Arteixo

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.

Coordenadas: 43°18′17″N 08°30′16″O / 43.30472, -8.50444

Arteixo
Escudo de Arteixo
Casa do concello de Arteixo.JPG
Casa do concello
Situacion Arteixo.PNG
Situación
Xentilicio[1] arteixán
Xeografía
Provincia Provincia da Coruña
Comarca Comarca da Coruña
Poboación 30.950 hab. (2015)
Área 93,4 km²
Densidade 331,37 hab./km²
Entidades de poboación 13 parroquias
Capital do concello Arteixo
Política (2015)
Alcalde Carlos Calvelo
Concelleiros BNG: 2
PPdeG: 13
PSdeG-PSOE: 4
Outros: TEGA 2
Eleccións municipais en Arteixo
Uso do galego[2] (2011)
Galegofalantes 40,19%
Na rede
www.arteixo.org

Arteixo é un concello costeiro da Comarca da Coruña. A súa superficie é de 93,4 km². Segundo o IGE en 2015 tiña 30.950 habitantes (15.471 homes e 15.479 mulleres) (En 2012 30.725, 30.255 no 2010, 27.713 no 2007, 26.739 no 2006, 26.272 no 2005, 25.295 no 2004). O seu xentilicio é arteixán/-á.

A súa economía é principalmente industrial. Conta con varios polígonos, coa sede corporativa do grupo téxtil Inditex e a refinería de Repsol. En Punta Langosteira construíuse o Porto Exterior da Coruña.

Xeografía[editar | editar a fonte]

Praia de Sabón en Oseiro.

Arteixo limita cos concellos da Coruña, Culleredo e A Laracha. A súa costa está bañada polo Atlántico.

Montes[editar | editar a fonte]

Dos núcleos poboacións montañosos, destaca Monticaño por ser usado noutrora como fortaleza militar. Reconverteuse na área recreativa de Monticaño. Outra zona de montaña é o couto do Monte Súbico, de Loureda. Súbico provén do derivado «su» da preposición latina «sub» ("debaixo de" ou "ao pé de") e mais «bico» (de raíz celta «picc-/becc», "punta de pedra" ou "cume no monte"). O couto de Súbico ten tres divisións: Lañas, Arteixo, e Loureda. Desde o seu este albíscase a panorámica do atlántico.

O Monte do Bernal acolle os lugares de Fonte e Marco de Bernal. Facía o linde das parroquias de Armentón, Larín e Lañas. Porén, coa construción da autoestrada desapareceron. O topónimo de «Bernal» procede do nome persoal Bernaldo, de orixe xermánica e que conta coa raíz «bern», ou oso.

O Monte da Xesta divide Larín de Armentón. Vai á Fonte Loureira, por debaixo das Casas Novas. O topónimo procede do latín «genesta», ou xesta.

O Monte da Agra pertence á parroquia de Barrañán. No seu cume están os deslindes das parroquias de Barrañán, Arteixo e Lañas.

Áreas forestais e ríos[editar | editar a fonte]

Entre as paraxes naturais destacadas están o encoro do Rexidoiro, unha reserva ornitolóxica, e a fraga de Sisalde, onde hai un muíño antigo.

O encoro de Rexidoiro atópase no polígono industrial de Sabón. É un pantano de orixe artificial que antigamente se usaba para abastecer de auga ás industrias do polígono e da central térmica de Sabón. Agora utilízase como espazo para que aniñen distintas especies de aves durante a súa migración, xa que é para elas un sitio tranquilidade para a cría e con alimentos. No encoro obsérvanse varias especies de aves acuáticas e terrestres.

A Fraga de Sisalde está situada na parroquia de San Xián de Barrañán. É un bosque típico galego con carballos, castiñeiros, ameneiros e salgueiros á beira do río Sisalde que desemboca no areal de Barrañán.

O litoral[editar | editar a fonte]

O litoral de Arteixo conta cunha ducia de cabos e praias. A zona costeira do concello conta con paseos marítimos, zonas peonís, parques e carrís bicicleta. Algúns espazos, como o de Sorrizo, son aproveitados para a pesca local ou para embarcacións tradicionais. As principais praias son a de Barrañán e a praia de Alba, en Sabón. É unha costa con facilidades de avistar aves de costa ou migratorias e cetáceos.

Cabos[editar | editar a fonte]

Os cabos e puntas da costa de Arteixo son:

  • O cabo Llol
  • O cabo Xancán
  • A punta Percebeira
  • O cabo Cociñadoiro, na península de Punta Langosteira
  • A punta Pariñeira, na península de Punta Langosteira
  • O cabo Armón, na península de Punta Langosteira
  • A punta Malveira, na península de Punta Langosteira
  • A Boleira de Antos, na península de Punta Langosteira
  • A Punta de Augadoce
  • A Punta Regueiro

Praias[editar | editar a fonte]

A litoral do concello conta coas praias de:

  • Barrañán: A súa extensión e de 1,100 m por 20 m de ancho. O nivel medio de ocupación é alto. É unha praia semiurbana con paseo marítimo, galardoada coa bandeira azul, principalmente composta por area branca. O estado habitual da mar e de ondada forte e ventosa.
  • Combouzas: Está ao lado da praia de Barrañán. É unha praia de area branca e semiurbana, nudista e con paseo marítimo. Conta con bandeira azul. O nivel de ocupación é alto. A súa extensión e de 300 m por 30 m de ancho. Soe estar con ondadas moderadas e ventosas.
  • Suevos - Area Grande: A súa extensión é de 145 m de longo por 15 metros de ancho. O nivel medio de ocupación é medio. É unha praia semiurbana sen paseo marítimo principalmente composta por area branca. O estado habitual da mar é de ondadas moderadas. Está nunha zona de deposición de augas industriais.
  • Porto Chas: A súa extensión é de 90 m de longo por 1 m de ancho. O nivel medio de ocupación é baixo. É unha praia semiurbana sen paseo marítimo e principalmente composta por rochas. O estado habitual da mar é de ondada moderadas. Carece de area polo que a afluencia de bañistas e practicamente nula.
  • Valcobo: Esta praia é de area moi fina e está rodeada por un arco de cantís rochosos. Conta con cámpings e restaurantes á beira.
  • Hucha: Praia illada, con paseo marítico, e que está ao carón da praia de Valcobo. Ten unha forte ondada, co cal non é axeitada para o baño, pero ideal para dar paseos no seu litoral. Os estratos da praia son bolos e rochas brancas. A súa extensión e de 95 metros por 15 metros de ancho. O nivel medio de ocupación e alto. Foi galardoada coa bandeira azul.
  • Repibelo: É unha praia pequena e illada con cantís. É de aguas limpas e axeitada para a practica de surf. A súa extensión é de 145 metros por 15 metros de ancho. O nivel medio de ocupación é medio. Estivo galardoada coa bandeira azul. O estado habitual da mar é de ondeo moderado.
  • Santa Irene: E unha praia de area branca e de pequena cala. É semiurbana e non ten paseo marítimo. A súa extensión é de 180 metros de lonxitude por 25 metros de ancho. O nivel de ocupación é medio. O estado habitual da mar é ondada moderada e é ventosa.
  • Alba-Sabón: É unha praia ao lado do porto exterior de Punta Langosteira, en Oseiro, con vistas á central térmica de Sabón. A súa extensión é de 800 metros de longo por 30-50 metros de ancho. É unha praia para a práctica do surf e kitesurf. O nivel de ocupación é medio. Praia principalmente composta por area branca. O estado habitual da mar é de ondada forte.
  • O Reiro: Está situada a escasos metros da praia de Barrañán. Presenta as condicións máis adecuadas para o baño, é pouco frecuentada.

Todas as praias de Arteixo están unidas pola senda peonil de 6,6 Km do LIC Costa da Morte, que discorre desde Sabón a O Reiro. Conta co distintivo «Senda Azul» e que outorga a Asociación de Educación ambiental e do consumidor (ADEAC-FEE).

Demografía[editar | editar a fonte]

No 2015, Arteixo contou cunha poboación de 30.950 habitantes, 1.402 de orixe estranxeira. A idade media situouse nos 42 anos. No 2014 a poboación mostrou un saldo vexetativo positivo: foi de 90 persoas, ao haber 195 mortes e 285 nacementos. O número de afiliados á seguridade social foi de 13.000. Industria e construción empregaron a 3.527 persoas, a construción a 1.133, agricultura e pesca a 177 e servizos a 9.291. Nese ano houbo 2976 persoas sen emprego. O número de alumnos no sistema non universitario foi de 3.710 [3].

Censo total 2015 30.950 habitantes
Menores de 15 anos 5.035 (16,26 %)
Entre 15 e 64 anos 21.418 (69,20 %)
Maiores de 65 anos 4.497 (14,52 %)
Arteixo. Gráfica de poboación dende 1900 a 2015.
División menor: 1.000 habitantes.
Fontes: Instituto Nacional de Estatística[4] e Instituto Galego de Estatística.[5]

Historia[editar | editar a fonte]

O campamento costeiro do Reiro, Chamín, ten pegadas dunha comunidade mesolítica. Neste xacemento atopáronse materiais de industria lítica, como cuarzo e cristal de rocha, ao aire libre. Tamén se atoparon restos de cervos, xabaríns ou raspas de peixes. Téñense documentados petróglifos como o de Borroa.

Da era castrexa os castros existentes no concello foron catalogados en 1981[6]:

Luís Monteagudo atopou indicios de prospeccións mineiras anteriores e da época e romana. En Rorís (Armentón) atopou seis machados dos chamados de tope.

Existen indicios de que unha vía romana. O camiño medieval que pasa por Lendo (A Laracha), era o principal camiño máis antigo que ía dende A Coruña ata Bergantiños.

Do Románico temos unha importante representación a través de igrexas como a de Santaia de Chamín ou Santa Mariña de Lañas. A arte románica tamén se percibe no estilo da Ponte dos Brozos.

A mención documental máis antiga ao topónimo de Arteixo dáse nun documento do tombo do mosteiro de Celanova, datado o 26 de setembro do ano 942: "in Faro, ex dato tie mee domne Gunterodis, Artasio".

Persoeiros[editar | editar a fonte]

Os nomes da cultura e do deporte que naceron ou desfrutaron nalgún momento das súas vidas da vida no concello destacan Manuel Murguía, Dora Vázquez, Arsenio Iglesias, Óscar Omar Míguez Antón, Andrés Rojo del Cañizal e Manuel María Puga Parga, "Picadillo".

Economía[editar | editar a fonte]

A economía de Arteixo estivo marcada pola creación do polígono de Sabón[7]. Actualmente teñen nel a súa sede empresas como Bonilla a la vista, Leyma, Teais, o grupo Inditex, La Voz de Galicia, a fábrica de FerroAtlántica ou a Central Térmica de Sabón. Foi oficialmente inaugurado o 14 de agosto de 1965. Franco quen autorizou á Deputación Provincial para expropiar os terreos para o asentamento industrial. O proceso de expropiación comenzou o 25 de xaneiro de 1966 e expropiou 1500 leiras rústicas e 150 vivendas.

Os outros dous polígonos industriais situados no concello son o Polígono de Morás e o Porto Exterior de Punta Langosteira. A Refinería da Coruña é outra empresa importante situada entre Arteixo e A Coruña.

O concello pola súa extensión e orografía ten unha importante base forestal e do agro. Plantacións de eucaliptos e piñeiros nas zonas montañosas e un número importante de explotacións agrarias por todo o concello. Outro sector importante son as explotacións mineiras como canteiras a ceo aberto.

Turismo[editar | editar a fonte]

No centro de Arteixo existe un paseo fluvial á beira do río Bolaños. Esténdese dende a parroquia de Loureda ata a Ponte do Va, o polígono industrial de Sabón e o muíño do Rañal. Ten zonas axardinadas nas dúas marxes do río Bolaños e zonas de descanso para gozar da paisaxe rural do concello.

No concello de Arteixo tamén podemos atopar fermosos miradoiros:

  • Monte de Santa Locaia: É un miradoiro natural situado na parroquia de Loureda, Arteixo e Oseiro.
  • Monte de O Cruceiro: Está situado na parroquia de Pastoriza cerca da igrexa da Nosa Señora de Pastoriza, un lugar moi bonito onde se pode gozar de paz e tranquilidade e de espléndidas vistas.
  • Monte de Agra: Está situado na parroquia de Barrañán no lugar do Galo. Dende o seu cume podemos ver Barrañán, Chamín, Valcobo, o porto de Langosteira en Suevos e tamén o interior do concello, conseguindo coñecer dende arriba toda a súa xeografía e lugares de interese.

Existen tamén as seguintes áreas recreativas:

  • Monticaño: situada en Pastoriza, ten zona axardinadas con paseos peonís. Un lugar con impresionantes vistas ao mar e a Arteixo. Foi unha antiga base militar da que se conservan edificios e canóns que recordan tempos pasados.
  • Seixedo: sitúase nas marxes do río Seixedo, entre o lugar de ponte e a rotonda do Seixedo. Conta cun parque infantil, campo de fútbol, áreas axardinadas e un paseo peonil pola beira do río.
  • Meicende: Dispón dunha zona axardinada, parque infantil e un paseo peonil que bordea o encoro.
  • Os Barreiros: situada na parroquia de Monteagudo, é un espazo amplo cunha grande área verde na que gozar coa familia nunha comida ou merenda ao aire libre.

Galería de imaxes[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Galería de imaxes de Arteixo.

Parroquias[editar | editar a fonte]

Mapa das 13 parroquias de Arteixo.
Galicia | Provincia da Coruña | Parroquias de Arteixo

Armentón (San Pedro) | Arteixo (Santiago) | Barrañán (San Xián) | Chamín (Santaia) | Lañas (Santa Mariña) | Larín (Santo Estevo) | Loureda (Santa María) | Monteagudo (San Tomé) | Morás (Santo Estevo) | Oseiro (San Tirso) | Pastoriza (Santa María) | Sorrizo (San Pedro) | Suevos (San Martiño)

Lugares de Arteixo[editar | editar a fonte]

Para unha lista completa de todos os lugares do concello de Arteixo vexa: Lugares de Arteixo.

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Véxase no Galizionario.
  2. Neira, Carlos. "Evolución do uso do galego por concellos". Consultado o 14 de outubro de 2014. 
  3. Información municipal. Sociedade e Poboación de Arteixo, A Coruña. Instituto Galego de Estatística.
  4. Páxina do INE.
  5. Páxina do IGE.
  6. Aspectos Históricos del término municipal. Concello de Arteixo
  7. Concello de Arteixo. Historia

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Commons
Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría: Arteixo Modificar a ligazón no Wikidata

Este artigo tan só é un bosquexo
 Este artigo sobre concellos de Galicia é, polo de agora, só un bosquexo. Traballa nel para axudar a contribuír a que a Galipedia mellore e medre.
 Existen igualmente outros artigos relacionados con este tema nos que tamén podes contribuír.