Curtis, Curtis

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Saltar ata a navegación Saltar á procura

Coordenadas: 43°6′54.47″N 8°2′46.21″O / 43.1151306, -8.0461694

Curtis
Teixeiroestacion.JPG
Estación de Teixeiro
Curtis Santa Eulalia Teixeiro A Coruña.jpg
ConcelloCurtis
Área31,6 km²
Poboación1.752 hab. (2017)
Densidade55,44 hab./km²
Entidades de poboación54

Santaia de Curtis,[1] tamén coñecida coma Santa Eulalia de Curtis,[2][3] é unha parroquia que se localiza no centro do concello de Curtis. Segundo o padrón municipal de 2004 tiña 1.815 habitantes (917 mulleres e 898 homes) distribuídos en 54 entidades de poboación[a] en 31,6 km², o que supón un aumento en relación ao ano 1999 cando tiña 1.793 habitantes.

A parroquia está dividida en dous distritos: Santalla e Teixeiro. Dos 54 núcleos de poboación, 36 son do distrito de Santalla e 18 do distrito de Teixeiro.

Eclesiasticamente denomínase Santa Baia de Curtis e pertence ao arciprestado de Sobrado, igual cás demais parroquias do concello.[4]

Toponimia[editar | editar a fonte]

O topónimo «Curtis» proviría, con seguranza, de cohortis, isto é, da lexión que había no campamento romano da Ciadella, na contigua parroquia da Ciadella.[6][7] De feito, antigamente facíase referencia á Ciadella coma Cidadelie de Curtis.[8] Ademais, existe outra parroquia con igual topónimo e tamén contigua á Ciadella: San Vicenzo de Curtis.

Outra teoría máis improbábel é que procedese do oficio de curtidor de peles, presente antigamente por todo o territorio de Curtis.[9][10] Aínda outra hipótese máis minoritaria faríao proceder das formas curs e curtis do latín serodio, que significan ‘terreo cercado, curral para o gado e instrumentos de labranza’.[11]

Xeografía[editar | editar a fonte]

A parroquia de Curtis ten unha superficie de 31,6 km²[12] pola que se espallan 54 núcleos de poboación,[12][1][a] dos cales 36 pertencen ao distrito de Santaia e 18 ao de Teixeiro.[2]

A súa superficie supera amplamente a media das parroquias de Galiza, que é de 7,78 km², achándose entre o 5,2 % das parroquias que teñen máis de 20 km². Igualmente ocorre co seu número de entidades de poboación, o cal é moi superior á media galega de 9 lugares por parroquia. De feito, só un 0,63 % posúen máis de 40 lugares.[13]

Situación[editar | editar a fonte]

Está situada no interior de Galiza, ao oeste da serra da Cova da Serpe. Localízase no centro do concello de Curtis, estendéndose do sur ao nor-nordeste do municipio; no centro-norte do arciprestado de Sobrado e no extremo sur da comarca de Betanzos, na zona da montaña ou chairas altas da bisbarra[14].

Limita ao sur coa parroquia da Ciadella (do concello de Sobrado) e ao suroeste nun pequeno tramo coa de San Vicenzo de Curtis (do concello de Vilasantar), converxendo as tres no monte Enxameado.[15] Ademais, confina ao leste coa de Foxado, ao oeste coa de Fisteus e ao norte coa de Vilarraso (do concello de Aranga).

O seu territorio está delimitado nunha gran parte pola rede hidrográfica. Polo leste e nordeste é delimitada polo Mandeo, mentres desde o norte até o oés-noroeste polo Deo e o Carballido. Tamén polo sur-suroeste fai de límite natural o Cabalar.[16]

As tres parroquias de Curtis: Santaia de Curtis, A Ciadella (antiga Ciadella de Curtis) e San Vicenzo de Curtis.
Noroeste: Fisteus Norte: Vilarraso (Aranga) Nordeste: Foxado
Oeste: Fisteus Rosa dos Ventos Leste: Foxado
Suroeste: San Vicenzo de Curtis (Vilasantar) e A Ciadella (Sobrado) Sur: A Ciadella (Sobrado) Sueste: Foxado
O alto do Enxameado.

Orografía[editar | editar a fonte]

Aséntase nas chairas ou penechairas que se forman a partir das estribacións occidentais da serra da Cova da Serpe,[17] polo que o seu relevo é principalmente chan e moi uniforme,[18] aínda que consta tamén dalgúns outeiros. Áchase a unha altitude media duns 500 metros sobre o nivel do mar.

O punto máis elevado é o cumio do monte Enxameado,[19] o cal ten 602 metros de altitude e posúe un vértice xeodésico construído en 1981 enriba dun gran penedo.[20]

Figuras de protección[editar | editar a fonte]

Actuación destinada á recuperación da contorna do río Deo realizada nunha braña en 2018.[21]

A totalidade da parroquia está incluída na reserva da biosfera das Mariñas Coruñesas e Terras do Mandeo,[22] cuxa candidatura foi aprobada pola UNESCO o 28 de maio de 2013.[23] O concello de Curtis incorporouse á candidatura no inicio de 2012, após a súa solicitude de ingreso en novembro de 2011.[24] A reserva ten como principal obxectivo «asegurar a recuperación, conservación e protección dos valores ambientais e culturais do territorio, así como fomentar o aproveitamento sostíbel dos recursos naturais».[25]

Por outra banda, as brañas do Deo, consideradas de alto interese ambiental e ecolóxico, foron incluídas como lugar de importancia comunitaria (LIC) en 2011 na proposta de ampliación da rede Natura 2000 de Galiza. Este espazo natural de 3385,2 ha, situado entre os concellos de Aranga, Curtis e Oza-Cesuras e asentado nunha penechaira con numerosos regatos afluentes do Deo, é un dos sistemas higroturfófilos interiores máis importantes de Galiza. Consta de diferentes tipos de hábitats higrótilos e turfófilos, ademais de especies de interese para a conservación como o esfagno (Sphagnum pylaesii) e a salamántiga galega (Chioglossa lusitanica).[26][27] Na parroquia de Curtis abrangue o sector norte que vai aproximadamente desde as estradas AC-231 e DP-0302 até o Deo.[28] Malia a creación deste LIC suplir a carencia galega de queirogais húmidos e turbeiras altas detectada pola Comisión Europea, o conselleiro de Medio Ambiente anunciou en 2014 que non se ampliaría a Rede Natura nun «curto prazo».[29]

Historia[editar | editar a fonte]

As actuais terras da parroquia de Curtis foron poboadas desde a prehistoria, como testemuñan os seus abondosos restos arqueolóxicos. Os vestixios poboacionais máis antigos, unhas pezas líticas talladas, acháronse no xacemento paleolítico de Maques de Abaixo.[30][31]

Na antigüidade, as terras de Curtis ―xunto coas da Ciadella e de San Vicenzo de Curtis― formarían parte do Territorium Cohortis, isto é, o territorio xestionado directamente pola Cohors I Celtiberorum asentada no campamento romano da Ciadella.[7][32] Ademais, segundo algúns autores discorrería por elas a controvertida calzada romana de carácter militar do Itinerario de Antonino: a vía XX, tamén chamada per loca maritima.[33][34][35][36] Procedente da Illana (Fisteus), pasaría por Santaia en dirección ás Cruces (Sobrado) polo monte da Corda.[36] A configuración desta terra ou territorio de Curtis perduraría na Alta Idade Media.[32]

Idade Media[editar | editar a fonte]

Estatua de Pedro de Mezonzo en Santaia.
Igrexa de Santa Eulalia de Curtis.

No ano 910, escapando da peste, a familia dos Placencios chegou ao que hoxe chamamos Santaia de Curtis e estabeleceuse mediante o sistema de presura. Primeiro comezaron pola vivenda familiar que máis tarde evolucionará a mosteiro. Continuaron co templo, unha ermida pequena que dedicaron a Santa Eulalia. Nesta familia naceu no ano 930 Pedro de Mezonzo no lugar de Chacente.[37]

A parroquia sofreu a chegada dos normandos na súa segunda incursión en Galiza (968-970). Após se internaren pola ría de Arousa e chegaren a Compostela, probabelmente foron até As Cruces polo camiño que se dirixía cara á costa norte, para unha vez alí proseguiren pola vía XX até Santaia.[38] Comandados polo caudillo Gunrod chegaron a destruír a igrexa-mosteiro:[39]

…a causa dos nosos pecados viñeron as xentes dos normandos á nosa terra e destruíron esta igrexa [Santa Eulalia de Curtis] e outras da comarca; os seus sacerdotes foron levados presos e pasados pola espada; o lume consumiu as escrituras, e as mesmas pedras pereceron pola lapas.
Tombo de Sobrado[40]

O mosteiro e a igrexa foron reconstruídos por Pedro de Mezonzo, quen os inaugurou no ano 995 doándolles numerosos bens, entre outros, as ermidas de Teixeiro, Gorxá, A Ciadella[41] e outra próxima ao castelo de Aranga (Sancto Uincentio de Naimaia)[42]. Co paso do tempo, o mosteiro foi pasando por varias familias e perdendo as súas pertenzas após diferentes conflitos e vendas ao mosteiro de Sobrado. Malia todo, deu evitado a súa integración no cenobio sobradés.[43] Mantívose activo até os anos 1168-1180.[44]

En 1237 os templarios fixéronse coa cuarta parte da igrexa tras un pacto co abade do mosteiro de Sobrado. O máis seguro é que non fose a única propiedade da Orde do Temple na parroquia. Confirmou o pacto, entre outros, o freire Petrus de Curtis, o cal aparece tamén noutras transaccións da Orde (en Aranga e Santiago de Ois).[45]

O nacemento da igrexa de Santa Eulalia produciuse nunha altura en que os novos templos xa se facían cargo da organización territorial relixiosa de cadansúa comunidade.[46] Así, co tempo, a igrexa foise transformando en parroquia. Pola súa vez, o estabelecemento dos Placencios por presura fixo que nacese o couto de Santaia. Posteriormente, entre os anos 1155 e 1192, realizáronse unha serie de doazóns ao mosteiro de Sobrado que darían orixe ao couto do Rincón, con cabeza en Teixeiro. Por conseguinte, a parroquia de Curtis estaba formada polo couto de Curtis ―tamén chamado couto de Santaia― e polo do Rincón.[47]

Couto de Curtis na provincia de Santiago.jpg
Couto do Rincon na provincia de Betanzos.jpg
Parroquia de Curtis: Couto de Curtis (Santaia) en Santiago; couto do Rincón (Teixeiro) en Betanzos.

Cómpre salientar que Teixeiro ―e o seu couto do Rincón― desde antigo funcionou coma «case parroquia», pois tiña igrexa, padroeiro e cemiterio.[48] Deste xeito, será mencionado coma parroquia nalgunhas publicacións[49] e así aparecerá tamén na Carta Xeométrica de Galiza de Domingo Fontán, quer na minuta manuscrita de 1834,[50] quer na edición gravada de 1845.[51][b]

Antigo Réxime[editar | editar a fonte]

Malia conformaren sempre unha única parroquia, durante todo o Antigo Réxime cada couto pertenceu a unha provincia diferente. Deste xeito, o couto de Curtis pertencía á provincia de Santiago, mentres o do Rincón pertencía á de Betanzos.[53] Alén disto, o couto de Curtis constituía xurisdición de seu e o do Rincón formaba parte da xurisdición de Sobrado.[54][c]

En 1798, o destacado ilustrado Pedro Antonio Sánchez Vaamonde, nado na parroquia, creou unha escola de primeiras letras, para o cal doou un edificio e unha dotación económica de 50.000 reais.[64]

Idade Contemporánea[editar | editar a fonte]

Coa reforma parroquial de 1867, levada a cabo persoalmente polo arcebispo de Santiago de Compostela, García Cuesta, a parroquia eclesiástica de Curtis perdeu os lugares da Espiñeira, A Gulpilleira, As Paredes e Vilardois, que pasaron a formar parte da nova parroquia de Vilarraso, xunto con outros lugares procedentes de Muniferral, Aranga e Foxado.[65] No entanto, a parroquia civil non sofreu perda ningunha e seguiu a ter os mesmos límites xa que, administrativamente, Vilarraso só se formou cos lugares das parroquias pertencentes ao concello de Aranga.[66] Por outra banda, Teixeiro foi tornado en axuda de parroquia con coadxutor.[65]

O lugar de Santaia foi durante anos o centro do concello de Curtis. Posteriormente, coa chegada da liña férrea en 1875 a Curtis e a Teixeiro, a xente desprazouse a estes puntos.[2]

En 1942 houbo novas mudanzas eclesiásticas, sendo incorporados á freguesía os lugares de Campos, Cencasas, Couceiros, A Lagoa e Porto da parroquia de Fisteus mais Penas do Porto da parroquia de Vilarraso.[67]

Demografía[editar | editar a fonte]

Século XVIII[editar | editar a fonte]

1752[68] 1768[54] 1787[60]
Veciños Habitantes
190 836 495

Século XIX[editar | editar a fonte]

1826[49][69] 1831[70][71] 1836[72] 1845[5] 1857[63] 1860[73] 1887[74] 1900[75]
Veciños 138[d] + 66[e] 152 187 249 248
Habitantes 750[d] + 322[e] 750 + 322[e] 750 1025 1347 1342 1388 1466

     Dicionarios xeográficos     Boletín Oficial da Provincia da Coruña (BOPC)     Censos (poboación de feito)

Século XX[editar | editar a fonte]

1910[75] 1920[75] 1930[75] 1940[75] 1950[75] 1960[75] 1970[75] 1981[75] 1986[76] 1991[75] 1999[77] 2000[78]
Habitantes 1793 1816 1976 2198 2439 2475 2445 2069 2260 1790 1793 1825

     Censos (poboación de feito)     Padrón municipal

Século XXI[editar | editar a fonte]

2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010
1813 1842 1814 1815 1798 1774 1755 1760 1782 1803
2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020
1806 1819 1786 1768 1759 1749 1752
Fonte: IGE (padrón municipal)[79]
Gráfica de evolución demográfica de Curtis entre 1887 e 2017
     Poboación de feito segundo os censos de poboación.     Poboación segundo o padrón municipal.

Malia ter máis de 50 núcleos de poboación, en 2018 practicamente o 63 % da poboación se concentraba na vila de Teixeiro.[80]

Patrimonio[editar | editar a fonte]

Patrimonio arqueolóxico[editar | editar a fonte]

Na parroquia atópanse xacementos de varias épocas. Están identificados os seguintes:[30]

Nome Lugar Tipo Idade
Castro de Frádegas Frádegas Asentamento fortificado Idade de Ferro
Castro do Penedo O Penedo de Teixeiro Asentamento fortificado Idade de Ferro
Castro de Santaia O Pazo Asentamento fortificado Idade de Ferro
Castro de Vilardois Vilardois Asentamento fortificado Idade de Ferro
Castro de Vilarullo O Castro de Vilarullo Asentamento fortificado Idade de Ferro
Mámoa da Espiñeira A Espiñeira Túmulo megalítico Neolítico
Mámoas do Abelar (3) O Abelar Túmulo megalítico Neolítico
Medoña da Cóbrega A Lagoa (Fisteus) Túmulo megalítico Neolítico
Medoña da Ponte A Ponte Túmulo megalítico Neolítico
Medoñas da Froula (2) A Froula Túmulo megalítico Neolítico
Medoñas do Outeiro (14) A Ponte Túmulo megalítico Neolítico
Medoñas de Recareo (2) Recareo (Foxado) Túmulo megalítico Neolítico
Medorra do Enxameado Monte Enxameado Túmulo megalítico Neolítico
Medorras de Arrescalvo (4) Arrescalvo Túmulo megalítico Neolítico
Medorras da Baiuca (6) A Baiuca Túmulo megalítico Neolítico
Xacemento de Maques de Abaixo Maques de Abaixo Indeterminado Paleolítico inferior

Galería de imaxes[editar | editar a fonte]

Lugares e parroquias[editar | editar a fonte]

Lugares de Curtis[editar | editar a fonte]

Alén dos 54 lugares recoñecidos polo Nomenclátor de Galicia,[1] existen tamén estoutros núcleos de poboación: O Mascoto[81] (tamén coñecido coma o Penedo do Mascoto[82]), O Outeiro,[83] A Pena[82] e O Río[84] (tamén coñecido coma o Penedo do Río[82]). Ademais, os lugares da Casanova e Modillós de Abaixo desapareceron.[85]

Por outra banda, Teixeiro é o único núcleo urbano.[86]

Parroquias de Curtis[editar | editar a fonte]

Notas[editar | editar a fonte]

  1. 1,0 1,1 Segundo o Nomenclátor de Galicia. Véxase § Lugares de Curtis.
  2. A minuta de 1834 e o gravado de 1845 da Carta Xeométrica de Galiza teñen abondosas diferenzas nos seus contidos. Fontán realizou unha serie de mudanzas que atinxiron os nomes xeográficos, a xerarquía das entidades de poboación, os límites administrativos, as estradas etc.[52]
  3. En moitas publicacións figura simplemente a xurisdición de Curtis, a cal aparece pertencendo á provincia de Betanzos.[55][56][57][58][59] Isto débese a que a fonte dos datos da maioría é o censo de Floridablanca, o último gran censo do Antigo Réxime, no cal efectivamente só aparece a parroquia de Curtis en Betanzos e coma xurisdición.[60][61][62] Porén, nótese que a poboación é considerabelmente inferior aos censos anteriores e posteriores.[54][63]
  4. 4,0 4,1 Sen o couto do Rincón (Teixeiro). Con San Vicenzo de Curtis?
  5. 5,0 5,1 5,2 Do couto do Rincón (Teixeiro).
Referencias
  1. 1,0 1,1 1,2 "Nomenclátor de Galicia: Curtis (Santaia)". Xunta de Galicia. Consultado o 4.12.2018. 
  2. 2,0 2,1 2,2 "Santa Eulalia de Curtis". Concello de Curtis. Consultado o 16.12.2018. 
  3. Vázquez Rouco 2002.
  4. "Arciprestado de Sobrado". Arquidiocese de Santiago de Compostela. Consultado o 3.12.2018. 
  5. 5,0 5,1 Madoz, Pascual (1847). Curtis (Sta. Eulalia de). Diccionario geográfico-estadístico-histórico de España y sus posesiones de Ultramar (en castelán) VII (Madrid). p. 289. 
  6. Rodríguez Colmenero, Ferrer Sierra & Álvarez Asorey 2004, p. 725.
  7. 7,0 7,1 Costa García, Rodríguez Álvarez & Varela Gómez 2011, p. 459.
  8. Tombo de Sobrado, folios 56r-58r (c. 995), en Flórez, Henrique (1765). España Sagrada (en latín) 19. Madrid. p. 386. Ecclesiæ Sanctæ Mariæ Cidadelie de Curtis 
  9. Vázquez Rouco 2002, pp. 23-27.
  10. "Historia". Concello de Curtis. Consultado o 5.5.2019. 
  11. Álvarez, María del Pilar (1994) apud Cabeza Quiles, Fernando (2008). Toponimia de Galicia. Vigo: Galaxia. p. 518. ISBN 978-84-9865-092-1.  Citado en González de la Peña, Dolores (12.abril.2019). "Una centuriación rural romana en Curtis (A Coruña)". Arqueotoponimia (en castelán). 
  12. 12,0 12,1 "Parroquias". Concello de Curtis. Consultado o 16.12.2018. 
  13. García Pazos, Fernando (coord.) (2009). A parroquia en Galicia: pasado, presente e futuro (PDF). Xunta de Galicia. pp. 30, 227, 295. ISBN 978-84-453-4777-5. 
  14. Malde 1993–94, p. 11.
  15. Enxameado. Enciclopedia Galega Universal. Arquivado dende o orixinal o 01 de xullo de 2013. Consultado o 16 de decembro de 2018. 
  16. "Información Xeográfica de Galicia". Xunta de Galicia. Mapa Base vectorial + Límites administrativos (parroquias). 
  17. Malde 1993–94, p. 13.
  18. Memoria (PDF) (Informe). Plan Xeral de Ordenación Municipal. Concello de Curtis. 2007. pp. 30, 33. 
  19. "Curtis (Santaia)". Gran Enciclopedia Galega 13. Lugo: El Progreso. 2003. p. 104. ISBN 84-87804-15-2. 
  20. "Reseña Vértice Geodésico: O Enxameado" (PDF). Instituto Geográfico Nacional de España (en castelán). 
  21. "Novo sendeiro na contorna do río Deo para conservar e potenciar o patrimonio natural". Xunta de Galicia. 20 de novembro de 2018. 
  22. Blanco Ballón, Crecente Maseda & Vales Vázquez 2012, p. 145.
  23. "Aprobada a resolución da Candidatura a Reserva da Biosfera Mariñas Coruñesas e Terras do Mandeo". Asociación de Desenvolvemento Rural “Mariñas-Betanzos”. 28.5.13. Arquivado dende o orixinal o 05 de marzo de 2016. 
  24. Blanco Ballón, J. M.; Crecente Maseda, R.; Vales Vázquez, C. (Coordinadores) (2012). "Anexo II: Participación" (PDF). Propuesta de Reserva de Biosfera Mariñas Coruñesas e Terras do Mandeo (en castelán). Documento técnico presentado perante a UNESCO (París). Asociación de Desenvolvemento Rural “Mariñas-Betanzos”. pp. 39, 41. 
  25. Blanco Ballón, Crecente Maseda & Vales Vázquez 2012, p. 214.
  26. Blanco Ballón, Crecente Maseda & Vales Vázquez 2012, pp. 30, 128-129.
  27. Leiro Lois, Adela (xuño de 2012). Brañas do Deo (.pps) (Presentación). 
  28. "Anexo-II. Cartografía dos novos LIC" (PDF). Proposta de ampliación da rede Natura 2000 de Galicia (Informe). Xunta de Galicia. 2011. p. 6. 
  29. "No Día da Terra ADEGA, a FEG e a SGHN demandan á Xunta que aprobe a ampliación da Rede Natura 2000 galega". Federación Ecoloxista Galega. 23.4.2014. 
  30. 30,0 30,1 Catálogo de protección (PDF) (Informe). Plan Xeral de Ordenación Municipal. Concello de Curtis. 2007. 
  31. Catálogo de protección (PDF) (Informe). Plan Xeral de Ordenación Municipal. Concello de Curtis. 2007. Ficha 92. 
  32. 32,0 32,1 Costa García, José Manuel; Varela Gómez, David (2011). "A Cidadela después de Roma: introducción al estudio del yacimiento y su entorno durante el periodo medieval" (PDF). Gallaecia (en castelán) (Universidade de Santiago de Compostela) (30): 188–189. ISSN 0211-8653. 
  33. Franco Maside, Rosa María (2000). "Rutas naturais e vías romanas na provincia de A Coruña" (PDF). Gallaecia (Universidade de Santiago de Compostela) (19): 163–164. ISSN 0211-8653. 
  34. Franco Maside, Rosa María (2001). "La vía per loca maritima: Un estudio sobre vías romanas en la mitad noroccidental de Galicia" (PDF). Gallaecia (en castelán) (Universidade de Santiago de Compostela) (20): 247. ISSN 0211-8653. 
  35. Rodríguez Colmenero, Ferrer Sierra & Álvarez Asorey 2004, p. 601.
  36. 36,0 36,1 Malde 2013, pp. 44-50.
  37. Vázquez Rouco 2002, pp. 62-65.
  38. Malde 2013, pp. 32, 52.
  39. Sánchez Pardo, José Carlos (2010). "Los ataques vikingos y su influencia en la Galicia de los siglos IX-XI" (PDF). Anuario Brigantino (en castelán) (Betanzos) (33): 70–71. ISSN 1130-7625. 
  40. Tombo de Sobrado nº 1, códice 976 B, folios 056r-058r Publica, Loscertales, documento 137
  41. Costa García, Rodríguez Álvarez & Varela Gómez 2011, p. 462.
  42. González Paz, Carlos Andrés (2009) [2007]. "Catro exemplos de fortificacións altomedievais galegas do século X: Castellum de Aranga, Castellum Minei, Castellum Berreti e Castellum de Citofacta" (PDF). Rudesindus: “San Rosendo. O seu tempo e o seu legado”. Santiago de Compostela: Xunta de Galicia. p. 360. ISBN 978-84-453-4591-7. 
  43. Moure, Xabier (2011). "Mosteiros de Galicia (provincia da Coruña)". O Noso Patrimonio. 
  44. Vázquez Rouco 2002, p. 41, 68-70.
  45. Pereira Martínez, Xoán Carlos (1995). "A encomenda de Betanzos da orde do Temple" (PDF). Anuario Brigantino (Betanzos) (18): 15–16. ISSN 1130-7625. 
  46. Sánchez Pardo, José Carlos (2010). "Las iglesias rurales y su papel en la articulación territorial de la Galicia medieval (ss. vi-xiii)". Mélanges de la Casa de Velázquez (en castelán) (Madrid) (40, 1): 149–170. ISSN 0076-230X. 
  47. Vázquez Rouco 2002, pp. 41, 70, 153-156.
  48. Vázquez Rouco 2002, pp. 41-42.
  49. 49,0 49,1 Miñano, Sebastián (1826). Curtis (Sta. Eulalia y San Vicente de). Diccionario geográfico-estadístico de España y Portugal (en castelán) III (Madrid). p. 269. 
  50. Fontán, Domingo (facsímile de 1974) [1834]. Carta geométrica de Galicia (Mapa). Folla 7.
  51. Fontán, Domingo (1845). Carta geométrica de Galicia (Mapa). Folla 5.
  52. Álvarez Monterroso, M.ª del Carmen (2015). A parroquia galega a partir da “Carta Geométrica de Galicia” (PDF) (Tese). Universidade de Santiago de Compostela. p. 86. Consultado o 6.4.2019. 
  53. Vázquez Rouco 2002, p. 40.
  54. 54,0 54,1 54,2 Censo de Aranda (PDF) (en castelán). IX: Diócesis de Santiago, Segorbe y Segovia. Madrid: INE. 2013 [2011]. p. 153. ISBN 978-84-260-3760-2. 
  55. Villarroel, José (1810). Juan Francisco Montero, ed. Diccionario nomenclator […] de todo el Reyno de Galicia (en castelán). Santiago de Compostela. p. 62. 
  56. Río Barja, Francisco Xavier (1990). Cartografía Xurisdiccional de Galicia no Século XVIII (PDF). Consello da Cultura Galega. p. 83. ISBN 84-87172-55-5. 
  57. Fariña Jamardo, Xosé (1993). Os concellos galegos. IV (Parte Especial). Fundación Barrié. p. 23. ISBN 84-87819-42-7. 
  58. Erias Martínez, Alfredo; Veiga Ferreira, Xosé María (2002). "Betanzos y su provincia en la época del Emperador Carlos V" (PDF). Anuario Brigantino (en castelán) (Betanzos) (25): 223. ISBN 84-505-9464-2. 
  59. "Curtis". Enciclopedia Galega Universal 7. Ir Indo. 2002. p. 25. ISBN 84-7680-295-1. 
  60. 60,0 60,1 Censo de 1787 “Floridablanca” (PDF) (en castelán). IV: Comunidades autónomas del Norte Atlántico. Madrid: INE. 2016 [1990]. p. 3766. ISBN 978-84-260-1970-7. 
  61. Consejo de Estado (1789). España dividida en provincias é intendencias (en castelán) I. Madrid: Imprenta Real. p. 187. 
  62. Consejo de Estado (1789). Nomenclator ó Diccionario (en castelán) II. Madrid: Imprenta Real. p. 209. 
  63. 63,0 63,1 Nomenclátor de los pueblos de España (en castelán). Madrid. 1858. p. 247. 
  64. Meijide Pardo, Antonio (2002). "Biografía de Sánchez Vaamonde, ilustre canónigo y catedrático, fundador de la Biblioteca del Real Consulado" (PDF). Anuario Brigantino (en castelán) (Betanzos) (25): 265. ISSN 1130-7625. 
  65. 65,0 65,1 Barreiro Fernández, Xosé Ramón (2009). "A reforma parroquial de 1867: a diocese de Santiago de Compostela". A parroquia en Galicia: pasado, presente e futuro (PDF). Xunta de Galicia. pp. 127–128, 142. ISBN 978-84-453-4777-5. 
  66. "Nomenclátor de Galicia: Vilarraso (San Lourenzo)". Xunta de Galicia. Consultado o 4.12.2018. 
  67. Vázquez Rouco 2002, p. 192.
  68. Censo de Población de la Corona de Castilla. Marqués de la Ensenada 1752 (PDF) (en castelán). II: Nomenclatores. Madrid: INE. 2016 [1993]. p. 138. ISBN 978-84-260-2716-0. 
  69. Miñano, Sebastián (1827). Rincon. Diccionario geográfico-estadístico de España y Portugal (en castelán) VII (Madrid). p. 314. 
  70. Curtis (Santa Eulalia de). Diccionario geográfico universal (en castelán) II (Barcelona). 1831. p. 1200. 
  71. Rincon. Diccionario geográfico universal (en castelán) VIII (Barcelona). 1833. p. 163. 
  72. Fariña Jamardo, Xosé (1990). Os concellos galegos. Parte Xeral. Fundación Barrié. p. 142. ISBN 978-84-87819-06-3. 
  73. Nomenclátor estadístico de las parroquias que componen la provincia de La Coruña (en castelán). A Coruña. 1863. pp. 18–19. 
  74. "Provincia de La Coruña". Nomenclátor de las ciudades, villas, lugares, aldeas y demás entidades de población de España en 1.º de enero de 1888 (en castelán). III: Ciudad Real á Gerona. Madrid. 1892. p. 57-58. 
  75. 75,0 75,1 75,2 75,3 75,4 75,5 75,6 75,7 75,8 75,9 Pazo Labrador, Alberto Xosé; Santos Solla, Xosé Manuel (1995). Poboación e territorio. As parroquias galegas nos últimos cen anos. Santiago de Compostela: Xunta de Galicia. p. 61. ISBN 978-84-605-3156-2. 
  76. Torres Luna, María Pilar de; Pérez Fariña, María Luisa; Santos Solla, Xosé Manuel (1989). Municipios y parroquias de Galicia (en castelán). Universidade de Santiago de Compostela. p. 33. ISBN 978-84-7191-529-0. 
  77. "Nomenclátor estatístico de Galicia. Ano 1999" (XLS). Instituto Galego de Estatística (IGE). 
  78. "Nomenclátor estatístico de Galicia. Ano 2000" (XLS). Instituto Galego de Estatística (IGE). 
  79. Nomenclátor estatístico de Galicia. Anos "2001" (XLS) ; "2002" (XLS) ; "2003" (XLS) ; "2004" (XLS) ; "2005" (XLS) ; "2006" (XLS) ; "2007" (XLS) ; "2008" (XLS) ; "2009" (XLS) ; "2010" (XLS) ; "2011" (XLS) ; "2012" (XLS) ; "2013" (XLS) ; "2014" (XLS) ; "2015" (XLS) ; "2016" (XLS)  e "2017" (XLS) . Instituto Galego de Estatística (IGE).
  80. "Nomenclátor estatístico de Galicia. Ano 2018" (XLS). Instituto Galego de Estatística (IGE). 
  81. "O Mascoto" (Mapa). Concello de Curtis. 1:2000. Plan Xeral de Ordenación Municipal. 2007. 
  82. 82,0 82,1 82,2 Vázquez Rouco 2002, p. 87.
  83. "O Outeiro" (Mapa). Concello de Curtis. 1:2000. Plan Xeral de Ordenación Municipal. 2007. 
  84. "O Río" (Mapa). Concello de Curtis. 1:2000. Plan Xeral de Ordenación Municipal. 2007. 
  85. Vázquez Rouco 2002, pp. 78, 86.
  86. Estudo do medio rural e análise do modelo de asentamento poboacional (PDF) (Informe). Plan Xeral de Ordenación Municipal. Concello de Curtis. 2007. pp. 6, 23. 

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Bibliografía[editar | editar a fonte]

Outros artigos[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]