Baiona

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.

Coordenadas: 42°7′9.39″N 8°50′59.05″O / 42.1192750, -8.8497361

Baiona
Bandeira de Baiona---Escudo de Baiona
Vista do porto de Baiona desde Monterreal-cropped.jpg
Panorámica do porto de Baiona.
Situacion Baiona.PNG
Situación
Xentilicio[1] baionés/baionesa
Xeografía
Provincia Provincia de Pontevedra
Comarca Comarca de Vigo
Poboación 12.072 hab. (2015)
Área 34,5 km²
Densidade 349,91 hab./km²
Entidades de poboación 49
Capital do concello Baiona
Política (2015)
Alcalde Ángel Rodal Almuíña
Concelleiros BNG: 2
PPdeG: 9
PSdeG-PSOE: 4
Outros: EU-SON 2
Eleccións municipais en Baiona
Uso do galego[2] (2011)
Galegofalantes 28,48%
Na rede
www.baiona.org

Baiona é un concello da provincia de Pontevedra, pertencente á comarca de Vigo. Segundo o Instituto Nacional de Estatística en 2015 tiña 12.072 habitantes. O seu xentilicio (véxase no Galizionario) é baionés[3]. Limita cos concellos de Oia, Nigrán, Gondomar e Tomiño, e mais co océano Atlántico.

Etimoloxía[editar | editar a fonte]

A orixe do topónimo Baiona foi, historicamente, froito de innumerábeis controversias. Estudos recentes[quen?] parecen relacionar a orixe deste co próximo río Baíña.[Cómpre referencia] O seu primeiro elemento "bai" derivaría do indoeuropeo "ibai" que significa veiga ou río. O segundo elemento "onna" procede do celta e significa fonte ou río, ou ben pode tratarse dun sufixo prerromano aumentativo. Así pois o topónimo de Baiona sería unha voz híbrida e tautolóxica coas posíbeis combinacións dos termos río, veiga ou fonte.[Cómpre referencia]

Xeografía[editar | editar a fonte]

Limita cos concellos de Nigrán, Gondomar e Oia. Diferéncianse dúas zonas, o interior, que se ergue até altitudes que superan os 600 m no Alto da Groba e no alto da Gabiñeira e a costa, bañada polo océano Atlántico e con outeiros que permiten enxergar a ría e as Illas Cíes. A parte norte desta é rochosa e nela atópanse illotes como Illa Carral, Illa Negra ou Illas Polbeiras; na parte sur hai sobre todo praias.

Os ríos son todos pequenos, destacando o río da Groba, que, nun tramo, serve de límite con Gondomar e o río Miñor, que desauga na baía de Baiona. As temperaturas son suaves.

Praias
Nome Localización Parroquia Blue Flag Logo.svg
2016
[4]
Imaxe
Praia Ladeira 42°6′49.71″N 8°49′40.83″O / 42.1138083, -8.8280083 Santa Cristina da Ramallosa Blue Flag Logo.svg Praia Ladeira.JPG
Praia de Santa Marta 42°6′52.29″N 8°50′18.70″O / 42.1145250, -8.8385278 Baíña Bandeira Azul, Praia de Santa Marta, Baiona.JPG
Praia da Ribeira 42°7′16.90″N 8°50′57.30″O / 42.1213611, -8.8492500 Baiona Baiona, Praia da Ribeira.JPG
Praia de Barbeira 42°7′23.85″N 8°50′54.19″O / 42.1232917, -8.8483861 Baiona Blue Flag Logo.svg
Praia dos Frades 42°7′32.68″N 8°51′6.63″O / 42.1257444, -8.8518417 Baiona Blue Flag Logo.svg Baiona, praia, Os Frades.JPG
Praia da Cuncheira 42°7′20.79″N 8°51′6.35″O / 42.1224417, -8.8517639 Baiona Baiona, praia, A Cuncheira.JPG

Historia[editar | editar a fonte]

Fundación e Idade Antiga[editar | editar a fonte]

Segundo a lenda, a vila de Baiona foi fundada no ano 140 a.C. por Diomedes de Etolia, fillo do fundador de Tui. Este deulle o nome de Abobriga.[5]

Nesta época, os romanos dominan á Península Ibérica e estes decidiron expulsar ós cartaxineses. Para combater as protestas, o cónsul Flavio Serviliano chegou ó recinto fortificado de Erizana. Tamén no 60 a.C., Xulio César e as súas tropas, amarraron en Erizana para atacar ós herminios que estaban refuxiados nas Illas Cíes.

O rei visigodo Recaredo, conquístaa e anexiónaa ó seu reino.

Idade Media[editar | editar a fonte]

Entre os anos 730 e 750, é dominada polos árabes. Pérdena grazas a Afonso I de Asturias, aínda que no 997 volve caer en mans árabes pola súa importancia xeográfica, por culpa do rei Almanzor.

O 7 de maio de 1201 o rei galego-leonés Afonso IX asina nas Illas Cíes, concedéndolle a Carta Póboa, na que se permite o troco de nome do primitivo núcleo Erizana a Baiona. Ademais concedeulle privilexios e foros ós habitantes, deixando de estar baixo ó mosteiro de Oia.

No 1331, foi atacada polo almirante portugués Pezaña e no 1370, Fernando I de Portugal fixa a súa residencia na fortaleza de Monterreal.

Logo de pasar por uns momentos de desfeita polas guerras e disputas, en 1425 Xoán II de Castela outorgoulle ao porto o privilexio, compartido coa Coruña, de carga e descarga de mercadorías procedentes do exterior.

En 1474, foi asaltada por Pedro Madruga, Pedro Álvarez de Soutomaior, e constrúe unha torre na fortaleza de Monterreal. E en 1475, o rei Afonso V de Portugal, xunto cos baioneses, réndese ante ós Reis Católicos.

O 1 de marzo de 1493 a carabela Pinta, capitaneada por Martín Alonso Pinzón e pilotada por Cristóbal García Sarmiento, logo de extraviarse no medio do Atlántico, tocou porto por primeira vez aquí ao regreso da primeira viaxe de Colón; sendo así, o primeiro lugar de Europa en ter a noticia do descubrimento de América.

Idade Moderna[editar | editar a fonte]

No 1497, os Reis Católicos concedéronlle ós 650 habitantes da vila a exención de servir na Armada de Castela, a licenza de emprender pola súa conta a guerra en corso e o dereito de vivir na fortaleza de Monterreal, para protexerse das invasións estranxeiras. Amais concedéronlle a Baiona os títulos de Nobre e de Leal Vila.

No século XVI, Baiona tomou importancia sendo cabeza de Partido. Os habitantes deixaron de vivir na fortaleza. No ano 1553, 56 navíos franceses atracaron no porto e no 1540, unha peste minguou a poboación. No ano 1585 o pirata francés Francis Drake atracou na península de Santa Marta coa intención de tomar á península de Monterreal, mais os miñoranos (liderados por Pedro Sarmiento de Acuña, o Conde de Gondomar), acabaron coa súa intención.

O rei Filipe II, mercou o feudo do Val Miñor, e concedeulle os privilexios de exención para servir na Armada Real, a creación dunha Cátedra de Gramática e a armada de 1.000 soldados, para acabar cos piratas.

Nos século XVII e XVIII, Baiona converteuse no principal porto da costa sur galega e a costa norte portuguesa. Todo isto traía beneficios, pero tamén prexuízos como: porto onde se cre que amarraron os galeóns da batalla de Rande ou ser tomada polo mariscal francés Soult. Ademais, os baioneses axudaron na Reconquista de Vigo.

Idade Contemporánea[editar | editar a fonte]

En 1823 deixou de ser a cabeza do Val Miñor, e constituíuse como tal o municipio de Baiona. En 1859 o Estado acabou coa fortaleza militar, abríndose unha poxa pública na que a adquiriu José Elduayen, marqués do pazo da Mercé. En 1880 Manuel Misa e Bertemati doou un edificio que pasou a funcionar como escola. O seu irmán, Ventura Misa, fundou en Xerez da Fronteira as adegas do viño de Xerez.

En 1910 colocouse a primeira pedra da Virxe da Rocha, e o 14 de setembro de 1930 inaugurouse a obra deseñada polo arquitecto Antonio Palacios. En 1936, logo do alzamento nacional, foron fusilados nove miñoranos en Baredo. En 1943 a casa consistorial instaurouse na casa da Correa.

En 1966 inaugurouse o Parador Nacional de Baiona, despois de mercarlle o Ministerio de Información e Turismo o castelo de Monterreal ós herdeiros de Brediñana.

Escudo de Baiona, no mercado de Sabarís.

Símbolos[editar | editar a fonte]

O escudo municipal foi aprobado mediante o Decreto 65/2005 de 31 de marzo e publicado no DOG (Diario Oficial de Galicia) o 15 de abril de 2005.[6] O boi fai referencia á Monte do Boi e a carabela representa La Pinta, o buque que arribou en Baiona coa nova do Descubrimento de América. Os escudos máis antigos atopados áchanse na capela de Santa Liberata, construída no ano 1695.

A bandeira municipal está composta por catro triángulos, os superiores e inferiores son azuis e os dereitos e esquerdos, vermellos. Data desde 1591, grazas a unha carta de Felipe II ó marqués de Cerralbo. O seu uso caeu a mediados do século XIX. Volveu ondear no concello en 1981.

Demografía[editar | editar a fonte]

DOG: Decreto polo que se aproba o escudo do Concello de Baiona (PDF).

O 25 % da poboación vive na capital, Baiona.

Censo total 2014 12.072 habitantes
Menores de 15 anos 1.725 (14.29 %)
Entre 15 e 64 anos 8.147 (67.49 %)
Maiores de 65 anos 2.200 (18.22 %)
Evolución da poboación de Baiona   Fontes: INE e IGE.
1900 1930 1950 1981 2004 2009 2011 2012 2013 2014
4.423 5.596 6.420 9.702 11.337 12.154 12.258 12.063 12.035 {{{10}}}
(Os criterios de rexistro censual variaron entre 1900 e 2004, e os datos do INE e do IGE poden non coincidir.)

Economía[editar | editar a fonte]

A economía de Baiona está orientada cara ao turismo, destacando o Parador Nacional de Baiona, así como o comercio minorista. A agricultura é de autoconsumo, se ben tamén se venden localmente os produtos da horta. Hai pesca de baixura e marisqueo.

As empresas son do sector da alimentación, os transformados metálicos e a madeira e destacou a construción.

Patrimonio[editar | editar a fonte]

Rúas e camiños[editar | editar a fonte]

Na parroquia de Baiona existen numerosas rúas e camiños.

No lugar de Cova Terreña: Dolores Agrelo, O Piñeiro, Bargiela, México, A Anunciada e O Carreiro.

No lugar de Loureiral: Monterreal, O Mariñeiro, Santísima Trindade, O Bosque.

No lugar da Percebelleira: Virxe da Rocha, San Roque, As Bouzas Trigas, As Cachadiñas, As Fontiñas, Santiago Apóstolo, O Carreiro, O Río da Veiga.

No lugar de San Antón: O Fabal, A Silveira, O Xestal.

No lugar de Baiona: Alférez Barreiro, Caixa de Aforros Municipal de Vigo, Porta da Vila, Carabela La Pinta, Padre Fernando, Cidade de Vigo, Conde, Ventura Misa, A Laxe, San Lourenzo, San Xoán, Santa Liberata, Cuba, Marqués de Quintanar, Palos de la Frontera, Santa Fe de Granada, Brasil, Venezuela, Ecuador, Uruguai, Tomás Mirambell, Joselín, Ramón y Cajal, Jesús Valverde, Elduayen, Diego Carmona, Vasco Gallego, Oia, Nigrán, Gondomar, A Guarda, O Rosal, Tomiño, Illas Cíes, Illas Estelas, Illa Carral, Arquitecto Palacios, Cristóbal García Sarmiento, Herminio Ramos, Laureano Salgado, Luis Calleja, O Cochiño, Pedro de Castro, Fonte de Ceta, Pornic, Vila do Bispo, Virxe do Pilar, Lorenzo de la Carrera, Hortas Reais, Xogo da Bola, Reloxo, Lagarteira, Boa Vista etc.

Festas municipais[editar | editar a fonte]

Baiona[editar | editar a fonte]

Baíña[editar | editar a fonte]

Baredo[editar | editar a fonte]

Belesar[editar | editar a fonte]

Santa Cristina da Ramallosa[editar | editar a fonte]

Deporte[editar | editar a fonte]

A vila conta cun porto deportivo. O Erizana Club de Fútbol fundouse en 1950.

Vilas e cidades irmandadas[editar | editar a fonte]

Premios e recoñecementos [7][editar | editar a fonte]

  • Quality Coast Gold Award 2013
  • Sustainable Destinations Global "Top 100" 2014
  • Villas Marineras

Galería de imaxes[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Galería de imaxes de Baiona.

Parroquias de Baiona[editar | editar a fonte]

Galicia | Provincia de Pontevedra | Parroquias de Baiona

Baíña (Santa Mariña) | Baredo (Santa María) | Baiona (Santa María de Fóra) | Baiona (Santa María) | Belesar (San Lourenzo) | Santa Cristina da Ramallosa (Santa Cristina)

Lugares de Baiona[editar | editar a fonte]

Para unha lista completa de todos os lugares do concello de Baiona vexa: Lugares de Baiona.

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Véxase no Galizionario.
  2. Neira, Carlos. "Evolución do uso do galego por concellos". Consultado o 14 de outubro de 2014. 
  3. Costas González, X.-H. (2016): Os xentilicios de Galicia e dos outros territorios de lingua galega, páx. 41. Universidade de Vigo. ISBN 978-84-8158-706-7
  4. Fundación Europea de Educación Ambiental
  5. Concello de Baiona - Concellería de Turismo. "Historia de Baiona". Consultado o 08/11/2014. 
  6. Decreto 65/2005, do 31 de marzo, polo que se aproba o escudo do Concello de Baiona (Pontevedra)
  7. Concello de Baiona. "Premios e Recoñecementos". Consultado o 12/12/2014. 

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Commons
Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría: Baiona Modificar a ligazón no Wikidata

Bibliografía[editar | editar a fonte]


Este artigo tan só é un bosquexo
 Este artigo sobre concellos de Galicia é, polo de agora, só un bosquexo. Traballa nel para axudar a contribuír a que a Galipedia mellore e medre.
 Existen igualmente outros artigos relacionados con este tema nos que tamén podes contribuír.