Muíño

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Muíños de vento, no Campo de Criptana na Mancha (España)

Un muíño é un artificio para moer algo; o máis habitual son os cereais, especialmente o trigo e o millo, para obter fariña.

Muíño holandés
Casa-muíño en Santiago de Compostela

Xeralmente constaban dunha pedra circular fixa sobre a que se move outra de forma troncocónica que ao xirar segue a forma da anterior. Tamén pode ter forma de disco e entón chámase moa.

Para mover a pedra utilizábase a enerxía eólica (muíño de vento), a hidráulica (muíño de auga), animais (muíño de sangue) e, en muíños pequenos, a manual (un exemplo doméstico deles son os muíños do café, aínda que actualmente son eléctricos a maioría).


Muíños de vento[editar | editar a fonte]

Muíño de vento na Coruña.

Os máis famosos, grazas a Don Quixote, son os da Mancha, pero habíaos por todas as partes e moi especialmente no centro e sur de España, onde as correntes dos ríos non eran tan importantes como noutros países europeos. Aínda poden verse en Campo de Criptana (Cidade Real) ou en Consuegra (Toledo). Tamén son famosos os dos Países Baixos.

A utilidade dos muíños de vento para producir enerxía mecánica tense aproveitado para outros usos, como sacar auga, do que son un exemplo os empregados nos polders dos Países Baixos ou, actualmente, para producir enerxía eléctrica. Pola súa forma, todos estes artefactos mantiveron o nome de muíños, o que ás veces pode dar a impresión equivocada de que a palabra muíño designa calquera destes ou especificamente os de vento. Concretamente, o nome correcto dos que producen enerxía eléctrica é aeroxeradores.

Muíños de auga[editar | editar a fonte]

Muíño de auga en Vilabade (Castroverde).
Muíño de auga Caldas de Reis.
Muíño de mareas en Narón.

Os muíños de auga ou aceas construíanse á beira dos ríos, realizando unha presa para embalsar auga e conseguir unha diferenza de altura. A auga do encoro corría por un canal ou cano e movía unha roda con penas (pás) chamada rodicio, a que á súa vez movía as pedras ou moas do muíño. Ao conxunto formado polo encoro e máis o cano de alimentación do muíño chámaselle popularmente caneiro, sendo xunto cos caneiros de pesca elementos característicos da paisaxe dos rios galegos.

Este modo de obter enerxía mecánica utilizábase tamén noutros usos, como os batáns (tamén mencionados no Quixote) ou nas serrerías americanas.

Actualmente, moitos destes encoros empréganse para producir enerxía eléctrica (enerxía minihidráulica), pero levando a auga por un conduto cerrado desde o fondo do encoro até unha turbina, que substitúe a roda de pás.

Tipos de muíños de auga pola súa propiedade e uso[editar | editar a fonte]

  • De maquía ou maquieiros: o muiñeiro recibe da persoa que leva o gran unha parte (maquía) da fariña resultante, como cobro do seu traballo. O tamaño da maquía era un neto, cantidade regulada polo concello.
  • De herdeiros ou aparceiros: a propiedade do muíño é compartida e transmítese por herdanza. As quendas de uso regulábanse por un tempo determinado. Deste uso compartido xurdían relacións sociais e comunais moi ricas, por exemplo as muiñadas (festas nocturnas no muíño).

Partes da obra e maquinaria dun muíño de auga[editar | editar a fonte]

  • O inferno é a abertura no edificio do muíño, na que desemboca o cano e permite pasar a auga cara á maquinaria.
  • A gradilla é unha grade ou reixa que impede o paso de paus ou pedras ao cubo.
  • A auga do cano colle velocidade nunha tubaxe descendente que se chama cubo e acaba nun picho chamado buzo
  • A saída da auga do buzo cara ao rodicio regúlase cunha billa accionada co ferro da billa
  • O rodicio é a roda con penas (pás) que converte a velocidade da auga en movemento xiratorio que se transmite ás pedras de moer.
  • O rodicio asenta verticalmente encol dunha mesa de madeira, e é suxeitado na parte superior por un eixo que consta de vara, zuncho, veo e varela
  • No andar superior do edificio atópase o tremiñado, desde onde o muiñeiro controla a altura da mesa (e polo tanto a velocidade do rodicio) mediante un ferro chamado brandeiro.
  • O gran deposítase nun recipiente suxeito pola escada, chamado moega. O muiñeiro controla a caída do gran cara ás pedras por medio dunha caneta
  • Hai duas pedras de moer ou moas: unha fixa ou , e outra móbil ou capa que roda sobre a fixa.

Muíños de sangue[editar | editar a fonte]

En lugares sen ventos nin ríos aproveitábeis, construíronse muíños de sangue. O muíño propiamente dito estaba nunha primeira planta e o eixo que movía a moa seguía até a baixa, onde lle cruzaban uns madeiros aos que se enganchaban mulas ou bois, que camiñaban en círculo, para mover a pedra.

Outros muíños[editar | editar a fonte]

Existen determinados tipos de muíños especializados, así o muíño fariñeiro ou trigueiro para moer trigo ou outros cereais ou o que extrae o aceite das olivas denominado muíño de aceite.

Os muíños na cultura popular galega[editar | editar a fonte]

Refraneiro[editar | editar a fonte]

  • Ábrete, fol, pola boca, pra que en vez de unha maquía dúas che colla.
  • Ábrete, saco; unha maquía me debes, e dúas che agarro.
  • A mazorca, no muíño; e no bolso, o diñeiriño.
  • Andando gana a acea, e non estando queda.
  • As que ó muíño van, se son bonitas logo as moerán
  • Cada muíño quer a súa auga.
  • Cada un tira da auga pro seu muíño, inda que deixe seco o do veciño.
  • Cando a acea está parada, non dá proveito nin gana nada.
  • Con auga pasada non moe o muíño.
  • Con quen ten muíño que coidar non te poñas a enredar.
  • Máis que muíño en espera val sobro na moega.
  • Máis vale acea parada que muiñeiro amigo.
  • Mentras que a moa do muíño vai e vén, Dios dá seu ben.
  • Muíño parado non gana maquía.
  • Na acea, primeiro moe o que primeiro chega.
  • Nin muíño sin rodicio, nin home sin oficio.
  • Non creas ó que vén da acea, senón ó que volve a ela.
  • O abade e o veciño moen nun mesmo muíño.
  • O cura, o sancristan, o barbeiro e o veciño, todos moen nun muíño.
  • O muíño treina, treina; a iauga faino treinar.
  • O que está na acea moe, e non o que vai e non volve.
  • O que pode, vai ó muíño e moe.
  • O tolo ao monte i o cordo ao muíño.
  • Se o muíño non anda, a maquía non se gana
  • Us nacen pra moer, e outros pra ser moídos.

Cantigueiro[editar | editar a fonte]

  • Chora, meu meniño, chora,/ ¿quen vos ha de dar a teta/ se túa nai vai no muíño/ e teu pai na leña seca?
  • Con me casar como quixen,/ e ter o ceio na casa,/ no hai noite que non me acorde/ das noites de muiñada.
  • Fun esta noite ó muíño/ cun fato de nenas novas,/ elas todas en camisa,/ eu no medio con cirolas.
  • Funche esta noite ó muíño,/ nunca che eu alí chegara,/ doume un abrazo unha moza/ e eu fuxín por mor da fada.
  • Irei contigo ó muíño,/ farei o que ti me mandes,/ pero contigo non quedo,/ Pepa Rosa, non te canses.
  • Nunca vin ponte sin río/ nin muíño sin rodicio,/ nunca vin moza bonita/ que tivese moito xuicio.
  • O crego foi ó muíño,/ meteu a cabeza dentro;/ sacou fariña na croa/ para face-lo formento.
  • O crego foi ó muíño/ e caeu da ponte en baixo;/ acodir ó crego, nenas,/ que vai polo río abaixo.
  • Se o crego vai no muíño/ e leva un fol e trai outro/ ¿qué ten que ver coa criada/ nin se ela pareu hai pouco?
  • Unha noite no muíño,/ unha noite non é nada;/ unha semaniña enteira,/ esa sí que é muiñada.

Galería de imaxes de muíños de Galicia[editar | editar a fonte]