Castiñeiro

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Castiñeiro
Ourizo coas castañas, froito do castiñeiro
Ourizo coas castañas, froito do castiñeiro
Estado de conservación
Non ameazado
Clasificación científica
Reino: Plantae
División: Magnoliophyta
Clase: Magnoliopsida
Orde: Fagales
Familia: Fagaceae
Xénero: Castanea
Especie: C. sativa
Nome binomial
Castanea sativa
Mill.[1]
Toro de Castanea sativa onde ollamos os aneis de crecemento
Flores de castiñeiro. Varias inflorescencias masculinas con abondosos estames amarelos; tres flores femininas, de cor verde con estilos amarelos, no centro da imaxe.

O castiñeiro común, europeo ou bravo (Castanea sativa) é unha árbore caducifolia da familia Fagaceae apreciada pola súa madeira e os seus froitos comestíbeis: as castañas.

Orixinario do sueste europeo e Asia Menor, é, dende a antigüidade, moi común nos montes de Galicia. A súa forte aclimatación ás terras e condicións galegas poden facer pensar que é unha especie autóctona, pero en realidade o seu espallamento data da época romana. Moitos exemplares acadan unha gran lonxevidade e teñen unha longa historia que se pode remontar a varios séculos. A formación de orixe humana de castiñeiros para o aproveitamento de madeira e leña coñécese coma souto, é moi común nas provincias do interior. Moitas veces atopamos os castiñeiros asilvestrados en carballeiras e fragas.

O castiñeiro e a castaña forman parte da cultura, gastronomía, etnografía e historia galegas. A súa madeira de calidade empregouse na fabricación de mobles e trabes. Foi un alimento moi apreciado, especialmente antes da chegada da pataca das Américas. Árbore e froito arrodéanse de lendas. O magosto é unha das principais festividades da cultura e gastronomía galega.

Tamén é moi común nos parques e cidades galegas o castiñeiro das bruxas ou de Indias (Aesculus hippocastanum), árbore ornamental caducifolia de xénero completamente diferente ao castiñeiro bravo e froito non comestíbel. Dise na cultura popular que o froito de esta última árbore ten propiedades máxicas contra o mal de ollo.

Descrición[editar | editar a fonte]

As follas son estreitas, alternas, coa beira moi dentada, peludas no envés cando son novas; miden entre 10 e 25 cm e teñen uns 20 pares de nervios. As flores reciben o nome de candeas, as masculinas distribúense ao longo dun eixo e as femininas (con sete a nove estilos) na base do amento, xeralmente en tríos dentro dunha roseta de espiñas.

Os froitos están recubertos por unha casca verde con espiñas (o ourizo) de até 4 cm de diámetro e preséntanse en grupos de dous ou tres. A época da recollida das castañas é novembro, e en Galicia celébrase co magosto.

A casca é lisa nos castiñeiros novos e esgrezada nos exemplares vellos.

Etimoloxía[editar | editar a fonte]

A verba galega castiñeiro ou a súa variante castañeiro (castanheiro en portugués) vén do latín castanea, á súa vez derivado do grego kastanon. Este nome faría referencia a Kastanon, unha vila de Tesalia sonada na antigüidade pola calidade das castañas alí apañadas. Castanea era o nome antigo que se lle daba ao carballo antes de chegar o castiñeiro a Roma. Sativus significa 'cultivado' en latín. A castaña foi apelidada "árbore do pan" pola bondade nutritiva dos seus froitos. Estes substituíron aos cereais en moitas zonas de Europa, coma nas Cevenas, ao sur de Francia.

Distribución[editar | editar a fonte]

Esta árbore ten unha ampla presenza nas tres penínsulas meridionais de Europa, limitada pola seca propia do verán (menor a tres meses) e cun mínimo de 600–700 mm de choivas anuais. Na zona sur da Península Ibérica o castiñeiro íllase en zonas frescas de montaña e, polo xeral, emprégase como recurso secundario a rega para manter a produción dos outeiros. En Galicia, as maiores securas atópanse no Sil —chegando aos 2,5 meses— e relaciónanse cos danos causados polo cancro nos soutos desta área. O límite da área setentrional está marcado por unha temperatura mínima duns 9 °C para a frutificación e polas destrucións dos brotes novos, propias das xeadas primaverais con valores inferiores ao -1 °C (fenómeno pouco usual xa que adoitan brotar entre finais de marzo e finais de abril)[2].

A boa produción de castaña depende das condicións climáticas durante o verán, no tempo de polinización e fecundación, así como algunha que outra choiva no mes de setembro. A polinización, que ten lugar durante os últimos días de xuño até comezos de agosto, precisa de tempo seco e temperaturas altas. Os soutos máis activos teñen un período de secura dun mes e medio e temperaturas máximas do mes máis caloroso superiores aos 26 °C. A humidade elevada ambiental durante o período estival pode ocasionar o desenvolvemento de fungos portadores da antracnose das follas do castiñeiro, doenza á que son moi sensíbeis certas variedades de castiñeiros e que causa a perda de crecemento e das producións de castaña[2].

Brotación[editar | editar a fonte]

As datas de brotación do castiñeiro divídense en: moi temperá, temperá, media, seriodia e moi serodia; e transcorrendo normalmente dende mediados de marzo a mediados de maio. As datas exactas de inicio da brotación varían segundo as condicións climáticas do ano, fundamentalmente do amoreamento de frío no inverno anterior e do amoreamento de calor dende o final do inverno e durante a primavera, de xeito que pode haber diferenzas de máis de dúas semanas entre anos. Os híbridos tipo Castanea crenata x Castanea sativa adoitan seren de brotación moi temperá ou temperá, mentres que as variedades de Castanea sativa son principalmente de brotación media a serodia, aínda que as hai tamén de brotación temperá e moi serodia[3].

Aproveitamento[editar | editar a fonte]

Sección do toro dun castiñeiro dunha idade estimada de 270 anos, na Fraga de Catasós (Lalín). Naceu baixo o reinado de Filipe V e fou derrubado polo ciclón Hortensia en 1984.

O principal uso do castiñeiro é a obtención da súa madeira, moi valorada para fabricar mobles, entarimados de chans, instrumentos etc. Para isto era común demoucar as árbores dos soutos. Xa en tempos romanos, introduciuse nas rexións máis ao norte e máis tarde tamén se cultivou nos xardíns dos mosteiros polos monxes. Hoxe en día, os espécimes centenarios pódense atopar en Europa occidental, central e meridional.

Outro dos aproveitamentos desta especie é a utilización do seu froito: empregouse tradicionalmente como fonte enerxética para a poboación en xeral, e mesmo como alimento para os animais (fundamentalmente porcos), mais perdeu o seu lugar de importancia na dieta cando chegou a pataca das Américas. Esta substitución e o papel alimenticio que tiña foron tan importantes que aínda hai hoxe lugares de Galicia onde lles chaman castañas ás patacas (igual que en francés se lles chama pommes-de-terre 'mazás da terra'). A castaña cómese cocida ou asada, e en menor medida crúa. En Galicia é común comer as castañas nos magostos do outono. O marron glacé é un doce con receita francesa que aumenta enormemente o valor engadido. En Galicia só hai unha fábrica deste produto, localizada en Ourense.

A árbore foi unha elección popular para axardinar en Inglaterra, particularmente nos séculos XVIII e XIX. O castiñeiro introduciuse probabelmente na rexión durante a ocupación romana, rexistrándose moitos exemplos antigos[4]. Máis recentemente, a árbore sementouse nas rúas de Inglaterra, puidéndose ver exemplos no borough londinense de Islington.

Outros produtos tradicionais, como a augardente de castaña ou a crema de castañas, ou outros usos, como o reaproveitamento de biomasa, non conseguen frear a caída de produción e consumo desta especie que acompaña aos galegos desde hai dous milenios.

Ameazas[editar | editar a fonte]

Hoxe en día moitos dos soutos están a ser arrasados polos madeireiros. Outra ameaza que sofre o castiñeiro é a "tinta", unha enfermidade de orixe chinesa causada por un protista oomiceto (Phytophtora cinnamomi) semellante a un fungo. Ataca ás árbores pouco a pouco manchándolles a madeira e diminuíndo o seu valor comercial. En Galicia, a enfermidade entrou pola localidade leonesa de Bembibre, a través de camións que traían madeira contaminada. O Centro de Investigación Forestais de Lourizán investiga dende hai anos na creación dun híbrido resistente á enfermidade, para a súa implantación nas zonas de maior importancia industrial (sur de Lugo e oriente de Ourense).

Enfermidade da tinta[editar | editar a fonte]

O clima galego caracterízase polas abondosas e frecuentes precipitacións, amais dos escasos períodos de seca prolongada e as temperaturas mornas. O solo é superficial e pedrento, con pH acedos e gran cantidade de materia orgánica. Todas estas calidades cumpren coas condicións de desenvolvemento axeitado do fungo chamado Phytophthora cinnamomi, que orixina a «enfermidade da tinta» nos sistemas radicais do castiñeiro. O fungo fica inactivo cando a temperatura se mantén por debaixo de 0º C durante un espazo determinado de tempo, sendo este para a inactivación máis curta canto menor sexa a temperatura acadada. O risco de danos por este fungo incrementa coa temperatura, e polo tanto a probabilidade de prexuízos por este patóxeno mingua dende a costa ata a montaña oriental.

O castiñeiro e maila castaña na cultura popular galega[editar | editar a fonte]

  • A castaña que está no camiño é do veciño.
  • Cando vire-la candea no castiñeiro, leva a ovella ó carneiro.
  • Non hai ruín viño con castañas asadas e sardiñas salgadas.
  • O que non sabe a maña, non come castaña.
  • Sempre un porco ruín ha topar cunha boa castaña.
  • Temperá é a castaña que por setembro regaña.

Nome común[editar | editar a fonte]

Uriceiro, castiro, castiñeiro, castiñeira, castieiro, castaño, castañeiro e castañeira[5].

Galería de imaxes[editar | editar a fonte]

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Miller. Gardeners Dictionary ed. 8 no. 1 (1768)
  2. 2,0 2,1 "Guía de cultivo do castiñeiro para a produción de castaña" (PDF). Consellería do Medio Rural. Consultado o 14 de setembro de 2016. 
  3. Furones, P. (2009). "Morphological and phenological description of 38 sweet chestnut cultivars (Castanea sativa Miller) in a contemporary collection". Spanish Journal of Agricultural Research 7 (4): 829–843. doi:10.5424/sjar/2009074-1097. ISSN 1695-971X. 
  4. "Sweet chestnut". Kew. Consultado o 14 de setembro de 2016. 
  5. "Castiñeiro (Castanea sativa Mill.)". Atlas Lingüístico Galego. Consultado o 9 de setembro de 2016. 

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Commons
Commons ten máis contidos multimedia sobre: Castiñeiro

Outros artigos[editar | editar a fonte]