Cortegada

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Cortegada
Escudo de Cortegada
Concello de Cortegada.JPG

Casa do Concello e Biblioteca Municipal de Cortegada.
Situacion Cortegada.PNG
Situación
Xentilicio[1] cortegao
Xeografía
Provincia Provincia de Ourense
Comarca Comarca do Ribeiro
Poboación 1.191 hab. (2014)
Área 26,9 km²
Densidade 44,28 hab./km²
Entidades de poboación 7 parroquias
Política (2011)
Alcalde Avelino de Francisco Martínez
Concelleiros BNG: 1
PPdeG: 2
PSdeG-PSOE: 6
Outros: -
Eleccións municipais en Cortegada
Uso do galego[2] (2011)
Galegofalantes 87,96%
Na rede
http://www.cortegada.es

Cortegada é un concello da provincia de Ourense, pertencente á comarca do Ribeiro. Segundo o IGE en 2014 tiña 1.191 habitantes.

Poboación[editar | editar a fonte]

Censo Total 1.191 (2014)
Menores de 15 anos 60 (5,04 %)
Entre 15 e 64 anos 690 (57,93 %)
Maiores de 65 anos 441 (37.03 %)

Xeografía[editar | editar a fonte]

O concello limita ao norte co concello da Arnoia, ao leste con Gomesende, ao sur con Padrenda e ao oeste co concello pontevedrés de Crecente. Atópase á beira do río Miño entre os seus afluentes, os ríos Arnoia e Deva.

Historia[editar | editar a fonte]

As primeiras pegadas son da Idade do Bronce, cos petróglifos de Valongo (monte Picoñas) e Louredo (coto das ferraduras). Hai un poboado castrexo en Abelenda, así como indicios doutros castros en Monte do Castro en Louredo e Muradelle en Refoxos). Da dominación romana, consérvanse dúas aras, unha en Meréns como agradecemento por recuperar a saúde e outra en Zaparín adicada ao deus Ceceaigis (cunha dedicación semellante en Graginha Chaves).

Na alta Idade Media o lugar estivo poboado por varias comunidades campesiñas que se coñecen a través de varios foros e documentos de doazón ao mosteiro de Celanova[3]. Estas comunidades labregas xunto a pequenos señores feudais que erguen os seus enclaves aproveitando as terrazas sobre o Miño edificando algunha pequena fortaleza da cal só fican restos na toponimia (lugares da Torre en Zaparín e Louredo) fronte a aceifas de Al-Andalus e logo do veciño Reino de Portugal (sobre todo do rei Afonso Henriques que conquistou varias veces o dominio do sur de Ourense e Pontevedra).

Ao longo da Idade Media o territorio pertencía a varios coutos señoriais, un de señores laicos (Meréns, Louredo, Poulo) e outros relixiosos (pertencentes ós mosteiros de Celanova e Ramirás[4]). O couto señorial que máis terreo ocupaba era o de Vestiaria (cuxo priorado se conserva no lugar de Refoxos[5])doado polo rei galego-castelán Afonso VII en 1145, o outro Couto era o de San Bieito de Arnoia (actual san Bieito do Rabiño).

Ao longo do século XVII tiveron lugar varias resistencias antiseñoriais polos privilexios económicos dos frades de Celanova e unha renovación de 55 foros, que producen unha auténtica rebelión labrega de todo o Couto da Vestiaria en 1673[6].

Durante o século XIX coa proclamación da Constitución española de 1812, suprimiuse o réxime xurisdiccional e establecéronse os Concellos de Rabiño e Valongo. Porén, en 1814 un decreto derrogatorio da Constitución asinado polo Rei Fernando VII, supuxo a restauración do Antigo Réxime e a súa administración señorial derogada outra vez no Trienio Liberal. A instauración definitiva do municipalismo produciuse coa división territorial de España en 1833. Deste xeito constituíuse o Concello de Cortegada en 1835, que inicialmente abranguía ás parroquias de Meréns, Rabiño, Refoxos e Valongo. En 1893 segregáronse de Rabiño as parroquias de Cortegada e Louredo, mentres que a parroquia de Zaparín separouse de Refoxos. Dende entón non houbo variacións no territorio, que pertenceu ós partidos xudiciais de Celanova (1835-1965) Ourense (1965-1988) e Ribadavia dende 1988.

A guerra carlista deixou varios enfrontamentos debido á proximidade da fronteira portuguesa (20 km), que foi usada como base de aprovisionamento e refuxio das partidas carlistas, sobre todo na I Guerra Carlista pola partida de Mateo Guillade en 1838. Da segunda Guerra carlista consérvase na tradición oral a morte dun xefe carlista en Louredo.

Durante a ditadura de Miguel Primo de Rivera construíuse a ponte de ferro e pedra de Filgueira-Cortegada rematando co oficio de barqueiro de toda a aldea da Barca que databa da Idade Media(nos anos 70 deshabitaríase de todo polas augas do encoro de Frieira). Xa durante a II República o territorio proseguiu a súa modernización, e xurdiron varias agrupacións políticas que tralo Alzamento Nacional de 1936 entraron en combate. A Falanxe local tomou a tiros a oficina de correos e telégrafos contra so socialistas, que foxen ó monte á espera do que sucedese no resto do Estado Español. De aí a pouco, desatouse a represión contra varios veciños e outros son chamados a filas polo exército franquista (que xa dominaba toda Galicia) mentres algúns naturais pasaron a engrosar as filas do exército republicano debido a que se atopaban na sega de castelá (nas Milicias galegas e incluso no Batallón Galicia).

A mediados do século XX houbo unha forte emigración cara a Europa, Madrid e o País Vasco.

Patrimonio[editar | editar a fonte]

Os petróglifos do monte Picoñas están situados na aba deste outeiro de 334 m, no val do río Deva, sobre os lugares de Casaldálvaro e O Casal. Os gravados inclúen labirintos, e cazoletas de gran tamaño. En Louredo, están os petróglifos da Pena do Campo, cunhas cazoletas e os do Coto da Ferradura, cuns inscultura en forma de ferraduras da Idade do Bronce comentados por Bouza Brey na década de 1930.

A ara romana de Zaparín ten a inscrición latina Diis Ceceaicis iriba Marcus Aeturi ("Marco da tribo dos eturios dedica esta ara a Ceceaicis"). O nome latinizado indica que a ara é posterior á romanización. A divindade Ceceaicis aparece noutra ara en Braga. Está situada fronte á igrexa de San Martiño de Zaparín, e sobre ela ten unha cruz de pedra. A outra ara, atópase en Meréns, onde a descubriu Fermín Bouza Brey en 1936, de pé de pía de auga bautismal na vella capela, a inscrición alude ao sol a á saúde.

A igrexa de San Martiño de Valongo é un templo barroco, reconstruído a mediados do século XVIII grazas ao donativo do frade agostiño Diego Martín de Vergara, natural da parroquia e que chegou a ser o arcebispo en Bogotá e se fixo unha capela propia que loce o escudo heráldico persoal no flanco esquerdo.

A igrexa de San Bieito de Rabiño pertenceu ao mosteiro de Celanova a través do priorado de Arnoia. O templo actual é barroco, destacando a torre central sobre a porta principal, dando impulso vertical á fachada. Sobre a porta, no medio dun frontón triangular, está a efixie de San Bieito. O retablo maior, do século XVIII, ten relevos da Santísima Trindade.
O templo, de granito do país, é de planta de cruz latina, cunha soa nave cuberta de arcos de medio punto ao longo do corpo até o cruceiro, onde se forman tres bóvedas sostidas por nervaduras, de catro brazos nos brazos laterais e dezaseis na bóveda da cabeza, onde o deseño fai un rombo dividido en catro espazos de lados convexos. As nervaduras son de cor marrón listado. As capelas laterais ostentan como claves das nervaduras senllos debuxos do Sol e a Lúa humanizados por un rostro. As claves das nervaduras da bóveda principal teñen decoración vexetal ,unha cruz asturiana e unha Lúa acompañada de dúas estrelas. Na sancristía a bóveda está sostida por catro nervaduras reunidas nunha clave que ten tallada un sombreiro eclesial de dúas puntas. Tanto as bóvedas laterais como a central conservan pintura.
A carón da igrexa atópase un milladoiro. O edificio é de planta cadrada con tellado a catro augas, sobre unha bóveda de crucería sustentada por catro arcos e catro piares. No centro do edificio hai unha mesa de ofrendas e un cruceiro tallado coa Virxe María e Cristo.

A igrexa de Louredo foi deseñada en 1906 polo arquitecto modernista Daniel Vázquez Gulías. Contén unha labra románica en pedra da Virxe María.

O pazo de Louredo ten un só nivel de planta cadrada, cun patio pechado por unha porta principal de arco de medio punto decorada con molduración corrida sobre o lintel da porta, que sostén dúas ameas de pico. A os dous lados da porta hai dous escudos da familia Puga, e enriba dela hai unha cruz.

A casa museo Bouza Brey foi a última morada de Fermín Bouza Brey, galeguista, xuíz represaliado polo franquismo, arqueólogo e poeta. Actualmente é de propiedade privada.

A casa consistorial é de arquitectura colonial, construída a comezos do século XX grazas a dous indianos.

O pazo de Seixomil, do que destaca a súa cheminea, intégrase nun urbanismo preindustrial.

A ponte romana de Valongo cruza o río Deva.

A casa do conde de Ximón, situada en Meréns, foi construída en 1789. Conserva o escudo heráldico máis grande de Galiza, con dezaoito cuarteis rematados por unha coroa condal. Aparecen os apelidos Araúxo, Feixoo, Ortigueira, Mosqueira, Cismeiro, Figueiroa, Nóvoa e Sarmiento.

En Cortegada, ao pé do río Miño, hai un palacete modernista recentemente restaurado, vestixio do balneario antigo. As súas augas, sulfurosas e ferruxinosas, acadan os 38 °C, e tomadas en baño teñen propiedades para as enfermidades hepáticas, respiratorias, gastrointestinais, xenético-urinarias e da pel. Debido á existencia de balnearios, esta terra tamén se coñecía como Cortegada de Baños.

No concello, tamén hai cruceiros antigos nos lugares de Prado, Pousa, Vilaverde Casares e Louredo, e petos de ánimas en Rabiño, Torre, Meréns e Louredo. Destacan tamén os hórreos de Piñor.

Termalismo[editar | editar a fonte]

Xa no século XVIII tiñan uso as augas termais de Cortegada, como deixou escrito en 1764 Pedro Bedoya. En 1816 había casa de baños regulada e con director médico, que acollía xente do lugar e da contorna. O fluxo de persoas aumentou en 1881 coa chegada do tren Vigo-Castela á parroquia veciña de Filgueira (Crecente), da outra beira do Miño.

Hai tres fontes termais: baños da Pedra (a máis abundante), do Campo (mana a borboroto) e do Monte, antigamente do Castaño (a de menos caudal). Son de propiedade comunal (consérvase un foro do século XV regulando o usufruto das augas por parte do mosteiro de Celanova), se ben a principios do século XX foron alugadas á familia Álvarez (máis coñecidos como "os Tortuga"). En 1933 construíron un palacete de estilo modernista; pouco máis abaixo erguéronse varias casetas de madeira para os bañistas, e construíronse varios hoteis no casco vello de Cortegada.

Trala segunda Guerra Mundial os baños comezaron a súa longa decadencia, ata que foron atacados de morte coa construción do encoro de Frieira na década de 1970, que subiu o nivel do río, cubrindo as mellores fontes termais e multiplicando o nivel de humidade e frío na zona. Ao longo da década de 1990 tentouse revitalizar o termalismo.

Galería de imaxes[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Galería de imaxes de Cortegada.

Parroquias[editar | editar a fonte]

Galicia | Provincia de Ourense | Parroquias de Cortegada

Cortegada (Santa María) | Louredo (San Xoán) | Meréns (San Cibrán) | Rabiño (San Bieito) | Refoxos (San Breixo) | Valongo (San Martiño) | Zaparín (San Martiño)

Lugares de Cortegada[editar | editar a fonte]

Para unha lista completa de todos os lugares do concello de Cortegada vexa: Lugares de Cortegada.

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Véxase no Galizionario.
  2. Neira, Carlos. "Evolución do uso do galego por concellos". http://praza.gal/recurso/1263/evolucion-no-uso-do-galego-por-concellos/. Consultado o 14 de outubro de 2014.
  3. Fray Benito de la Cueva: "Historia de los monasterios y prioratos anejos a Celanova", edición, notas e índices por María Teresa González Balasch, introdución por José Ignacio Fernández de Viana y Vieites, Granada, 1991.
  4. Revista Minius, nºX, Beatriz Vaquero, Mercedes Durany e FJ Pérez: "A Terrade Celanova na idade Media" [1]
  5. Fr. Martín Sarmiento: "Viaje a Galicia", Editor José Luis Pensado (1975), Colección: EF [2]
  6. Breve historia de Galiza [3]

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Commons
Commons ten máis contidos multimedia na categoría: Cortegada Modificar a ligazón no Wikidata

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]