Mos

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.

Coordenadas: 42°11′28.80″N 08°38′23.50″W / 42.1913333°N 8.6398611°W / 42.1913333; -8.6398611

Mos
Escudo de Mos
Concello de Mos.jpg

Casa do concello.
Situacion Mos.PNG
Situación
Xentilicio[1] mosense
Xeografía
Provincia Provincia de Pontevedra
Comarca Comarca de Vigo
Poboación 15.324 hab. (2014)
Área 53,2 km²
Densidade 288,05 hab./km²
Entidades de poboación 40 lugares en 10 parroquias
Capital do concello A Rúa
Política (2015)
Alcalde Nidia Arévalo
Concelleiros BNG: 1
PPdeG: 9
PSdeG-PSOE: 3
Outros: GañaMos 4
Eleccións municipais en Mos
Uso do galego[2] (2011)
Galegofalantes 37,41%
Na rede
http://www.concellomos.es/
mos@concellosdepontevedra.es

Mos[3] é un concello da provincia de Pontevedra pertencente á Comarca de Vigo[4]. Antigamente, inscribíase na histórica Comarca da Louriña que pese a non ter na actualidade valor administrativo, si sigue tendo presenza no imaxinario colectivo e nos medios de comunicación [5][6].

O seu xentilicio é mosense[7]. Segundo o IGE, no ano 2014 contaba con 15.324 habitantes dos cales 7.529 son homes e 7.795 mulleres [8].

Ten unha superficie de 53,2 km² e unha densidade poboacional de 288,04 hab/km² repartidos en dez parroquias: Cela, Dornelas, Guizán, Louredo, Mos, Pereiras, Petelos, Sanguiñeda, Tameiga e Torroso[9].

Este concello estableceuse constitucionalmente no ano 1836, non tendo nestes dous séculos apreciables variacións agás os diferentes cambios de capitalidade [10].

Xeografía[editar | editar a fonte]

Situación[editar | editar a fonte]

O concello de Mos emprázase no suroeste de Galicia, preto da fronteira con Portugal, flanqueado polos concellos de Vigo, O Porriño e Ponteareas. No seu extremo norte e nordeste limita cos concellos de Ponteareas e Pazos de Borbén.

Noroeste: Redondela Norte: Pazos de Borbén Nordeste: Ponteareas
Oeste: Vigo
Rosa dos Ventos.svg
Leste: Ponteareas
Suroeste: Vigo Sur: O Porriño Surleste: Ponteareas

Orografía e Hidrografía[editar | editar a fonte]

No tocante ás elevacións, as máis importantes nas cordilleiras menores do Galleiro, son As Sete Paredes (744 m), o Salgueirón (621 m), o Castelo (543m) e Pereiras (514 m)[11].

Os ríos que regan o municipio son o Louro, que recibe como afluentes o Torroeira, Fraga e Castelo, e, tamén, o río Perral que se une logo ó Louro[11].

Clima[editar | editar a fonte]

A característica fundamental do clima de Mos é a existencia de dous microclimas ben diferenciados. Dunha banda, un clima de montaña, representado nas inmediacións de Peinador, e, doutra, un clima de val representado nas inmediacións do Porriño.

Nuvola apps kweather.png Aeroporto de Vigo (1972-2000)
Mes Xan Feb Mar Abr Mai Xuñ Xul Ago Set Out Nov Dec Ano
Temperatura máxima absoluta (°C) 21,0 27,6 28,0 29,6 33,6 38,6 36,6 37,5 36,0 30,0 24,6 23,2
38,6
Temperatura máxima media (°C) 11,6 12,9 15,1 16,1 18,2 22,0 24,3 24,2 22,4 18,5 14,7 12,3
17,7
Temperatura media (°C) 8,3 9,3 10,9 11,9 14,0 17,3 19,4 19,4 18,0 14,6 11,3 9,2
13,6
Temperatura mínima media (°C) 5,0 5,8 6,6 7,7 9,9 12,6 14,6 14,6 13,6 10,8 7,9 6,2
9,6
Temperatura mínima absoluta (°C) -4,0 -5,0 -3,0 -0,2 2,0 4,6 7,6 7,2 5,0 2,0 -0,8 -3,4
-5,0
Precipitacións (mm) 255 219 145 148 141 73 43 40 113 215 228 298
1909
Horas de sol 113 116 176 184 217 269 296 281 205 154 109 90
2212
Humidade relativa media (%) 85 81 76 75 77 74 74 74 78 82 86 86
79
Fonte: AEMET

Demografía[editar | editar a fonte]

A casa do concello está a unha altitude de 131 m. sobre o nivel do mar.

Para entender o crecemento demográfico deste concello hai que situalo xeograficamente na súa contorna tendo especial atención a Vigo. Esta cidade triplicou a súa poboación dende o 1880 ata os anos trinta pasando dos 13.416 habitantes do censo de 1877 ata os sesenta mil nos anos da II República[12]. É, pois, a cidade galega que maior incremento porcentual de poboación tivo dende fins do século XIX ata fins do século XX[12], vinculado ás súas industrias pesqueiras e, máis tarde, ó sector servizos e á industria automobilística coa apertura de PSA-Citroen.

O crecemento desta cidade coincide tamén coa mellora das vías de comunicación, concretamente dos Tranvías Eléctricos de Vigo, que a altura de 1914 tiñan xa 17 quilómetros de vías. A articulación metropolitana da cidade de Vigo con toda a súa área de influencia, dende Redondela a Baiona e O Porriño, foi obra do desenvolvemento desta sociedade de transporte[13]. Polo concello de Mos pasou unha liña que se iniciaba no Porriño ata Cabral[14].

Evolución poboación Mos dende 1900 a 1991[15]
1900 1910 1920 1930 1940 1950 1960 1970 1981 1991
6.094 6.753 7.084 7.367 8.942 8.876 10.014 11.183 13.102 13.414

Divisións Administrativas[editar | editar a fonte]

Mos está dividido, segundo o Nomenclator[16], en 41 entidades ou núcleos de poboación agrupados en dez parroquias. Con todo, o censo de poboación do IGE[8] nomea a 77 núcleos de poboación agrupados da seguinte forma:

# Parroquia Entidades menores (lugares) Poboación [8](hab)
1 Cela (San Pedro) Arufe, Atín, O Coto, Erville, Pardellas, Cabanelas, Igrexa, As Pereiras, Sequeiros. 1.365
2 Dornelas (Santa María) Os Castros, O Cotiño, Brea, Pedreira. 662
3 Guizán (Santa María) Regomil, As Sobráns, Castro, Cruceiro, Fraela, Santiaguiño. 868
4 Louredo (San Salvador) Arrufana, O Enxertado, O Pantaño, O Pombal, Candosa, Casanova, Cortiñas, Eiragrande, Quintal, San Antoíño, Torroeira. 1.626
5 Mos (Santa Eulalia) O castro, A Gándara, As Regadas, A Rúa, Santa Marta, A Zapateira, Cabaleiros, Cantín, Espaín, Pedrapinta, Sobrado. 1.585
6 Pereiras (San Miguel) Campo de Eiró, Casal, Casalmorto, Roublín. 1.407
7 Petelos (San Mamede) Balteiro, A Estibada, A Porteliña, Reguengo, Veigadaña, Barro, Laxe, Perral. 1.373
8 Sanguiñeda (Santa María) Agüeiro, Ameiro Longo, Ansar, Monte, Piñeiro, Cerqueiras. 1.623
9 Tameiga (San Martiño) O Casal, A Igrexa, Pedraúcha, A Portela de Puxeiros, Bosende, Camaña, Rebullón. 3.397
10 Torroso (San Mamede) Louriño, O Outeiro, Barreiros, Cabezal, Cotofe, Fontiña, Igrexa, San Xoán, Seixabre, Texe. 1.418
Mapa xudicial da provincia de Pontevedra. En granate o Partido Xudicial do Porriño.

Das dez parroquias Tameiga é a máis poboada con máis do dobre de poboación que calquera outra. Unha das características do concello é a ausencia dun centro urbano e a súa dispersión xeográfica. A clasificación que o IGE fai do concello corresponde á etiqueta Zona Pouco Poboada (ZPP)[17].

Tradicionalmente o concello incluíase no partido xudicial de Redondela, sendo agregado nas súas sucesivas desaparicións no de Vigo e Tui [10]. Actualmente, este concello inscríbese no partido xudicial do Porriño[18].

Emigración[editar | editar a fonte]

No outro lado de Océano Atlántico atópase a undécima parroquia de Mos, a Asociación de Residentes de Mos-Buenos Aires, na Arxentina[19].

O 23 de febreiro do 1918 constitúese en Bos Aires unha asociación que usará un selo co nome de Sociedad Protección Hijos del Ayuntamiento de Mos, co obxectivo de soster escolas gratuítas de ambos sexos[19]. A primeira comisión formárona veciños de Tameiga, Sanguiñeda, Petelos Cela e Pereiras[19].

Na primeira Asemblea Xeral Ordinaria, o día 24 de maio de 1918, votarase a mesma esencia da institución[20]:

  • Axuda moral e material entre os asociados.
  • Busca de emprego por parte de todos os socios ós desempregados como compromiso moral cos asociados.
  • Repatriación dos socios que imposibilitados para a vida non poidan traballar para o seu sostemento. Entrega dun pase de terceira clase ata o porto de Vigo e 100 pesetas en concepto de gastos de viaxe.
  • Fundación e sostemento de escolas gratuítas de ambos sexos nas parroquias dos seus distritos abarcando os ciclos de primeira e elemental, da idade de 6 a 14 anos e manter nestas escolas a instrución nocturna para os adultos.

Cultura[editar | editar a fonte]

Toponimia[editar | editar a fonte]

O topónimo Mos [‘mɔs] é unha variante dialectal do substantivo moa (do MOLAM latino, 'moa de muíño', derivado de MOLERE), procedente dunha crase en –ò da secuencia –òa do galego común[21]. Este fenómeno fonético observase nas dúas bandas da Ría de Arousa, no occidente e sur de Pontevedra e máis no suroeste de Ourense [22]. O topónimo fai alusión á existencia nestas terras de pedras que semellan moas de muíño ou xigantescas moas dentais, pedras que se atopan non só no dito concello senón espalladas mesmo da estrada do Porriño a Redondela[21]. Con este mesmo fenómeno fonético temos outros topónimos no concello como Campo de Eiró (Eiroa>Eiró) en Pereiras[21] .Esta é a etimoloxía máis seguida, que procede do profesor alemán Joseph-Maria Piel [23].

Outra orixe distinta é a que se lle atribúe a San Xíao de Mos, en Castro de Rei, procedente do medieval "Mallones" o "Malones" [24].

Patrimonio[editar | editar a fonte]

Patrimonio Arqueolóxico[editar | editar a fonte]

Castro de Torroso[editar | editar a fonte]
Artigo principal: Castro de Torroso.

O sitio arqueolóxico do castro de Torroso, na parroquia de Torroso, foi descuberto de maneira fortuíta en 1983 [25]. Os temporais da estación derrubaron varias árbores poñéndoo ó descuberto entre as terras adheridas ás raíces cunha cantidade de fragmentos de cerámica. Tralo estudo destes fragmentos atopados os expertos ditaminaron que se trataba dun sitio arqueolóxico de topografía castrexa [25].

Trala aprobación dun plan de escavación aprobado polos organismos públicos os traballos empezan a altura do 1984[25]. A altura do 1992, Antonio de la Peña, arqueólogo do museo Provincial de Pontevedra, afirmou que o castro de Torroso era o testemuño máis antigo en Galicia da cultura castrexa [26] tras a datación da súa fundación a inicios do século VII a.C. [27].

O castro de Torroso xorde por efecto do crecemento económico, preferentemente agrario, acadado por unha das comunidades que habitaron o territorio na fin da Idade de Bronce, na transición entre os séculos VIII e VII a.C[26]. O desenvolvemento do medio e a riqueza xerada permitíu a fixación da poboación a un territorio determinado e posibilitou a construción do poboado concibido como residencia permanente [26]. Este fenómeno preséntase cun compoñente basicamente autóctono, sen que na súa xénese se poida detectar a posible presenza de elementos étnicos foráneos[26].

Na actualidade[cando?], os alumnos do Instituto de Estudios Secundarios de Mos en colaboración co seu profesorado están impulsando a recuperación dos restos arqueolóxicos poñendo sobre a mesa a necesidade da recuperación do patrimonio arqueolóxico do concello [28]

Xano e Vesta[editar | editar a fonte]

Pola parroquia de Dornelas pasou dende moi antigo o Camiño Real, camiño que unía o interior co mar, é dicir, Ponteareas con Vigo[29]. Neste mesmo camiño son descubertos na década dos 70 uns bustos enterrados a causa das obras de mellora dun camiño, gardados na casa dos veciños por descoñecemento e recuperados por Francisco Javier Baquero Rotea ó facer un estudo etnográfico para unha obra sobre o concello[29].

A estas figuras realizóuselle un primeiro análise por Antonio de la Peña Santos que estableceu a súa antigüidade nuns 2000 anos aproximadamente[29]. Unha das figuras representa un Xano bifronte, copia dunha divindade romana, coa cara tallada por ambas caras. A segunda representa unha figura feminina, con seguridade unha representación do culto de Vesta[29].

Actualmente os bustos atópanse no museo de Pontevedra. Porén, o colexio Peña de Francia conserva unha replica do Xano doada por Marcos Escudero, escultor e canteiro mosense [30].

Miliario de Santiaguiño de Antes[editar | editar a fonte]
Miliario de Santiaguiño de Antes.

Este miliario está situado na antiga Vía XIX do Itinerario de Antonino, no actual Santiaguiño[31]. Un miliario é unha columna de granito cilíndrico de época romana situado nun lugar onde o Itinerario de Antonino sitúa a mansión "Búrbida". Estes elementos eran colocados nas vías a modo de postes quilométricos co fin de sinalar as distancias entre cidades e podían indicar, tamén, o número de pasos (mil pasos, unha milla)[31]. Estas pezas levaban unha inscrición en referencia ó emperador da época pero, no caso deste miliario, as incricións son ilexibles. En épocas posteriores a romanización, coa intención de cristianizalo por ser considerado un elemento pagá, foi “crucificado”, é dicir, cuberto de cruces ó longo do fuste [32].

Segundo fontes orais, este miliario foi obxecto de prácticas relacionadas co culto á fertilidade, mediante fregas do ventre contra este[32].

A cronoloxía que se lle atribúe a este miliario coincidiría coa época do emperador Traxano, no s. II d.C[32]. Tamén é coñecido cos nomes de Marco ou Anta da Maniola por servir de deslinde entre as parroquias de Louredo e Guizán, do concello de Mos, e de Vilar de Infesta, do concello de Redondela[32].

Este miliario é un dos elementos arqueolóxicos que podemos atopar no Camiño Portugués no seu paso por este concello.

Petróglifo do Monte Salgueirón[editar | editar a fonte]

Este petróglifo atópase no Monte Salgueirón, en San Antoíño. É un elemento de grande interese arqueolóxico e parece corresponder a época do Calcolítico, cunha cronoloxía que abranguería do 2000 ó 1800 a.C. [33]. Trátase dun gravado feito cun obxecto punzante que presenta diversos motivos tales como liñas curvas e círculos[33]. Descoñécese o significado se ben hai autores que apuntan a que tales representacións poidan ser un posibles mapas de situación, mentres que outros cren estar en fronte de ritos relixiosos prehistóricos vinculados ó culto á auga[33].

Petróglifo Laxe das Cruces[editar | editar a fonte]

Este petróglifo pertence o grupo de gravados históricos nos que se atopan a presenza gravados na rocha o que podería levar a pensar que se trata dun petróglifo de delimitación territorial. Antigamente era costume da xente marcar as pedras co fin de deslindar montes ou terreos[31].

Mámoas[editar | editar a fonte]
Mámoa de Meixoeiro.

O val do río Louro presenta non poucas evidencias da súa ocupación durante os tempos prehistóricos[34].

Os restos máis numerosos, integrados polas agrupacións de túmulos megalíticos, coroan a dorsal da Serra do Galiñeiro nos limites co municipio de Vigo[34] .

No concello atópanse diversos restos desta cultura megalítica espallados por todo o territorio. Algúns foron recuperados e trasladados mentres que outros seguen no seu lugar orixinal. Un dos testemuños mellor conservados son os túmulos funerarios megalíticos da parroquia de Cela onde se atopan as Mámoas do Círculo Mercantil, un conxunto de nove mámoas situadas no cumio dunha altichaira[35].

Patrimonio Arquitectónico[editar | editar a fonte]

Pazo de Mos[editar | editar a fonte]
Pazo de Mos.

O pazo de Mos pertenceu a poderosa Casa de Soutomaior, unha das máis ilustres da nobreza galaica e cal exercía alí o seu señorío[36].

O fillo primoxénito de Pedro Álvarez de Soutomaior, chamado Álvaro, foi desherdado polo seu pai pero apoderouse da casa.  Após varios acontecementos históricos ligados a esta familia, esta propiedade foi parar a súa neta, Dona María de Soutomaior. A relación dos descendentes chegaría ata Don Gabriel de Quirós, Deputado Xeral de Galicia e home de Carlos II, e por este monarca, agraciado en 1686 co título de Marqués de Mos. Tras varias xeracións, actualmente posúe este título Don Mariano Pérez e Pérez de Castro[37]. O título de Mos ten Grandeza de España de 1776, mercé concedía ó cuarto marqués en atención ós servizos á patria prestados polos seus antecesores[36].

O pazo é un edificio que data do século VII e que está presentado nunha planta en forma de L. Esta construído con cadeirado de grande calidade e estrutúrase en tres andares superpostos. Consta de tres fachadas e un testeiro semisoterrado dos seis lados que pechan a planta en L[38]. Destacan os catro balcóns de granitos labrados, as dúas chemineas rematadas en esfera, de influencia Herreriana, así como o escudo no que aparece reproducido o Castelo de Soutomaior que daría orixe no século XIX o actual emblema de Mos[38].

Nunha das alas do pazo estivo a capela dedicada a San Brais, hoxe perdida, hoxe perdida, que as fontes citan como construción cuadrangular rematada en cúpula de forma oxival[38].

Foi construido para Dona María de Soutomaior e Don Alonso de Quirós a partir do ano 1543[38]. A volta do XVIII sufriu unha ampliación que lle deu máis altura á construción da ala norte e a capela.

En setembro do 1721 inaugurase o palacio e a capela coa confirmación dos fillos da Marquesa de Mos tras ser ampliado e reformado[39].

A comezos do século XIX, no 1809, o palacio foi incendiado polas tropas francesas queimándose en parte. O quinto marqués, D. Benito Correa, e a súa familia foron feitos prisioneiros e levados a Dijón, en Francia. Máis tarde foron posto en liberdade e a altura do 1816 estaba residindo xa en Madrid. No mesmo ano, delincuentes do Val da Louriña roubarían o palacio sufrindo un novo incendio[39].

Tras estes incidentes permanecería varios anos en ruínas tras ser restaurado. Isto provocou o roubo de grandes obxectos de valor que pertencían o pazo[40].

Na actualidade o Pazo de Mos é a sé da Fundación pazo de Mos composta pola Asociación Veciñal de Santa Baia de Mos así como a Comunidade de Montes da mesma parroquia. Asemade, é a sé do Círculo Cultural e Deportivo Santa Eulalia de Mos[36].

Pazo de San Antoíño[editar | editar a fonte]

O Pazo de San Antoíño sitúase na parroquia de Louredo. O pazo, a casa consistorial e o cárcere que se sitúan neste barrio son froito da antiga xurisdición que situou a San Antoíño como concello independente[41]. Unha petición do 5 de decembro de 1836 opúxose a anexión por ser a nova capital propugnada Mos, alegando que o concello de San Antoíño tiña xa todo o que necesitaba podendo conservar o seu rango de concello. Así mesmo, no caso de anexión a petición propoñía que San Antoíño fora a nova capital e sendo as parroquias estremeiras as que foran anexionadas[41]. Finalmente, no B.O.P.P. do 3 de decembro de 1836 quedarían constituídos os concellos de Mos como actualmente se coñecen[42].

Como propiedade privada que é atópase pechado ó público e, actualmente, habitado.

Igrexas de Mos[editar | editar a fonte]

Cada parroquia ten a súa igrexa coas súas diversas particularidades. Con todo, cómpre destacar tres igrexas principais por gardaren conexión co románico [43].

Igrexa de San Salvador en Louredo
Igrexa de San Salvador de Louredo.

De planta rectangular presenta unha soa nave e unha ábsida [44]. No interior desta igrexa atopamos unha gravación que posiblemente indique a data da súa construción: “EN 1247 AÑO MA(R)I(AN)O” (a paréntese é o que falta)[45]. Desta época conserva a porta norte, na que se aprecian dúas arquivoltas semicirculares e un tímpano con motivos de cruz lobulada nos extremos[44]. Arredor destes obsérvanse flores hexapétalas e cuadrifolos semicirculares[44]. Da mesma época datan os canzorros situados no beiril decorado con círculos florais e cruces[44]. A igrexa foi reformada dúas veces no século XVIII, no 1722 e no 1780, sufrindo numerosas modificacións[46]. A capela maior, de época barroca, é de bóveda de pedra artesoada. No presbiterio, destaca un escudo de armas dos Lanzós e Taboada. [46].

Igrexa de Santa María de Guizán
Fachada de Santa María de Guizán.

Segundo a epigrafía das súas paredes  parece que a data de consagración da igrexa corresponde ó 30 de outubro de 1192. Pese as posteriores reformas, aínda conserva a fachada, os muros laterais e canzorros[47]. A fachada presenta unha porta de cun arco de medio punto con dúas arquivoltas e un tímpano decorado con seis orificios que descansa sobre dous pares de columnas[47]. Sobre esta porta atópase unha fiestra con derrame exterior. Os muros laterais son lisos e levan canzorros figurados e aleiro decorado. Algúns dos capiteis románicos desta igrexa foron levados ó Museo Provincal de Pontevedra[47].

Igrexa de Santiago de Sanguiñeda
Igrexa de Santiago de Sanguiñeda.

Situada no lugar do Piñeiro data do ano 1686. Ten planta rectangular e a fachada presenta unha porta adintelada con moldura. Sobre esta atópase un dosel no que se ve unha formación de arco semicircular e onde aparece esculpida en granito a imaxe sedente da Virxe co Neno. Sobre a formación hai unha fiestra con derrame exterior rematada nun pedestal que sostén a imaxe en pedra do Apóstolo Santiago[48]. As características das esculturas, tanto da imaxe da Virxe como a do Apóstolo, debémolas situar estilisticamente no románico sendo, así, moi anteriores á construción da igrexa[48]. Os extremos da fronte rematan en pináculos e o campanario central é dun so corpo con muros laterados con contrafortes. O tellado é a catro augas[48]. No interior destaca o retablo maior de estilo rococó, e dous retablos menores ós dous lados da nave[48].

Patrimonio Natural[editar | editar a fonte]

Serra do Galiñeiro[editar | editar a fonte]
Artigo principal: Serra do Galiñeiro.

A Serra do Galiñeiro é unha cadea montañosa que atravesa os  concellos de Vigo, Gondomar, O Porriño, Mos e Tui. A súa maior altura é a do monte Galiñeiro, con 711 metros, no concello de Gondomar.

Sendeiros[editar | editar a fonte]
Sendeiro do Monte Salgueirón

Esta ruta destaca dende o punto de vista paisaxístico e das formacións vexetais autóctonas. Percorre unha zona de montaña onde se mesturan altas montañas de rochas e aldeas dispersas cun clima benigno en época estival[49].

Sendeiro dos Muíños
# Sendeiro do Monte Salgueirón Sendeiro dos Muíños Sendeiro dos Dolmens
Lonxitude 25,30 km 20 km 8,5 km
Inicio Pedra Pinta Fraela As pereiras
Fin As sete Paredes Atín O castro do Mirador

Esta ruta caracterízase pola cantidade de muíños que atopamos a carón da ribeira do río Louro, así como dos regatos Perral, Cerqueira, Lagoa Torroeira e Fraga entre outros[50].

Sendeiro dos Dolmens

No percorrido deste sendeiro atópanse varias manifestacións da cultura megalítica. É un sendeiro caracterizado pola curta lonxitude e por unha xeografía benigna para os camiñantes [51].

Etnografía[editar | editar a fonte]

Camiño Portugués[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Camiño Portugués.

A ruta do camiño de Portugués que pasa por Mos comeza tras pasar Redondela, dirección Ameirolongo[52]. Dende aí, o camiño decorre polo Pazo de Mos e a Igrexa de Santa Eulalia. Máis adiante o camiño sube pola rúa dos Cabaleiros ata chegar a capela de Santiaguiño de Antes onde atoparemos o Miliario de Vilar de Infesta[52]. Continuando o sendeiro, tras atravesar a meseta do Chan de Pipas, alcanzase a N-550 volvendo a entrar en Rendondela[52].

Festas e celebracións[editar | editar a fonte]

Festa da Rosa[editar | editar a fonte]

A Festa da Rosa é a festa oficial do concello de Mos e tamén un día festivo na localidade. Celébrase sempre o 13 de xuño e xurdiu no ano 1973 para enxalzar a Rosa dos Quirós, marqueses dos que se herdou o emblema presente no escudo do Concello[53]. Neste mesmo día celébrase o tradicional concurso de ramos de rosa[54].

Festa Arde O Pazo[editar | editar a fonte]

Esta festa revive o paso do exército de Napoleón polo Val da Louriña[55] . Ó longo de todo o día revívense episodios históricos en relación con estes feitos. Pola mañá representase a entrada do exercito francés, o saqueo e os roubos no mercado de Mos finalizando co apresamento dos marqueses. Pola tarde representase a chegada dos guerrilleiros da Louriña, o apresamento dos prisioneiros franceses e o seu posterior aforcamento. A festa finaliza coa tradicional queima do pazo dos marqueses, cun xogo de lucerío e fogos de artificio[55].

Festa da Prehistoria[editar | editar a fonte]

Esta festa celébrase no parque forestal da Penacova, no mes de xuño, polo que transcorre o sendeiro histórico de Mos. É a única festa temática prehistórica de toda Galicia e foi pioneira a nivel nacional deste tipo de celebracións[56]. Durante un fin de semana, os participantes organízanse en tribos a modo das sociedades prehistóricas, constrúen chozas, e participan en actividades relacionadas coa cultura e costumes desta época. Destaca a tradicional representación sobre o Penedo da Pucha onde se produce un enfrontamento simulado entre as tribos[56].

No ano 2015 celebrouse a 13ª edición[57].

Símbolos[editar | editar a fonte]

Escudo de Mos.

Na primeira metade do século XIX atópase o que pode reputarse o primeiro emblema privativo do municipio que consiste nunha rosa cun tallo e follas baixo a Coroa Real pero non cerrada en forma de escudo [58]. Sobre o ano 1853 Mos puxo nos seus documentos o selo coa Coroa Real e as rosas[58].

O actual escudo de Mos foi deseñado por Faustino Menéndez Pidal de Navascués no 1974[58]. Este combina a rosa, emblema do municipio de orixe non coñecido, coas armas da liñaxe de Soutomaior nun escudo partido timbrado cunha coroa marquesal[58].

Medios de comunicación[editar | editar a fonte]

Prensa[editar | editar a fonte]

A Peneira[editar | editar a fonte]

Artigo principal: A Peneira.

O primeiro número é editado en marzo do 1984 baixo a iniciativa do director Guillermo Rodríguez Fernández [59]. Os principios que rexen a súa liña editorial son a independencia de grupos políticos e económicos, a total transparencia informativa e a defensa da personalidade de Galicia, da súa lingua, da súa cultura e da súa entidade nacional económica e política[59]. O seu lema é “informar formando”[59]. É un dos xornais históricos escritos en lingua galega. Nunha primeira etapa as noticias estaban centradas na zona sur da provincia de Pontevedra pero co tempo ampliouse a súa zona xeográfica abranguendo o Salnés, o Morrazo e con apartados especiais dedicados ás comarcas galegas[59].

Dende os seus inicios quixo servir como método de comunicación entre Galicia e Portugal, na súa sección “Alem Minho”, sección que aínda conserva hoxe[60].

A súa periodicidade foi mensual ata a década dos 90 que se convertería en quincenal[59]. Por volta do 2004, coa entrada de Antón Fernández Escudero na redacción,  modificouse o seu carácter informativo[59]. Así naceron distintas cabeceiras comarcais: en decembro aparece a Peneira do Condado Paradanta e, tamén, a do Baixo Miño que na actualidade transformouse nun suplemento do xornal, xunto coas comarcas do Val Miñor e Vigo[59].  En xuño xorde A Peneira da Louriña. Este feito permite orientar o xornal cara a unha información nacional, tomando Compostela como eixe e recollendo información local nas cabeceiras de saída mensual[59].

Na altura do 2006 o xornal mereceu o Premio da Crítica de Galicia na modalidade de Iniciativas Culturais[61].

A distribución á altura do 2007 era duns 10.000 exemplares repartidos polas catro provincias con maior presenza en Pontevedra[59].

Á altura do 2011 o xornal pechou a súa versión en papel na etapa negra do xornalismo galego onde se sucederon as desaparición de proxectos históricos de comunicación en galego como Vieiros, A Nosa Terra e Galicia Hoxe, xunto con outros de difusión máis reducida entre os que se atopou A Peneira e GZ Nación. [62].

Á altura do 2015, o proxecto segue a súa actividade exclusivamente en formato electrónico baixo o nome de A Peneira Dixital[63].

Páxina XXI[editar | editar a fonte]

O primeiro número do xornal independente Páxina XXI Val da Louriña sae á luz en novembro do 1999 cunha tirada de 10.000 exemplares gratuítos nos municipios de Mos e O Porriño [64]. Foi o primeiro medio de comunicación de difusión masiva e gratuíto que se publicou na comarca. Un ano máis tarde ampliaríase o seu radio de acción ó concello de Salceda de Caselas, pasando a unha tirada de 15.000[64]. A altura do 2007, este xornal tiña unha tirada de 20.000 exemplares coas incorporacións de Tui e Tomiño[64].

El Eco[editar | editar a fonte]

Publicado por primeira vez no 1916 en Mos é un xornal político que figuraba en nome de Serafín Antonio Cruz.[65].

O TranVía[editar | editar a fonte]

Revista trimestral do Val da Louriña que iniciou a súa publicación co número 0 de xaneiro a marzo de 1992 ata o 1995[65].

Política e goberno[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Eleccións municipais en Mos.

Eleccións municipais: Histórico 1983-2011[editar | editar a fonte]

[66]

Lexislatura 2007-2011[editar | editar a fonte]

Resultado Eleccións Municipais 2015 Mos[67]
# Concelleiros Votos
Partido Popular 9 3747 43.67 %
GañaMos-SON 4 1954 22.77 %
PSdeG-PSOE 3 1601 18.66 %
B.N.G. 1 757 8.82 %
CCD 0 392 4.57 %
Abstencións - 3618 29.07%
Votos Nulos - 248 2.81%
Votos en Branco - 130 1.51%

Tras renovar o pacto de goberno entre o PSdeG-PSOE e o BNG, goberno presenta xa na anterior lexislatura, a altura do 2008 produciuse un cambio de goberno non esperado. Tras unha moción de censura presentada polo PP de Mos, e apoiada por un tránsfuga do PSdeG, Gerardo Alonso, o goberno pasou a mans dos populares ostentando o cargo de alcaldesa Nidia Arévalo[68].

A violación do pacto antitranfuguismo fixo que toda a corporación do goberno municipal se dera de baixa do PP[69]. Nas seguintes eleccións volvería a ser a candidata do PP por Mos volvendo as listas do seu partido e gañando a maioría absoluta con 10 escanos[70].

Eleccións municipais 2015[editar | editar a fonte]

Tras o resultado das eleccións do 24 de maio[67], Mos revalidou á candidata do Partido Popular Nidia Arévalo cunha maioría absoluta de 9 concelleiros pese a perda de 12 puntos porcentuais respecto dos anteriores comicios[71]. GañaMos Asemblea Veciñal-SON, iniciativa veciñal independente con apoio doutros partidos e movementos[72], logrou catro concelleiros nas súas primeiras eleccións e situouse como segunda forza política. O PSdeG-PSOE perdeu dous concelleiros respecto da anterior lexislatura e rematou como terceira forza. Respecto do BNG, este perdeu un dos dous concelleiros que mantiña dende a anterior lexislatura. Por último, Ciudadanos de Centro Democrático, partido que se presentou por primeira vez en Mos ás eleccións, non tivo representación.

Nestas mesmas eleccións o PP perdeu a maioría absoluta da Deputación de Pontevedra, algo que non ocorría dende comezos da democracia[73].

Galería de imaxes[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Galería de imaxes de Mos.

Parroquias[editar | editar a fonte]

Galicia | Provincia de Pontevedra | Parroquias de Mos

Cela (San Pedro) | Dornelas (Santa María) | Guizán (Santa María) | Louredo (San Salvador) | Mos (Santa Eulalia) | Pereiras (San Miguel) | Petelos (San Mamede) | Sanguiñeda (Santa María) | Tameiga (San Martiño) | Torroso (San Mamede)

Lugares de Mos[editar | editar a fonte]

Para unha lista completa de todos os lugares do concello de Mos vexa: Lugares de Mos.

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Véxase no Galizionario.
  2. Neira, Carlos. «Evolución do uso do galego por concellos». Consultado o 14 de outubro de 2014. 
  3. Xunta. «Toponimia». Consultado o 20/05/2015. 
  4. Xunta. «DOG Núm. 63 Xoves, 03 de abril de 1997». Consultado o 20/05/2015. 
  5. Galicia para el Mundo (20/05/2015). Paisajes Próximos. 
  6. A Peneira Dixital. «A Louriña». Consultado o 20/05/2015. 
  7. Wikitionary. «Mosense». Consultado o 20/05/2015. 
  8. 8,0 8,1 8,2 Instituto de Estatística Galego. «Padrón municipal de habitantes». Consultado o 20/05/2015. 
  9. Instituto Galego de Estatística. [36033&C=0[2011]&F=&S=1:0&SCF= «Superficie Mos»]. Consultado o 20/05/2015. 
  10. 10,0 10,1 Arquivo Municipal de Mos, 2000, pp. 5
  11. 11,0 11,1 Baquero Rotea, 1999, p. 155
  12. 12,0 12,1 Villares, 1993, p. 350
  13. Villares, 2004, p. 352
  14. Baquero Rotea, 1999, p. 208
  15. Instituto Nacional de Estadística. «Histórico de poboación, Mos». Consultado o 20/05/2015. 
  16. Xunta. «Nomenclator». Consultado o 20/05/2015. 
  17. Instituto Galego de Estatística. «Clasificación das parroquias segundo o grao e subgrao de urbanización». Consultado o 20/05/2015. 
  18. Consejo General de Procuradores de España. «Porriño (O), partido judicial nº11 de Pontevedra». Consultado o 20/05/2015. 
  19. 19,0 19,1 19,2 Baquero Rotea, 1999, p. 167
  20. Otero Lago, 1993
  21. 21,0 21,1 21,2 Cabeza Quiles, 2000, p. 265
  22. Fernández Rei, 2003, p. 51
  23. Ben Falado (20/05/2015). Toponimia Mos. 
  24. Bascuas, 2005, p. 23
  25. 25,0 25,1 25,2 de la Peña Santos, 1992, p. 9
  26. 26,0 26,1 26,2 26,3 de la Peña Santos, 1992, p. 54
  27. de la Peña Santos, 1992, p. 16
  28. Faro de Vigo (20/05/2015). «Estudiantes de Mos impulsan la recuperación del Castro do Torroso». Consultado o 20/05/2015. 
  29. 29,0 29,1 29,2 29,3 Baquero Rotea, 1999, p. 83
  30. Vía Televisión (20/05/2015). Mos tiene su propia escultura de Xano. 
  31. 31,0 31,1 31,2 VAN, s.d., p. 25
  32. 32,0 32,1 32,2 32,3 VAN, s.d., p. 26
  33. 33,0 33,1 33,2 VAN, s.d., p. 24
  34. 34,0 34,1 de la Peña Santos, 1992, p. 51
  35. VAN, s.d., p. 35
  36. 36,0 36,1 36,2 Concello de Mos. «Pazo de Mos». Consultado o 20/05/2015. 
  37. Baquero Rotea, 2007, p. 46
  38. 38,0 38,1 38,2 38,3 VEN, s.d., p. 20
  39. 39,0 39,1 Baquero Rotea, 2007, p. 59
  40. La Voz de Galicia (05/03/2009). «El Pazo de que pudo ser». Consultado o 20/05/2015. 
  41. 41,0 41,1 Baquero Rotea, 1999, p. 2007
  42. Baquero Rotea, 1999, p. 166
  43. Concello de Mos. «O románico de Mos». Consultado o 20/05/2015. 
  44. 44,0 44,1 44,2 44,3 VAN, s.d., p. 23
  45. Baquero Rotea, 2007, p. 196
  46. 46,0 46,1 VAN, s.d., p. 24
  47. 47,0 47,1 47,2 VAN, s.d., p. 28
  48. 48,0 48,1 48,2 48,3 VAN, s.d., p. 31
  49. Concello de Mos. «Sendeiro do Monte Salgueirón». Consultado o 20/05/2015. 
  50. Concello de Mos. «Sendeiro dos Muíños». Consultado o 20/05/2015. 
  51. Concello de Mos. «Sendeiro dos Muíños». Consultado o 20/05/2015. 
  52. 52,0 52,1 52,2 Súarez Trigo, 2006, p. 50
  53. Concello de Mos. «Festa da Rosa». Consultado o 20/05/2015. 
  54. La Voz de Galicia (12/06/2014). «Veintiocho ramos compiten en la fiesta de la rosa en Mos». Consultado o 20/05/2015. 
  55. 55,0 55,1 Concello de Mos. «Arde o Pazo». Consultado o 20/05/2015. 
  56. 56,0 56,1 Concello de Mos. «Festa da Prehistoria». Consultado o 20/05/2015. 
  57. Festa da Prehistoria. «FESTA 2013». Consultado o 20/05/2015. 
  58. 58,0 58,1 58,2 58,3 Baquero Rotea, 2007, p. 285
  59. 59,0 59,1 59,2 59,3 59,4 59,5 59,6 59,7 59,8 Baquero Rotea, 2007, p. 333
  60. A Peneira da Louriña. «Alem do Minho». Consultado o 20/05/2015. 
  61. El País (11/12/2009). «'A Peneira' cumpre 25 anos como emblema da prensa comarcal». Consultado o 20/05/2015. 
  62. Barreiro et alii, s.d., p. 4
  63. A Peneira Dixital. «A Peneira Dixital». Consultado o 20/05/2015. 
  64. 64,0 64,1 64,2 Baquero Rotea, 2007, p. 332
  65. 65,0 65,1 Baquero Rotea, 2007, p. 331
  66. Lainformación.com. «Histórico Eleccións Mos». Consultado o 20/05/2015. 
  67. 67,0 67,1 El País (25/05/2015). «Elecciones Municipales Mos». Consultado o 25/05/2015. 
  68. La Voz de Galicia (12/12/2008). «Triunfa la moción de censura en Mos tras un pleno plagado de incidentes». Consultado o 20/05/2015. 
  69. El Pais. «Los concejales del PP en Mos se dan de baja en el partido». Consultado o 20/05/2015. 
  70. La Voz de Galicia (17/12/2010). «El PP confirma a la tránsfuga Nidia Arévalo como candidata en Mos». Consultado o 20/05/2015. 
  71. Faro de Vigo (25/05/2015). «Arévalo conserva la mayoría absoluta en Mos pese a perder un millar de votos». Consultado o 20/05/2015. 
  72. Faro de Vigo (09/04/2015). «Apoyo proyecto GañaMos». Consultado o 25/05/2015. 
  73. Galicia Confidencial (25/05/2015). «O desastre do PP en Vigo faille perder a Deputación de Pontevedra». Consultado o 25/05/2015. 

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Commons
Commons ten máis contidos multimedia na categoría: Mos Modificar a ligazón no Wikidata

Bibliografía[editar | editar a fonte]

  • Arquivo Municipal de Mos (2000). Inventario Arquivo do Concello de Mos. Deputación Provincial de Pontevedra, Servizo de Publicacións. ISBN 84-89690-89-8. 
  • Baquero Rotea, Fco. Javier (1999). Datos históricos del ayer y hoy de mos. (1546-1999). ISBN 84-605-9128-X. 
  • Baquero Rotea, Fco. Javier (2007). Datos históricos del ayer y hoy de mos (II). ISBN 978-84-611-7063-0. 
  • Barreiro et alii (s.d.). A crise dos medios en galego. Colexio Profesional de Xornalistas de Galicia (PDF). 
  • Bascuas, Edelmiro (2005). Hidronimia y léxico de origen paleuropeo en Galicia. Edicións do Castro. ISBN 84-9750-026-1. 
  • Cabeza Quiles, Fernando (2000). Os Nomes da terra: topónimos galegos. Toxosoutos. ISBN 84-89129-97-5. 
  • de la Peña Santos, Antonio (1992). Síntesis de las memorias de las campañas de excavaciones 1984-1990. Arqueoloxía. Memorias 11. Dirección Xeral do Patrimonio Histórico e Documental. ISBN 84-453-0293-0. 
  • Fariña Jamardo, Xosé (1993). Os concellos Galegos (Parte Especial) Tomo VI (Mondariz-Ourense). Fundación Pedro Barrié de la Maza. ISBN 84-87819-44-3. 
  • Fernández Rei, Francisco (2003). Dialectoloxía da lingua galega. Xerais. ISBN 84-7507-472-3. 
  • Suárez Trigo, Ramón (coord.) (2006). Camiño Central Portugués (PDF). Asociación Galega Amigos do Camiño de Santiago. ISBN 84-611-3619-5. 
  • VAN, Divulgación Cultural S.L. (s.d.). CamiñaMos, Camiño de Santiago. VAN Divulgación Cultural S.L. 
  • Otero Lago, Oscar Juan (1993). 75 aniversario Asoc. Reisdentes de Mos en la Argentina. Revista Memoria. 
  • Villares, Ramón (2004). Historia de Galicia. Galaxia. ISBN 84-8288-655-X. 

Outros artigos[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]

Concellos da Comarca de Vigo Comarca de Vigo
Baiona
Baiona
Fornelos de Montes
Fornelos de Montes
Gondomar
Gondomar
Mos
Mos
Nigrán
Nigrán
Pazos de Borbén
Pazos de Borbén
O Porriño
O Porriño
Redondela
Redondela
Salceda de Caselas
Salceda de Caselas
Soutomaior
Soutomaior
Vigo
Vigo