Elefante

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Este é un dos 1000 artigos que toda Wikipedia debería ter.
Elefante
Rango fósil: Plioceno - Actualidade
Elefante africano no Parque Nacional Mikumi, Tanzania
Elefante africano no Parque Nacional Mikumi, Tanzania
Clasificación científica
Reino: Animalia
Filo: Chordata
Subfilo: Vertebrata
Clase: Mammalia
Superorde: Afrotheria
Orde: Proboscidea
Familia: Elephantidae
Gray, 1821
Xéneros

O elefante (Elephantidae) é unha familia de mamíferos proboscídeos que inclúe ás variedades africana (Loxodonta sp) e asiática (Elephas sp) e os extintos mamuts (Mammuthus sp). Os elefantes son os maiores animais terrestres da actualidade pesando até 12 toneladas e medindo de media catro metros de altura. As súas características máis distintivas son as defensas de marfil. Tradicionalmente, recoñécense dúas especies, o elefante africano (Loxodonta africana) e o elefante asiático (Elephas maximus), malia que algunhas evidencias apuntan que o elefante africano de sabana e o elefante africano de bosque son especies separadas (L. africana e L. cyclotis respectivamente). Os elefantes atópanse dispersos na África subsahariana e no sur e sueste asiático. Son os únicos proboscídos superviventes; extintas especies como o mamut e o mastodonte. O macho de elefante africano, o maior animal terrestre, pode acadar unha altura de 4m e pesar 7000kg. Estes animais teñen numerosos elementos distintivos, como a súa longa trompa, que empregan con numerosos fins e particularmente para coller obxectos. Os seus incisivos teñen gran tamaño, e úsanos para mover obxectos, escavar e como armas para loitar. As súas grandes orellas axúdanlles a controlar a temperatura do seu corpo. Os elefantes africanos teñen orellas grandes e o lombo cóncavo, mentres que os elefantes asiáticos teñen as orellas máis pequenas e o lombo convexo.

Os elefantes son herbívoros e poden ser atopados en diferentes hábitats como a sabana, bosques, desertos e marismas. Prefiren ficar preto da auga. Son considerados unha especie chave debido ó seu impacto no medio no que viven. Os outros animais tenden a manter as distancias, e os predadores como os leóns, tigres, hienas e cans xeralmente teñen como obxectivo as crías pequenas. As femias viven en grupos familiares, que poden consistir nunha única nai coas súas crías ou nun grupo emparentado de femias. Estes son liderados polo exemplar máis vello, coñecido como matriarca. Os elefantes viven nunha sociedade fisión-fusión, na que múltiples grupos familiares xúntanse para socializar. Os machos abandonan os grupos cando chegan á puberdade, e poden vivir sós ou canda outros machos. A miúdo interactúan cos grupos familiares cando buscan reproducirse e entran nun estado de agresividade coñecido como musth, que lles axuda a ser dominantes e reproducirse satisfactoriamente. As crías son o centro de atención dos grupos familiares que dependen das súas nais durante os tres primeiros anos de vida. Poden vivir uns 70 anos en liberdade. Comunícanse entre eles mediante o tacto, a vista e o son; empregan os infrasóns para comunicarse a longas distancias. A súa intelixencia comparouse coa dos primates e cetáceos. Teñen consciencia de si mesmos e amosan empatía ó morrer individuos da súa especie.

O elefante africano está clasificado como unha especie vulnerable pola International Union for Conservation of Nature (IUCN), mentres que o elefante asiático está considerado como ameazado. Un dos seus principais inimigos é o comercio de marfil, xa que son cazados polos seus cairos. Outras ameazas son a destrución do seu hábitat e os conflitos cos habitantes locais. Son usados animais de traballo en Asia. No pasado foron empregados para guerra; hoxe, son comúns en zoos e en actuacións de circos.

Etimoloxía[editar | editar a fonte]

A verba "elefante" provén do latín elephantus, que é a forma latinizada do grego ἐλέφαντος (elephantos), xenitivo de ἐλέφας (elephas),[1] probablemente dunha lingua non-indoeuropea, como o fenicio.[2] Aparece en textos da Grecia micénica como e-re-pa e e-re-pa-to na escrita silábica Lineal B.[3][4] Homero usou a palabra grega para referirse ó marfil, pero despois do tempo de Herodoto, tamén se usou para referirse ó animal.[1] A palabra tamén aparece no inglés medio como olyfaunt (c.1300) e foi tomado do francés antigo oliphant (século XII).[2] En suahili os elefantes son coñecidos como Ndovu ou Tembo. En sánscrito é chamado Hastin,[5] mentres que en hindi é coñecido como Hathi (हाथी).[6] Loxodonta, o nome xenérico dos elefantes africanos, é unha palabra grega para "dentes oblicuos".[7]

Características xerais[editar | editar a fonte]

Os elefantes son animais herbívoros que se alimentan de herba e follas de árbores. Dado o seu tamaño, un elefante adulto pode inxerir entre 140 a 270 kg de alimentos ao día. As femias viven en manadas, lideradas por unha matriarca, compostas por varias reprodutoras e crías de variadas idades. O período de xestación é longo, de 20 a 22 meses, así como o desenvolvemento do animal, ao que lle leva anos a atinxir a idade adulta. Os machos adolescentes tenden a vivir en pequenos grupos e os adultos illados, encontrándose coas femias só no período reprodutivo.

Taxonomía[editar | editar a fonte]

Elefante asiático no Parque Nacional Bandipur, India.
Comparativa morfolóxica da cabeza e lombo dun elefante asiático (1) e dun africano (2)

Os elefantes pertencen ós Elephantidae, a única familia da orde Proboscidea. Os seus parentes existentes máis achegados son sirenia (dugongos e manatís) e os damáns, cos cales comparten o clado Paenungulata xunto coa superorde Afrotheria.[8] Os elefantes e sirenios son agrupados no clado Tethytheria. Tradicionalmente, son recoñecidas dúas especies de elefantes; o elefante africano (Loxodonta africana) da África subsahariana, e o elefante asiático (Elephas maximus) do sueste asiático. Os elefantes africanos teñen grandes orellas, un lombo cóncavo, a pel máis engurrada, un abdome inclinado e dous apéndices na punta da trompa. Os elefantes africanos teñen as orellas máis pequenas, o lombo convexo, pel máis tersa, un abdome horizontal e un só apéndice na punta do tronco. As cristas en bucle nas moas son máis estreitas no elefante asiático, mentres que os dos países de África teñen forma de diamante. O elefante asiático ten tamén algúns parches de despigmentación na súa pel.

O zoólogo sueco Carl Linnaeus describiu por vez primeira o xénero Elephas e un elefante de Sri Lanka baixo a nomenclatura binomial Elephas maximus en 1758. En 1798, Georges Cuvier clasificou ó elefante indio baixo o binomio Elephas indicus. O zoólogo neerlandés Coenraad Jacob Temminck describiu o elefante de Sumatra en 1847 baixo o binomio Elephas sumatranus. O zoólogo inglés Frederick Nutter Chasen clasificou a todas como subespecies do elefante asiático en 1940.[9] Os elefantes asiáticos distínguense pola cor e a distribución da pigmentación. O elefante de Sri Lanka (Elephas maximus maximus) vive en Sri Lanka, o elefante indio (E. m. indicus) é nativo do subcontinente indio e Indochina), e o elefante de Sumatra (E. m. sumatranus) vive en Sumatra.[10] Unha das subespecies en disputa, o elefante de Borneo, vive no norte de Borneo e é máis pequeno que as outras subespecies. Ten as orellas grandes, unha cola máis longa e os cairos máis rectos que os outros elefantes asiáticos. O zoólogo de Sri Lanka Paules Edward Pieris Deraniyagala describiuno en 1950 baixo o trinomio Elephas maximus borneensis.[11] Subsecuentemente foi subsumido baixo os nomes E. m. indicus ou E. m. sumatranus. Os resultados dunha análise xenética de 2003 indicaron antergos separados da poboación que existía hai 300.000 anos.[12] Un estudio de 2008 determinou que os elefantes de Borneo non son indíxenas da illa, senón que foron levados alí no 1521 polo Sultán de Sulu dende Xava, de onde se consideran extintos.[11]

Elefante africano de bosque no Parque nacional Ivindo, Gabón.

O elefante africano foi descrito por vez primeira polo naturalista alemán Johann Friedrich Blumenbach en 1797 como Elephas africana.[13] O xénero Loxodonta crese que foi descrito por Georges Cuvier en 1825. Cuvier chamouno Loxodonte e un autor anónimo latinizouno a Loxodonta; a "Nomenclatura Zoolóxica Internacional" recoñeceuno como de autoría propia.[14] En 1942, 18 subespecies de elefante africano foron recoñecidas por Henry Fairfield Osborn, pero os datos morfolóxicos acabaron por reducir o número de subespecies clasificadas,[15] e nos anos 1990, só dúas foron recoñecidas, elefante de sabana (L. a. africana) e o elefante de bosque (L. a. cyclotis);[16] este último ten as orellas máis pequenas e redondeadas e uns cairos máis estreitos e dereitos, e o seu hábitat limítase ás areas arboradas do oeste e centro de África.[10] Un estudo de 2000 argumentou a prol da separación das dúas formas en especies separadas (L. africana e L. cyclotis respectivamente) baseado nas diferenzas dos cranios dos animais.[17] Estudos de ADN publicados en 2001 e 2007 tamén suxeriron que eran especies distintas,[18][19] mentres que estudos de 2002 e 2005 concluíron que son a mesma especie.[20][21] Outro estudo de 2010 tamén apoiou a consideración como especies separadas.[22] Ata 2011, as designacións taxonómicas de elefantes africanos continuaron abertas a debate.[23] A terceira edición de Mammal Species of the World lista as dúas formas como especies de seu[14] e non aparece ningunha subespecie na entrada Loxodonta africana.[14] O elefante pigmeo do conca do Congo é probablemente unha versión reducida dos elefantes de bosque.[24]

Evolución e parentes extintos[editar | editar a fonte]

Cranio de Moeritherium lyonsi no Muséum national d'histoire naturelle, París.

Uns 161 membros extintos e tres grandes radiacións adaptativas da orde Proboscidea foron rexistrados. O proboscídeo máis antigo, o africano Eritherium e o Phosphatherium do Paleoceno tardío, son da primeira radiación.[25] O Eoceno inclúe os anthracobunidae do subcontinente indio e os Numidotherium, Moeritherium e Barytherium de África. Eses animais eran acuáticos e relativamente pequenos. Posteriomente, os xéneros como Phiomia e Palaeomastodon medraron; estes últimos habitaron nos bosques e terreos arborados. A diversidade dos proboscídos declinou durante o Oligoceno.[26] Un especie notable desa época foi o Eritreum melakeghebrekristosi do Corno de África, que ben puído ser o antergo de numerosas especies.[27] O comezo do Mioceno presenciou a segunda diversificación, coa aparición dos Deinotheriidae e os Mammutidae. Os primeiros foron relacionados cos Barytherium, e viviron en África e Eurasia,[28] mentres que os segundo puideron ser descendentes dos Eritreum[27] estendidos polo Norte de América.[28]

A segunda radiación represéntase pola aparición dos Gomphotheriidae no Mioceno,[28] que evolucionaron dos Eritreum[27] e se orixinaron en África, espallándose por tódolos continente agás Australia e a Antártida. Os membros deste grupo inclúen ós Gomphotherium e ós Platybelodon.[28] A terceira radiación comezou no Mioceno tardío e deu lugar á chegada dos elephantidae, que descenden dos Gomphotheriidae.[29] O Primelephas gomphotheroides africano debeu nos Loxodonta, Mammuthus e Elephas. A póla Loxodonta separouse axiña, no límite entre o Mioceno e o Plioceno, mentres que os Mammuthus e Elephas diverxeron con posterioridade no Plioceno. Os Loxodonta permaneceron en África, mentres que os Mammuthus e Elephas estendéronse por Eurasia, e os Mammuthus mesmo chegaron a Norte América. Ó mesmo tempo, os Stegodontidae, outro grupo proboscídeo descendente dos Gomphotheriidae, espallouse por Asia, incluíndo o subcontinente indio, China, sueste de Asia e Xapón. Os mamuts continuaron evoluconando en novas especies, como mastodonte americano.[30]

Mamut laúdo no Royal BC Museum, Columbia Británica.

Ó comezo do Pleistoceno, os elephantidae experimentaron unha alta taxa de "especiación". A Loxodonta atlantica converteuse na especie máis común do norte e sur de África, pero foi substituída pola Elephas iolensis no Plistoceno. Só cando os Elephas desapareceron de África puideron os Loxodonta converterse nos dominantes na forma das especies modernas. Os Elephas diversificáronse en novas especies en Asia, como o E. hysudricus e o E. platycephus;[31] sendo estes últimos os antergos do moderno elefante asiático.[32] Mammuthus evolucionaron en varias especies, como o famoso mamut laúdo.[31] No Plistoceno tardío, moitas especies desapareceron durante a glaciación do cuaternario acabou co 50% dos xéneros de máis de 5kg en todo o mundo.[33]

Os proboscídeos experimentaron numerosos cambios produto da evolución, como o incremento de tamaño, que levou a que moitas especies superasen os 4m de altura.[34] Ó igual que outros megaherbívoros, como os extintos saurópodos, os elefantes de gran tamaño desenvolveron capacidades para sobrevivir con vexetación con baixo poder nutritivo.[35] As súas extremidades fixéronse máis grandes, con pés curtos e amplos. O cranio fíxose meirande, mentres que o pescozo acurtouse para poder soster o seu peso. O incremento de tamaño provocou a elongación da súa trompa móbil.

Un aspecto moi debatido foi a relación entre os Mammuthus to Loxodonta or Elephas. Algúns estudos de ADN suxeriron que os Mammuthus están máis achegados xeneticamente ós Loxodonta,[36][37] mentres outros apuntan xusto o contrario.[38] Porén, análises do xenoma mitocondrial dun mamut laúdo (secuenciado no 2005) apoia a idea de que os Mammuthus están máis relacionados cos Elephas.[18][22][39] Probas morfolóxicas apoian que os Mammuthus e os Elephas como grupos irmáns, mentres comparacións de seroalbumina e coláxeno concluíron que os tres xéneros están igualmente emparentados entre si.[40] Algúns científicos cren que un embrión de mamut clonado podería ser implantado no útero dun elefante asiático para recuoerar a especie.[41]

Especies ananas[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Elefante anano.
Esqueleto do Elefante anano de Creta.

Algunhas especies de proboscídeos viviron en illas e experimentaron ananismo insular. Isto ocorreu principalmente durante o Plistoceno, cando algunhas poboacións de elefantes quedaron illadas pola variación dos niveis do mar, aínda que os elefantes ananos existían antes do Plioceno. Estes elefantes empequeneceron nas illas debido á falta de grandes depredadores e ós recursos limitados. En contraste, pequenos mamíferos como os roedores experimentaron xigantismo insular nas mesmas condicións. Os proboscídeos ananos viviron en Indonesia, nas Illas da Canle da California, e en moitas illas do Mar Mediterráneo.[42]

O Elephas celebensis das Célebes crese que é descendente do Elephas planifrons. O Elephas falconeri de Malta e Sicilia medía tan só 1m, e probablemente evolucionou do Elephas antiquus. Outros descendentes desta especie existiron en Chipre. Os elefantes ananos de orixe incerta habitaron na Illa de Creta, nas Cícladas e no Dodecaneso, e sábese de mamuts ananos que viviron Sardeña.[42] O Mamut columbino colonizou as Illas da Canle da California e evolucionou no mamut pigmeo. Esta especie medía entre 1.2–1.8m e pesaba entre 200–2000kg. Unha poboación de pequenos mamuts laúdos sobreviviu na illa de Wrangel ata hai 4.000 anos.[42] Despois do seu descubrimento en 1993, foron considerados mamuts laúdos ananos.[43] Esta clasificación foi reconsiderada e dende a Second International Mammoth Conference de 1999, estes animais non volveron ser considerados verdadeiros "mamuts ananos".[44]

Clasificación, especies e subespecies[editar | editar a fonte]

Lista das especies de elefantes que inclúe as extintas e existente especies da familia Elephantidae.

Galería de imaxes[editar | editar a fonte]

Notas[editar | editar a fonte]

  1. 1,0 1,1 Liddell, H. G.; Scott, R. "ἐλέφας". A Greek-English Lexicon, on Perseus Digital Library. http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3De%29le%2Ffas. Consultado o 25 October 2012.
  2. 2,0 2,1 Harper, D. "Elephant". Online Etymology Dictionary. http://www.etymonline.com/index.php?term=elephant. Consultado o 25 October 2012.
  3. Lujan, E. R.; Bernabe, A. "Ivory and horn production in Mycenaean texts". Academia. http://www.academia.edu/2229199/Ivory_and_horn_production_in_Mycenaean_texts. Consultado o 22 January 2013.
  4. "elephant". Palaeolexicon, Word study tool of ancient languages. http://www.palaeolexicon.com/default.aspx?static=12&wid=189. Consultado o 19 January 2013.
  5. Shoshani and Shoshani, p. 14.
  6. Alter, S. (2004). Elephas Maximus: A Portrait of the Indian Elephant. Penguin Books India. p. 93. ISBN 0-14-303174-0.
  7. Kalb, J. E.; Mebrate, A. (1993). Fossil Elephantoids from the Hominid-Bearing Awash Group, Middle Awash Valley, Afar Depression, Ethiopia. The American Philosophical Society. pp. 52–59. ISBN 0-87169-831-5.
  8. Kellogg, M.; Burkett, S.; Dennis, T. R.; Stone, G.; Gray, B. A.; McGuire, P. M.; Zori, R. T.; Stanyon, R. (2007). "Chromosome painting in the manatee supports Afrotheria and Paenungulata". Evolutionary Biology 7: 6. DOI:10.1186/1471-2148-7-6.
  9. Shoshani, J.; Eisenberg, J. F. (1982). "Elephas maximus". Mammalian Species 182: 1–8. DOI:10.2307/3504045. JSTOR 3504045. http://www.science.smith.edu/msi/pdf/i0076-3519-182-01-0001.pdf.
  10. 10,0 10,1 Shoshani, J. (2000). "Comparing the Living Elephants". En Shoshani, J. (en inglés). Elephants: Majestic Creatures of the Wild. Checkmark Books. pp. 36-51. ISBN 0-87596-143-6.
  11. 11,0 11,1 Cranbrook, E.; Payne, J.; Leh, C. M. U. (2008). "Origin of the elephants Elephas maximus L. of Borneo". Sarawak Museum Journal. http://assets.panda.org/downloads/pages_from_originofelephants_in_borneofinal2oct07_2.pdf.
  12. Fernando, P.; Vidya, T. N. C.; Payne, J.; Stuewe, M.; Davison, G.; Alfred, R. J.; Andau, P.; Bosi, E.; Kilbourn, A.; Melnick, D. J. (2003). "DNA analysis indicates that Asian Elephants are native to Borneo and are therefore a high priority for conservation". PLoS Biol 1 (1): e6. DOI:10.1371/journal.pbio.0000006.
  13. Laursen, L.; Bekoff, M. (1978). "Loxodonta africana". Mammalian Species 92 (92): 1–8. DOI:10.2307/3503889. JSTOR 3503889. http://www.science.smith.edu/msi/pdf/i0076-3519-092-01-0001.pdf.
  14. 14,0 14,1 14,2 Shoshani, J. (2005). "Order Proboscidea". Mammal Species of the World: A Taxonomic and Geographic Reference, Volume 1 (3rd ed.). Wilson, D. E.; Reeder, D. M. pp. 90–91. ISBN 978-0-8018-8221-0. OCLC 62265494.
  15. Sukumar, p. 46.
  16. Barnes, R. F. W.; Blom, A.; Alers M. P. T. (1995). "A review of the status of forest elephants Loxodonta africana in Central Africa". Biological Conservation 71 (2): 125–32. DOI:10.1016/0006-3207(94)00014-H.
  17. Grubb, P.; Groves, C. P.; Dudley J. P.; Shoshani, J. (2000). "Living African elephants belong to two species: Loxodonta africana (Blumenbach, 1797) and Loxodonta cyclotis (Matschie, 1900)". Elephant 2 (4): 1–4. http://arts.anu.edu.au/grovco/Loxodonta%20cyclotis.pdf.
  18. 18,0 18,1 Rohland, N.; Malaspinas, Anna-Sapfo; Pollack, Joshua L.; Slatkin, Montgomery; Matheus, Paul; Hofreiter, Michael (2007). "Proboscidean mitogenomics: chronology and mode of elephant evolution using mastodon as outgroup". PLoS Biology 5 (8): e207. DOI:10.1371/journal.pbio.0050207.
  19. Roca, A. L.; Georgiadis, N.; Pecon-Slattery, J.; O'Brien, S. J. (2001). "Genetic evidence for two species of elephant in Africa". Science 293 (5534): 1473–77. DOI:10.1126/science.1059936. PMID 11520983.
  20. Eggert, L. S.; Rasner, C. A.; Woodruff, D. S. (2002). "The evolution and phylogeography of the African elephant inferred from mitochondrial DNA sequence and nuclear microsatellite markers". Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences 269 (1504): 1993–2006. DOI:10.1098/rspb.2002.2070.
  21. Debruyne, R. (2005). "A case study of apparent conflict between molecular phylogenies: the interrelationships of African elephants". Cladistics 21 (1): 31–50. DOI:10.1111/j.1096-0031.2004.00044.x.
  22. 22,0 22,1 Rohland, N.; Reich, D.; Mallick, S.; Meyer, M.; Green, R. E.; Georgiadis, N. J.; Roca, A. L.; Hofreiter, M. (2010). Penny, David. ed. "Genomic DNA Sequences from Mastodon and Woolly Mammoth Reveal Deep Speciation of Forest and Savanna Elephants". PLoS Biology 8 (12): e1000564. DOI:10.1371/journal.pbio.1000564. PMC 3006346. PMID 21203580. //www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=3006346.
  23. Ishida, Y.; Oleksyk, T. K.; Georgiadis, N. J.; David, V. A.; Zhao, K.; Stephens, R. M.; Kolokotronis, S.-O.; Roca, A. L. (2011). Murphy, William J. ed. "Reconciling apparent conflicts between mitochondrial and nuclear phylogenies in African elephants". PLoS ONE 6 (6): e20642. DOI:10.1371/journal.pone.0020642.
  24. Debruyne, R.; Van Holt, A.; Barriel, V.; Tassy, P.; (2003). "Status of the so-called African pygmy elephant (Loxodonta pumilio (NOACK 1906)): phylogeny of cytochrome b and mitochondrial control region sequences". Comptes Rendus de Biologie 326 (7): 687–97. DOI:10.1016/S1631-0691(03)00158-6. PMID 14556388. http://regis.cubedeglace.com/wp-content/uploads/2009/02/debruyne_et_al_20032.pdf.
  25. Gheerbrant, E. (2009). "Paleocene emergence of elephant relatives and the rapid radiation of African ungulates". Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America (PNAS) 106 (26): 10717–10721. DOI:10.1073/pnas.0900251106. PMC 2705600. PMID 19549873. http://www.pnas.org/content/106/26/10717.full.
  26. Sukumar, pp. 13–16.
  27. 28,0 28,1 28,2 28,3 Sukumar, pp. 16–19.
  28. Sukumar, p. 22.
  29. Sukumar, pp. 24–27.
  30. 31,0 31,1 Sukumar, pp. 28–31.
  31. Sukumar, p. 44.
  32. Sukumar, pp. 36–37.
  33. Shoshani, J. (1998). "Understanding proboscidean evolution: a formidable task" (en inglés). Trends in Ecology and Evolution 13 (12): 80–87. DOI:10.1016/S0169-5347(98)01491-8.
  34. Carpenter, K. (2006). "Biggest of the big: a critical re-evaluation of the mega-sauropod Amphicoelias fragillimus Cope, 1878". En Foster, J.R. and Lucas, S.G. (eds.). Paleontology and Geology of the Upper Jurassic Morrison Formation. New Mexico Museum of Natural History and Science Bulletin. 36. New Mexico Museum of Natural History and Science. pp. 131–138.
  35. Debruyne, R.; Barriel, V.; Tassy, P. (2003). "Mitochondrial cytochrome b of the Lyakhov mammoth (Proboscidea, Mammalia): new data and phylogenetic analyses of Elephantidae". Molecular Phylogenetics and Evolution 26 (3): 421–34. DOI:10.1016/S1055-7903(02)00292-0. PMID 12644401. http://regis.cubedeglace.com/wp-content/uploads/2009/02/debruyne_et_al_20031.pdf.
  36. Noro, M.; Masuda, R.; Dubrovo, I. A.; Yoshida, M. C.; Kato, M. (1998). "Molecular phylogenetic inference of the woolly mammoth Mammuthus primigenius, based on complete sequences of mitochondrial cytochrome b and 12S ribosomal RNA genes". Journal of Molecular Evolution 46 (3): 314–26. DOI:10.1007/PL00006308. PMID 9493356.
  37. Ozawa, T.; Hayashi, S.; Mikhelson, V. M. (1997). "Phylogenetic position of mammoth and Steller's sea cow within tethytheria demonstrated by mitochondrial DNA sequences". Journal of Molecular Evolution 44 (4): 406–13. DOI:10.1007/PL00006160. PMID 9089080.
  38. Gross, L. (2006). "Reading the evolutionary history of the Woolly Mammoth in its mitochondrial genome". PLoS Biology 4 (3): e74. DOI:10.1371/journal.pbio.0040074.
  39. Sukumar, pp. 46–47.
  40. Choi, C. (2011). "Woolly Mammoths Could Be Cloned Someday, Scientist Says". Live Science. http://www.livescience.com/17386-woolly-mammoth-clone.html. Consultado o 18 September 2012.
  41. 42,0 42,1 42,2 Sukumar, pp. 31–33.
  42. Vartanyan, S. L., Garutt, V. E., Sher, A. V. (1993). "Holocene dwarf mammoths from Wrangel Island in the Siberian Arctic". Nature 362 (6418): 337–40. DOI:10.1038/362337a0.
  43. Tikhonov, A.; Agenbroad, L.; Vartanyan, S. (2003). "Comparative analysis of the mammoth populations on Wrangel Island and the Channel Islands". Deinsea 9: 415–20. ISSN 0923-9308.