Itinerario de Antonino
| Itinerario de Antonino | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| |||||||||||
| |||||||||||
| |||||||||||
| |||||||||||
| |||||||||||
| Wikidata | |||||||||||
O denominado Itinerario Antonino ou Itinerario de Antonino ou Itinerario de Antonino Augusto Caracalla (en latín: Itinerarium Provinciarum Antonini Augusti) é unha recompilación de rutas do Imperio Romano. Deste itinerario soamente se conserva a copia procedente da época do emperador Diocleciano (século IV), mais suponse que foi redactado polo século III ou, segundo outros autores, a mediados do século IV.[1]
En cada ruta identificábanse mansio (paradas de postas)[2] coas súas correspondentes millas (sinaladas por un ou varios miliarios). Nun principio pensouse que era unha especie de guía de viaxes, mais polas súas características, semella ser feito co fin de facilitar a localización das mansións con fins recadatorios ou, quizais, con finalidade cultural ou literaria.[3]
Copias e datación
[editar | editar a fonte]Aínda que o seu título alude a un dos emperadores da dinastía antonina (138-222) e foi atribuído regularmente a Antonino Pío ou Caracalla sen probas concluíntes,[4] as reavaliacións máis recentes sitúan a composición do documento, que abrangue un período de 75 anos,[5] cara a finais do século III ou mesmo mediados do século IV[6] xa que varios topónimos suxiren que non pode remontarse a antes das reformas administrativas de Diocleciano na década de 280.[5]
Malia o seu nome, non parece estar relacionado co emperador Antonino Pío, senón con Marco Aurelio Antonino, coñecido como Caracalla, quen gobernou entre o 211 e o 217, e durante este tempo comezaríase a compilar o itinerario, que sufriu varias modificacións posteriores polo que, deste itinerario, só se conserva a copia da época de Diocleciano (século IV); porén, hai uns vinte manuscritos entre o século VII e o XV no que se fai alusión ao itinerario.
Características
[editar | editar a fonte]Forma parte dos itineraria adnotata, é dicir, que, a diferenza da Táboa de Peutinger, non inclúe unha representación cartográfica. Abrangue unha gran parte do mundo romano, pero non a súa totalidade, sen que se saiba por que. O documento indica as distancias entre os sitios mencionados,[5] xeralmente expresadas en milia pedium (milla romana, o equivalente a mil pasos, aproximadamente), agás na Galia onde é leuga (legua).[4]
Consta de 2 seccións que son independentes:[3]
- o itinerarium provinciarum, no que se enumera e describe 255 rutas e itinerarios ao longo das principais vías romanas de todo o Imperio.[5] Están definidos por un título que indica os dous terminais (un lugar de saída e un de chegada) e a distancia total, así como a lista de etapas intermedias coas súas respectivas distancias parciais,[3] que van de oeste a leste dende Mauritania até as beiras do Éufrates e de norte a sur desde a Muralla de Hadrián até Asuán, e que cobren unha distancia total de aproximadamente 85.000 quilómetros.[4]
- o Imperatoris Antonini Augusti Itinerarium maritinum, que inclúe unha breve sección sobre algunhas rutas marítimas e illas,[5] parte do itinerario marítimo de Roma a Arles.[4] Tampouco se sabe con certeza cal era o seu uso. Algunhas partes poderían corresponder a rutas do cursus publicus tomadas polas tropas imperiais e a ruta máis longa, que vai de Roma a Alexandría, podería corresponder á viaxe de Caracalla en 214-215.[5] Tamén podería ser un conxunto de mansións con celeiros onde se almacenaban subministracións.[7]
Malia os numerosos erros que conteñen as copias, sobre todo nos números, que dificultan o seu uso,[4] a rareza deste tipo de documento convérteo nunha fonte moi valiosa sobre a xeografía do Imperio, en particular para identificar localidades antigas ou vías desaparecidas.[4] Empregado polos cartógrafos medievais, inspirou notablemente ao autor do Mapa de Hereford.[4]
As vías na península
[editar | editar a fonte]No documento sinálanse 372 camiños con 85.000 quilómetros percorrendo todo o imperio; 34 rutas correspóndense coas provincias de Hispania e 3 delas á provincia da Gallaecia.[8]
| Vías | Nome | Principio | Final | Distancia
(en millas romanas) |
|---|---|---|---|---|
| I | De Italia a Hispania | Mediolanum (Milán) | Legio VII Gemina (León) | 1.257 |
| II | Item ab Arelato Narbone (Vía Augusta) | Arelate (Arles) | Castulo (Cástulo) | 898 |
| III | Item a Corduba Castulone | Corduba (Córdoba) | Castulo (Cástulo) | 99 |
| IV | Alio Itinere a Corduba Castulone | Corduba (Córdoba) | Castulo (Cástulo) | 78 |
| V | Item a Castulone Malacam | Castulo (Cástulo) | Malaca (Málaga) | 291 |
| VI | Item a Malaca Gadis | Malaca (Málaga) | Gades (Cádiz) | 145 |
| VII | Item a Gadis Corduba | Gades (Cádiz) | Corduba (Córdoba) | 294 |
| VIII | Item ab Hispali Corduba | Hispalis (Sevilla) | Corduba (Córdoba) | 94 |
| IX | Ab Hispali Italicam | Hispalis (Sevilla) | Itálica | 6 |
| X | Item a Hispali Emeritam | Hispalis (Sevilla) | Augusta Emerita (Mérida) | 162 |
| XI | Item a Corduba Emeritam | Corduba (Córdoba) | Augusta Emerita (Mérida) | 144 |
| XII | Item ab Olisippone Emeritam | Olisipo (Lisboa) | Augusta Emerita (Mérida) | 161 |
| XII | A Salacia Ossonoba | Salacia (Alcácer do Sal) | Ossonoba (Faro) | 16 |
| XIV | Alio Itinere ab Olisippone Emeritam | Olisipo (Lisboa) | Augusta Emerita (Mérida) | 145 |
| XV | Item Alio ab Olisippone Emeritam | Olisipo (Lisboa) | Augusta Emerita (Mérida) | 220 |
| XVI | Item ab Olisippone Bracaram Augusta | Olisipo (Lisboa) | Bracara Augusta (Braga) | 244 |
| XVII | Item a Bracara Asturicam | Bracara Augusta (Braga) | Asturica Augusta (Astorga) | 247 |
| XVIII | Item Alio itinere a Bracara Asturica | Bracara Augusta (Braga) | Asturica Augusta (Astorga) | 215 |
| XIX | Item a Bracara Asturica | Bracara Augusta (Braga) | Asturica Augusta (Astorga) | 299 |
| XX | Item per loca marítima a Bracara Asturicam usque | Bracara Augusta (Braga) | Asturica Augusta (Astorga) | 207 |
| XXI | Item de Esuri Pace Iulia | Esuris (Castro Marim) | Pax Iulia (Beja) | 267 |
| XXII | Item de Esuri per Comperium Pace Iulia | Esuris (Castro Marim) | Pax Iulia (Beja) | 76 |
| XXIII | Item ab Ostio Fluminis Anae Emeritam usque | Desembocadura do Ana (Guadiana) | Augusta Emerita (Mérida) | 313 |
| XXIV | Item ab Emerita Caesaraugusta | Augusta Emerita (Mérida) | Caesaraugusta (Zaragoza) | 632 |
| XXV | Alio Itinere ab Emerita Caesara Augusta | Augusta Emerita (Mérida) | Caesaraugusta (Zaragoza) | 348 |
| XXVI | Item ab Asturica Caesaraugusta | Asturica Augusta (Astorga) | Caesaraugusta (Zaragoza) | 497 |
| XXVII | Item ab Asturica per Cantabria Caesaraugusta | Asturica Augusta (Astorga) | Caesaraugusta (Zaragoza) | 301 |
| XXVIII | Item ab Turassone Caesaraugustam | Turiaso (Tarazona) | Caesaraugusta (Zaragoza) | 56 |
| XXIX | Per Lusitaniam ab Emerita Caesaraugustam | Augusta Emerita (Mérida) | Caesaraugusta (Zaragoza) | 458 |
| XXX | Item ab Liminio Toletum | Laminium (Fuenllana) | Toletum (Toledo) | 95 |
| XXXI | Item a Lamio alio itinere Caesarea Augusta | Laminium (Fuenllana) | Toletum (Toledo) | 249 |
| XXXII | Item ab Asturicam Terracone | Asturica Augusta (Astorga) | Tarraco (Tarragona) | 482 |
| XXXIII | Item a Caesarea Augusta Beneharno | Caesaraugusta (Zaragoza) | Benearnum (Lescar) | 112 |
| XXXIV | De Hispania in Aquitania, ab Asturica Burdigalam
(Vía Aquitania) |
Asturica Augusta (Astorga) | Burdigala (Bordeos) | 421 |
As vías romanas na Gallaecia
[editar | editar a fonte]A Gallaecia estaba atravesada por catro vías romanas que comunicaban Bracara Augusta (Braga) e Asturica Augusta (Astorga) por varios itinerarios: a vía XVII (por Chaves), a vía XVIII ou vía Nova (por Sandiás), a vía XIX (por Caldas de Reis) e a vía XX (por Brigantium). Grazas ó itinerario localizáronse gran cantidade de mansións desaparecidas.
Galería
[editar | editar a fonte]
Miliario de Zadagós, en Sandiás.
Miliario de Redondela.
Miliarios en Portela do Home.
Miliarios en Ponte Nova, Lobios.
Miliario de Petín e ponte da Cigarrosa.
Miliario da Xeria.
Miliarios de Vilariño das Poldras (Sandiás).
Notas
[editar | editar a fonte]- ↑ VV.AA. (1991), p. 122
- ↑ As mansio (en plural, mansiones) eran lugares con parada e instalacións para os viaxeiros do servizo de correo romano, o Cursum publicus.
- 1 2 3 Rugnone, Elisa. Gruppo digilibLT - Università degli Studi del Piemonte Orientale, ed. "Itinerarium Antonini Augusti". digiliblt.uniupo.it (en italiano). Consultado o 20 de maio de 2025.
- 1 2 3 4 5 6 7 Friedman & Figg (2013), p. 29
- 1 2 3 4 5 6 Adkins & Adkins (2014), p. 187
- ↑ Cadiou (2017), p. 280
- ↑ Chevallier (1997)
- ↑ Sáez Taboada (2002), p. 390
Véxase tamén
[editar | editar a fonte] |
Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría: Itinerario de Antonino |
Bibliografía
[editar | editar a fonte]- Adkins, Lesley; Adkins, Roy A. (2014). Handbook to Life in Ancient Rome (en inglés). Nova York: Facts on Files. ISBN 978-0-8160-7482-2.
- Cadiou, François (2017). Hibera in terra miles : Les armées romaines et la conquête de l'Hispanie sous la république (218-45 av. J.-C.) (en francés). Madrid: Casa de Velázquez. ISBN 978-84-9096-123-0.
- Chevallier, Raymond (1997). Les voies romaines (en francés). París: Picard.
- Friedman, John Block; Figg, Kristen Mossler (2013). Trade, Travel, and Exploration in the Middle Ages: An Encyclopedia (en inglés). Nova York: Routledge. ISBN 978-1-135-59094-9.
- Sáez Taboada, Benito (2002). "Aportaciones al trazado de la Vía 19 del Itinerario de Antonino a su paso por Galicia". SPAL. Revista de prehistoria y arqueología de la Universidad de Sevilla (en castelán) (11): 389–408. ISSN 1133-4525.
- VV.AA. (1991). Historia de Galicia (en castelán). I (De la Prehistoria a la Alta Edad Media). Pontevedra: Faro de Vigo. ISBN 84-404-9520-X.
Outros artigos
[editar | editar a fonte]Ligazóns externas
[editar | editar a fonte]- Presentación das rutas hispánicas do Itinerario de Antonino(en español), arquivado dende o orixinalArquivado 04 de decembro de 2012 en Archive.is o 4 de decembro de 2012
- Iternerarium Antonini Avgvsti et Hierosolymitanvm, en Internet Archive.
- Itinerario de Antonino (copia dixital a cor, dun manuscrito do século XIX, que recolle o referido á península). Biblioteca dixital de Andalucía.
