento total polo empeño de Sampedro e outros colaboradores foron as Ruínas de San Domingos, que se converteron deste xeito no «buque insignia» da Arqueológica, tanto polo seu valor histórico-artístico coma por seren o núcleo onde se concentraban e expoñían as coleccións de obxectos que a Sociedad conseguía rescatar do esquecemento"
Museo de Pontevedra

En 1905 comezan as obras do Instituto de Pontevedra (actual IES Valle Inclán), a carón das ruínas, sobre o terreo que ocupaba o convento. Entón, a Sociedade Arqueolóxica solicitou que se lle reservase un espazo na planta baixa, pero a sala que lle deixaron era insuficiente para os fondos que necesitaba expor. En 1945 esta sala foi permutada por un pequeno patio e parte do soto do instituto.

O membros do Seminario de Estudos Galegos en 1928, nas ruínas de San Domingos. De pé: Pedrayo, Losada, Cuevillas, Risco, Carballo Calero, Filgueira, García Paz, Pintos, Fraguas e Osorio-Tafall. Sentados: Parga Pondal, Moralejo Laso, Carro, Cabeza de León, Arias Sanjurjo, Álvarez Limeses e Novás.[7]

En 2008, durante as obras acometidas polo concello para a construción dun aparcadoiro subterráneo na praza de España, descubríronse restos da cimentación da igrexa gótica e unhas 20 fosas do que sería o cemiterio exterior da mesma.

As ruínas como sección do Museo de Pontevedra

[editar | editar a fonte]

A Sociedade Arqueolóxica disolveuse en 1938 e cedeu a xestión dos restos ó Museo de Pontevedra, que fora fundado en 1927. Como xa se dixo, o Museo de Pontevedra dedicou este espazo á exposición permanente de pezas pétreas relacionadas coa historia da cidade e provincia. No exterior exponse ó público non só as propias ruínas senón tamén sepulcros de persoeiros pontevedreses e laudas gremiais, algúns deles procedentes dos enterramentos que se realizaron na propia igrexa, e unha ampla colección de escudos heráldicos, procedentes das casas nobres da cidade e da provincia, cedidos polos propietarios ou herdeiros no momento do derrubo das mesmas ou adquiridos polo propio museo.

O espazo museístico está constituído, en primeiro lugar, polos restos conservados da propia igrexa:

  • A capela central, maior. Sábese que estaba en construción en 1331 (a primeira do lado do Evanxeo data de 1360 e as dúas do lado da Epístola son de finais do XIV e principios do XV).
  • Á esquerda da anterior, a capela de Santa María Madalena, rebautizada despois baixo a advocación ó Espírito Santo.
  • Máis á esquerda, no extremo norte do cruceiro, a capela do Espírito Santo vella, máis tarde chamada de San Domingo de Suriano. Nesta capela está o sartego de Tristán de Montenegro.
  • Á dereita da capela maior está a capela de San Pedro Mártir, rebautizada como capela do Bo Xesús.
  • Á dereita da anterior, no extremo sur do cruceiro, a capela de San Tomé, chamada despois de Santo André.

Á dereita desta última estaba a capela de San Xacinto e a torre, derruídas entre 1864 e 1870, e a sancristía, xa fronte ás capelas. No muro da zona da sancristía pódese ver un rosetón que foi trasladado en 1895 desde a fachada norte (onde hoxe está o acceso ó recinto).[8] Xunto á sancristía sitúase a entrada á sala capitular, precedida por unha arquería que procede do antigo convento.[9]

Entre os sepulcros expostos destacan os de Paio Gómez de Soutomaior. Tamén estaba exposto o do seu fillo Sueiro, hoxe no Edificio Castelao do Museo.

Arco de entrada á sala capitular, procedente de San Bartolomeu o Vello

A sala capitular foi ampliada e aproveitada para expor pezas máis sensibles, como capiteis, estatuas, tímpanos, baldaquinos etc. A entrada a esta sala faise a través dun arco construído coas doelas recuperadas da portada occidental da igrexa de San Bartolomeu o Vello, derruída en 1842. A reconstrución hipotética foi realizada baixo a dirección de Xosé Filgueira Valverde para construír unha portada con dúas arquivoltas, aproveitando sete doelas (seis anciáns músicos sedentes e un anxo) máis a cabeza de Cristo na clave inferior e tres anxos con filacterias ou un libro, na superior. Parece ser que na reconstrución se alterou a forma orixinal das esculturas e que a disposición non corresponde co arco de medio punto que se fixo senón que se trataría orixinalmente dun arco apuntado, máis propio da fábrica gótica do edificio de San Bartolomeu. [10]

No soto desta sala capitular habilitáronse algunhas estancias dedicadas á restauración, actividade que agora se realiza nos baixos do Edificio Castelao do Museo.

A Sociedade Arqueolóxica chegou a reunir unha importante colección de escudos heráldicos, que se expoñían tanto no interior do recinto como no xardín exterior, entre os contrafortes das capelas, ata un total de 64,[12] pero trala remodelación levada a cabo en 2016 retiráronse un bo número destes escudos, mantendo expostos unicamente 19 (nove fronte á sala capitular e 10 na antiga sancristía).

Ademais destes escudos recuperados doutras localizacións da cidade, as ruínas mostran outros cinco escudos encastrados nas paredes da igrexa.

Fotografías históricas

[editar | editar a fonte]

Notas

[editar | editar a fonte]
  1. ↑ Nas inmediacións dunha das portas da muralla, que tomou o nome do convento.
  2. ↑ Rematada a exclaustración houbo intentos de restaurar o convento, pero non frutificaron.
  3. ↑ Claudio González Zúñiga: Historia de Pontevedra, o sea de la antigua Helenes, Pontevedra 1846, px. 59 (en castelán no orixinal) [ed. facsimilar da editorial Alvarellos, Lugo 1992].
  4. ↑ "Ruinas San Domingos 1879". Galiciana.
  5. ↑ A constitución da Sociedade foi, de feito, pioneira no panorama cultural galego: a Real Academia Galega naceu en 1905 e o Seminario de Estudos Galegos en 1923.
  6. ↑ No libro editado polo Museo de Pontevedra, Os debuxantes da Sociedad Arqueológica de Pontevedra (1995), Filgueira Valverde dá a data do 16 de setembro de 1886 (px. 10). Pero máis adiante, as autoras do capítulo dedicado á Sociedade Arqueolóxica, dan a data de 1889 (px. 31).
  7. ↑ Véxase o reverso manuscrito por F.B.B. en 1955.
  8. ↑ No Museo de Pontevedra consérvase un debuxo de 1879, da man de Federico de Guisasola, cando as ruínas aínda contaban co muro da fachada norte, co seu rosetón.
  9. ↑ A porta de acceso á sancristía era a portada principal da antiga igrexa de San Bartolomeu o Vello, derrubada en 1842.
  10. ↑ Teresa Moure Peña, 210-212.
  11. ↑ A terceira lauda, correspondente ó gremio dos carniceiros, está hoxe exposta no Edificio Castelao do Museo de Pontevedra.
  12. ↑ Labras heráldicas del Museo de Pontevedra, 25.

Véxase tamén

[editar | editar a fonte]

Bibliografía

[editar | editar a fonte]

Outros artigos

[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas

[editar | editar a fonte]
Obtido de «https://gl.wikipedia.org/w/index.php?title=Ruínas_de_San_Domingos&oldid=7296559»