Corazón

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Este é un dos 1000 artigos que toda Wikipedia debería ter.
Coraz+on
Heart anterior exterior view.jpg
Corazón humano
Latín cor
Grego kardía (καρδία)
Sistema Circulatorio
Arteria Aorta,[a] tronco pulmonar e arterias polmunares esquerda e dereita [b] Arteria coronaria dereita, arteria coronaria esquerda dominante[c]
Vea Vea cava superior, vea cava inferior,[d] veas pulmonares esquerda e dereita,[e] vea cardíaca magna, vea cardíaca media, vea cardíaca pequena, veas cardíacas anteriores.[f]
Nervio(s) nervio acelerador, nervio vago
MeSH Heart
O corazón normal soa cando se oe co estetoscopio

Información sobre ficheiros multimedia.

O corazón[1] é un órgano muscular en humanos e outros animais, que bombea o sangue a través dos vasos sanguíneos do sistema circulatorio.[2] O sangue fornece o corpo com osíxeno e nutrientes, e tamén auxilia na eliminación de residuos metabólicos.[3] En humanos, o corazón atópase entre os pulmóns, no mediastino medio da cavidade torácica.[4]

Nos seres humanos, outros mamíferos e aves, o corazón está dividido en catro cámaras: aurículas superiores esquerda e dereita; e ventrículos esquerdo e dereito.[5][6] A aurícula e o ventrículo dereito adoitan ser designados en conxunto como corazón dereito e as súas contrapartes como corazón esquerdo.[7] O peixe, en contraste, ten dúas cámaras, unha aurícula e un ventrículo, mentres réptiles posúen tres cámaras.[6] Nun corazón saudable o sangue flúe nun sentido a través do corazón debido ás válvulas cardíacas, que impiden o refluxo.[4] O corazón é pechado nunha protección sacular, o pericardio, que tamén contén unha pequena cantidade de fluído. A parede do corazón está composta de tres capas: epicardio, miocardio e endocardio.[8]

O corazón bombea o sangue cun ritmo determinado por un grupo de células marcapaso no nó sinoauricular. Estes xeran unha corrente que provoca contracción do corazón, viaxando a través do nó auriculoventricular e ao longo do sistema de condución cardíaco. O corazón recibe sangue con baixo teor en osíxeno a partir do aparato circulatorio, que entra na aurícula dereita polas veas cavas superior e inferior e pasa ao ventrículo dereito. A partir de aquí, é bombeado para dentro da circulación pulmonar, a través dos pulmóns onde recibe o osíxeno e libera o dióxido de carbono. O sangue osixenado despois volve á aurícula esquerda, pasa a través do ventrículo esquerdo e é bombeado para fóra a través da aorta ao sistema circulatorio − onde o osíxeno é utilizado e metabolizado en dióxido de carbono.[9] O corazón bate nunha frecuencia cardíaca de repouso preto de 72 batimentos por minuto.[10] O exercicio físico aumenta temporalmente a frecuencia, pero diminúe a frecuencia cardíaca de repouso a longo prazo e é bo para a saúde do corazón.[11]

As doenzas cardiovasculares (DCV) son a causa máis común de morte en todo o mundo dende 2008, correspondendo a un 30% de mortes.[12][13] Destas máis de tres cuartos son un resultado da doenza das arterias coronarias e ataque cerebrovascular.[12] Os factores de risco inclúen: tabaquismo, sobrepeso, pouco exercicio físico, colesterol alto, hipertensión arterial e diabetes mal controlados, entre outros.[14] As doenzas cardiovasculares a miúdo non presentan sintomas ou poden causar dor no peito ou dificultade para respirar. O diagnóstico da doenza cardiaca é moitas veces feito tendo en conta a historia clínica, escoitando os sons do corazón cun estetoscopio, ECG, e ultrasóns.[4] Os especialistas que se concentran en doenzas do corazón son chamados cardiólogos, aínda que moitas outras especialidades da medicina poidan estar implicadas no tratamento.[13]

Localización e forma[editar | editar a fonte]

Fotografía dun corazón humano
Computer generated animation of a beating human heart
Animación xerada por ordenador un corazón humano batendo
IRM en tempo real do corazón humano
O corazón humano está no medio do tórax, co seu ápice apuntando cara á esquerda.[15]

O corazón humano está situado no mediastino, no nivel das vértebras torácicas T5-T8. Unha formación sacular constituída por unha dobre membrana rodea o corazón e únese ó mediastino.[16] A superficie traseira do corazón atópase preto da columna vertebral, e a superficie frontal queda atrás do esterno e da cartilaxe costal.[8] A parte superior do corazón é o punto de fixación de varios vasos sanguíneos grandes - veas cavas, aorta e tronco pulmonar. A parte superior do corazón atópase ao nivel da terceira cartilaxe costal.[8] O extremo inferior do corazón, o ápice, atópase á esquerda do esterno (a 8 a 9 cm da liña media do esterno) entre a unión da cuarta e quinta costelas, próximo ás súas articulacións coas cartilaxes costais.[8]

A maior parte do corazón está xeralmente lixeiramente desprazado cara á esquerda do peito (aínda que, en ocasións, pode estar desprazado cara á dereita) e considérase á esquerda porque o lado esquerdo do corazón é máis forte e máis grande, xa que bombea a todas as partes do corpo. Como o corazón está entre os pulmóns, o pulmón esquerdo é menor que o pulmón dereito e ten unha concavidade para acomodar o corazón que é a incisura cardíaca.[8] O corazón ten forma cónica, coa súa base posicionada para arriba e afunilando abaixo ata o ápice.[8] Un corazón adulto ten unha masa de 250-350 gramos (9–12 onzas).[17] O corazón ten normalmente o tamaño dun puño: 12 cm de lonxitude, 8 cm de ancho, e 6 cm de grosor.[8] Atletas ben adestrados poden ter corazóns máis grandes debido ó efecto dos exercicios sobre o músculo cardíaco, similar á resposta do músculo esquelético.[8]

Cámaras[editar | editar a fonte]

Corazón que está a ser disecado no cal se poden ver os ventrículos esquerdo e dereito, dende arriba.

O corazón ten catro cámaras, dúas aurículas superiores, as cámaras que reciben, e dous ventrículos inferiores, as cámaras de descarga. As aurículas ábrense dentro dos ventrículos a través das vávulas auriculoventriculares, presentes no septo atrioventricular. Esta distinción é visible tamén na superficie do corazón como sucos coronarios.[18] Existe unha estrutura en forma de orella no atrio dereito superior chamado apéndice atrial dereito, ou aurícula, e outra no atrio esquerdo superior, o apéndice atrial esquerdo.[19] A aurícula dereita e o ventrículo dereito xuntos ás veces son chamados corazón dereito. Do mesmo xeito, a aurícula e o ventrículo esquerdos xuntos ás veces son chamados corazón esquerdo.[7] Os ventrículos están separados un do outro polo septo interventricular, visible na superficie do corazón como o suco interventricular anterior e o suco interventricular posterior.[18]

O esqueleto cardíaco está composto por tecido conxuntivo denso, o que dá gran resistencia ó corazón. Isto forma o septo atrioventricular, que separa as aurículas dos ventrículos, e os aneis fibrosos que serven como base para as catro vávulas cardíacas.[20] O esqueleto cardíaco tamén ofrece unha importante fronteira no sistema de condución eléctrico do corazón xa que o coláxeno non pode conducir a electricidade. O septo interauricular separa os atrios e o septo interventricular separa os ventrículos.[8] O septo interventricular é moito máis espeso que o septo interatrial, xa que os ventrículos precisan xerar unha presión maior cando se contraen.[8]

Válvulas[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Válvulas cardíacas.
Cos átrios e os vasos principais eliminados, as catro válvulas son claramente visibles.[8]
Vista frontal dun corazón humano. As frechas brancas indican o fluxo normal do sangue.
Partes 1.-Aurícula dereita 2.-Aurícula esquerda 3.-Vea cava superior 4.-Arteria aorta 5.-Arteria pulmonar 6.-Vea pulmonar 7.-Válvula mitral ou bicúspide 8.-Válvula sigmoide aórtica 9.-Ventrículo esquerdo 10.-Ventrículo dereito 11.-Vea cava inferior 12.-Válvula tricúspide 13.-Válvula sigmoide pulmonar Miocardio (en rosa)
→Epicardio (capa exterior ao miocardio)
→Endocardio (capa interior ao miocardio)
Sección que amosa os músculos papilares ligados á vávula tricúspide á dereita e á vávula mitral á esquerda a través do cordón tendinoso.[8]

O corazón ten catro válvulas que separan as cámaras. Unha válvula sitúase entre cada aurícula e ventrículo, e outra vávula fica na saída de cada ventrículo.[8]

As vávulas que están entre as aurículas e os ventrículos son chamadas de vávulas auriculoventriculares. Entre a aurícula dereita e o ventrículo dereito encróntrase a válvula tricúspide. A válvula tricúspide ten tres cúspides,[21] que están conectadas a cordas tendinosas e tres músculos papilares nomeados músculos anterior, posterior e septal.[21] A válvula mitral sitúase entre o atrio esquerdo e ventrículo esquerdo. É tamén coñecida como a vávula bicúspide debido a que ten dúas cúspides, unha cúspide anterior e unha posterior. Estas cúspides están tamén ligadas mediante cordas tendinosas a dous músculos papilares proxectados dende a parede do ventrículo.[22]

A cavitación das paredes ventriculares forma unha esponxa de feixes musculares - trabeculae carneae. Algúns deses feixes convértense nos músculos papilares e cordas tendinosas. Os músculos papilares esténdense dende as paredes do corazón cara ás válvulas por conexións cartilaxinosas chamadas cordas tendinosas. Estes músculos, xunto coas cordas tendinosas, auxilian o funcionamento da sístole (mecanismo de contracción) na aurícula dereita e da diástole (relaxamento) na aurícula esquerda por medio das válvulas.[23] Durante a diástole do ciclo cardíaco, os músculos papilares san músculos que, cando relaxados, deixan frouxa a tensión das cordas tendinosas. A medida que as cámaras cardíacas contraen, o mesmo ocorre cos músculos papilares, que empezan a contraerse antes da contracción do ventrículo dereito. Isto xera tensión nas cordas tendinosas e achega as válvulas, axudando a manter as cúspides das vávulas atrioventriculares no lugar. Como están fixadas ós lados adxacentes de dúas válvulas, as cordas impiden a separación das válvulas ou a inversión cando a tensión é aplicada ás cordas tendinosas e mantida ao longo de toda a contracción ventricular (sístole) - é dicir, as cúspides da válvula atrioventricular dereita son impedidas de sufrir prolapso (ser levadas para o átrio dereito) cando a presión ventricular aumenta.[g] Así, a regurxitación (fluxo retrógrado) de sangue do ventrículo dereito á aurícula dereita é impedida polas válvulas.[21][8]

Dúas vávulas semilunares adicionais están na saída de cada un dos ventrículos. A válvula pulmonar sitúase na base da arteria pulmonar. Esta ten tres cúspides que non están ligadas en ningún dos músculos papilares. Cando o ventrículo relaxa, o sangue reflúe cara o ventrículo dende a arteria e este fluxo de sangue enche a válvula en forma de cúpula, presionando as cúspides que pechan para selar a válvula. A válvula aórtica semilunar está na base da aorta e tamén non está ligada nos músculos papilares. Esta tamén ten tres cúspides que se pechan coa presión do sangue que reflúe a partir da aorta.[8]

Corazón dereito[editar | editar a fonte]

A parte dereita do corazón está formada por dúas cámaras, o átrio dereito e o ventrículo dereito, separadas por unha válvula, a válvula tricúspide.[8]

O atrio dereito recibe sangue case continuamente das dúas veas principais do corpo, a vea cava superior e a inferior. Unha pequena cantidade de sangue procedente da circulación coronaria tamén drena na aurícula dereita a través do seo coronario, que está inmediatamente arriba e ao medio da apertura da vea cava inferior.[8] Na parede do atrio dereito hai unha depresión oval coñecida como fossa ovalis, que é un remanente dunha abertura no corazón fetal coñecida como forame oval.[8] A maior parte da superficie interna do atrio dereito é lisa, a depresión da fossa ovalis é medial e a superficie anterior ten prominentes cristas de músculos pectíneos, que tamén están presentes no apéndice atrial dereito.[8]

O atrio dereito está conectado ao ventrículo dereito pola válvula tricúspide.[8] As paredes do ventrículo dereito están aliñadas con a trabéculas carneas, cristas do músculo cardíaco cuberto polo endocardio. Ademais destas cristas musculares, unha banda de músculo cardíaco, tamén cuberta polo endocardio, coñecida como banda moderadora (trabécula septo marxinal) reforza as paredes delgadas do ventrículo dereito e ten un papel crucial na condución cardíaca. Provén da parte inferior do septo interventricular e atravesa o espazo interior do ventrículo dereito para conectarse co músculo papilar inferior.[8] O ventrículo dereito afunila no tronco pulmonar, no cal expulsa sangue ó contraerse. O tronco pulmonar ramifica nas arterias pulmonares esquerda e dereita que levan o sangue a cada pulmón. A válvula pulmonar sitúase entre o corazón dereito e o tronco pulmonar.[8]

Corazón esquerdo[editar | editar a fonte]

O corazón esquerdo ten dúas cámaras: a aurícula esquerda e o ventrículo esquerdo, separadas pola válvula mitral.[8]

A aurícula esquerda recibe osíxeno do sangue que vén dos pulmóns a través dunha das catro veas pulmonares. A aurícula esquerda ten unha evaxinación denominada apéndice atrial esquerdo. Do mesmo xeito que a aurícula dereita, a aurícula esquerda está revestida por músculos pectíneos.[24] A aurícula esquerda está conectado ao ventrículo esquerdo pola válvula mitral.[8]

O ventrículo esquerdo é moito máis espeso en comparación co dereito, debido á maior forza necesaria para bombear o sangue a todo o corpo. Do mesmo xeito que o ventrículo dereito, o esquerdo tamén ten trabeculas carneas, pero non hai bandas moderadoras. O ventrículo esquerdo bombea sangue ao corpo a través da válvula aórtica e para dentro da aorta. Dúas pequenas aberturas sobre a válvula aórtica levan o sangue ao corazón, a arteria coronaria esquerda dominante e a arteria coronaria dereita.[8]

Parede cardíaca[editar | editar a fonte]

Véxase tamén: Músculo cardíaco.
Capas da parede cardíaca, incluíndo pericardio visceral e parietal.

A parede cardíaca está formada por tres capas: o endocardio interno, o miocardio medio e o epicardio externo. Estes están rodeados por un saco dobre membranoso chamado pericardio.

A capa máis interna do corazón chámase endocardio. Está composta por un revestimento do epitelio escamoso simples e reveste as cámaras e válvulas cardíacas. É continuo co endotelio das veas e arterias do corazón e únese ao miocardio cunha delgada capa de tecido conxuntivo.[8] O endocardio, a través da secreción de endotelinas, tamén pode desempeñar un papel na regulación da contracción do miocardio.[8]

O patrón rotativo do miocardio axuda á bomba do corazón de forma efectiva

A capa media da parede cardíaca é o miocardio, que é o músculo cardíaco – Unha capa de tecido muscular estriado involuntario rodeado por un esqueleto de coláxeno. O patrón do músculo cardíaco é elegante e complexo, xa que as células musculares remolízanse e espiralan ó redor das cámaras do corazón, cos músculos externos formando un padrón dunha figura 8 ao redor da aurícula e ao redor das bases dos grandes vasos e os músculos internos que forman unha figura 8 en torno dos dous ventrículos e avanzan cara ao ápice. Este complexo con modelo circular permite o corazón bombear o sangue de forma máis eficiente.[8]

Hai dous tipos de células no músculo cardíaco: células musculares que teñen a capacidade de contraer facilmente e as células marcapaso do sistema de condución. As células musculares compoñen quase a totalidade (99%) das células nas aurículas e os ventrículos. Estas células contráctiles están conectadas por discos intercalares que permiten unha resposta rápida aos impulsos de potencial de acción cardiaco das células marcapaso. Os discos intercalados permiten que as células actúen como sincicio e permitan as contraccións que bombean o sangue polo corazón e polas principais arterias.[8] As células marcapaso compoñen o 1% das células e forman o sistema de condución do corazón. Son xeralmente moito menores que as células contráctiles e teñen poucas miofibrilas que lles dá unha contractilidade limitada. A súa función é similar en moitos aspectos ás neuronas.[8] O tecido muscular cardíaco ten a autorritmia, a capacidade única de iniciar un potencial de acción cardíaco a unha velocidade fixa - a rápida difusión do impulso de célula a célula para provocar a contracción de todo o corazón.[8]

O pericardio rodea o corazón. Consta de dúas membranas: unha membrana serosa interna chamada epicardio e unha membrana fibrosa externa. Os vasos sanguíneos e os nervios alcanzan o músculo cardíaco do epicárdio.[8] Estes axudan a influír na frecuencia cardíaca.[8] Estes encerran a cavidade pericárdica que contén o fluído pericárdico que lubrica a superficie do corazón.[25]

Vascularización[editar | editar a fonte]

Véxase tamén: circulación coronaria.
Na imagen son notados os vasos grosos relacionados ó corazón e os vasos coronarios que o irrigan.
Orixe das arterias coronarias ao nivel dos seos coronarios da válvula aórtica: a orixe da arteria coronaria dereita, na parte superior dereita, desde o lado oposto da orixe da arteria coronaria esquerda ou interventricular anterior.

Na superficie do corazón pódese observar a arteria coronária da dereita e da esquerda que se orixinan da aorta ascendente; as arterias coronarias ramifícanse abastecendo todo o corazón ata o ápice.[26]

A arteria coronaria esquerda é a principal arteria do corazón, e inclúe a arteria descendente anterior (tamén coñecida como interventricular anterior), a arteria circunflexa e a máis pequena, inconstante, arteria intermedia; a arteria coronaria dereita dá orixe a montante á arteria do nódulo sinusal e ás arteríolas atriais, e a jusante ó ramo interventricular posterior, alén dalgúns vasos menores. As arteríolas que irrigan os ventrículos penetran no miocardio no cal terminan formando pequenos fíos.[26][27]. Os canais colaterais permiten a comunicación entre a arteria principal e as súas ramificacións, ou entre as dúas arterias coronarias, a través do vasa vasorum[28]; caso se determinase, a través dunha estenose dos grosos ramos do epicardio, un gradiente presor, o canle colateral pódese dilatar co tempo e fornecer un fluxo hemático para alén da obstrución.[29]

Pódese resumir do seguinte xeito: a arteria coronaria esquerda irriga dous terzos do corazón que alcanza case todo o ventrículo esquerdo, a parte anterior do septo interventricular e unha pequena parte do ventrículo dereito[26]; a arteria coronária dereita irriga a maior parte do ventrículo dereito, a parte posterior do septo e unha boa parte da parede posterior do ventrículo esquerdo. Os músculos papilares son alcanzados por ambas as arterias, mentres que o sistema de condución eléctrica do corazón é prevalentemente, se non totalmente, irrigado a partir da arteria coronaria dereita.[26]

A arteria coronaria dereita e os dous ramos da arteria coronaria esquerda (descendente anterior e circunflexa) son considerados os tres vasos principais para a irrigación do corazón, e, se afectado por aterosclerose, desempeñan un papel fundamental na patoxénese da cardiopatia isquémica.[30]

Os vasos que levan o sangue para o corazón son as veas cardíacas: corren paralelamente ós ramos da arteria coronaria e conflúen nun tronco venoso presente sobre a superficie do diafragma do corazón no suco coronário, o seo coronario.[31], para despois fluír no átrio dereito.[32]

Regulación da perfusión capilar.

Os vasos linfáticos do corazón son moi numerosos: divídense nunha rede subendocárdica[33] e unha miocardica[34], ambas as redes alcanzan unha terceira rede, a rede epicárdica[35], da cal se fórman os grandes vasos colectores que alcanzan e flúen dentro dos ganglios linfáticos traqueobrônquicos da bifurcación da traquea.[36]

As arterias coronarias e os vasos venosos corren sobre a superficie externa do miocardio, inmersos nunha atmosfera de graxa que impide que os vasos sexan forzados durante a contración do miocárdio, o que permite un fluxo do sangue constante tanto na sístole como na diástole. Isto facilita a irrigación arterial, sobre tudo durante a sístole, que é o momento no cal resulta máxima a entrada de enerxía e osíxeno.[37]

Inervación[editar | editar a fonte]

Véxase tamén: Sistema nervioso autónomo.

O corazón é inervado por un gran número de fibras nerviosas autónomas que no seu conxunto son chamadas plexo cardíaco.[38] No plexo cardíaco poden ser distinguidos nervios que se atopan en dous planos diferentes principais, o primeiro está entre o arco aórtico e a superficie frontal da arteria pulmonar dereita, esta é a parte ventral ou superficial do plexo, mentres que o segundo está entre a superficie posterior do arco aórtico e a superficie anterior da traquea e bronquios principais dereito e esquerdo e é chamada a parte dorsal ou profunda.[39]

En adición a estas dúas porcións do plexo cardíaco é tamén distinguido un plexo coronario dereito que está formado por nervios do plexo cardíaco profundo que seguen nas inmediacións da arteria coronaria dereita e que inervan o corazón dereito e o plexo coronario esquerdo, máis extenso do que o dereito, formado polo prolongamento dos nervios da parte esquerda do plexo cardíaco profundo, o cal segue a arteria coronaria esquerda inervando principalmente o corazón esquerdo. Non falta con tudo ligazóns entre os dous plexos coronarios.[39]

Por último, tamén podemos distinguir dous plexos atriais[40], un esquerdo e un dereito, formado polas extensións de nervios do plexo cardíaco, respectivamente, cara á esquerda da aurícula esquerda e cara á dereita da aurícula dereita; os nervios do plexo teñen ligazóns cos plexos coronarios. O plexo aórtico[41] que consiste nunha rede de nervios finos da aorta é por veces considerado (polo menos no que se refire a parte arredor da aorta ascendente e ó arco aórtico) como unha parte do plexo cardíaco.[39]

Distribución do nervio vago

A inervación cardíaca está a cargo do nervio vago (X nervio cranial) e do ortosimpático. O sistema nervioso simpático e o parasimpático están presentes no corazón, como na maioría dos órganos nunha acción antagonista. O estímulo do corazón é intrínseco, soportado polo nó sinoatrial, que recibe inervación tanto do sistema parasimpático como do sistema simpático. O miocardio é inervado soamente polo sistema adrenérgico, sendo que non hai inervación vagal do músculo cardíaco, só o nodo sinoatrial está inervado polo nervio vago; o sistema simpático inerva en vez tanto o tecido de condución como o músculo.[42]

O nervio vago é o principal nervio encargado pola inervación parasimpática e sensitiva do corazón, as súas ramificacións dereita e esquerda baixan lateralmente á cartilaxe tiroide e á cartilaxe cricóide da larinxe e ó nivel da primeira projección das ramificacións que combínanse con outras provenientes do ganglio cervical superior formando nervios cardíacos cervicais superiores, caracterizado por un contido de fibras simpáticas pós-ganglionares, pré-ganglionares, parasimpáticas e sensitivas.[32]

Estas continúan baixando lateralmente ata tiroide e, a este nivel, proxectan unha ramificación que se xunta a fibras provenientes do ganglio estrelado ou outros ganglios torácicos do tronco simpático, que forman o nervio cardíaco cervical inferior, que pasa posteriormente ao tronco arterioso braquiocefálico como fai a súa contraparte superior.[32]

Arteria anonima ou tronco braquiocefálico

Neste punto, o ramo dereito segue anteriormente á arteria inominada, cruzándoa no punto en que esta se bifurca na arteria carótida común dereita e na arteria subclávia dereita, o ramo esquerdo, polo contrário, continúa anteriormente cara á arteria subclávia esquerda, despois desce inferiormente, lateralmente ó arco aórtico (o ramo esquerdo antero-lateral) e proxectan numerosos ramos mediais directos cara o plexo cardíaco profundo; estes ramos son chamados ramos cardíacos torácicos do nervio vago.[32] Algúns ramos anastomosan co nervio larínxeo recorrente, outros com fibras nerviosas provenientes dos ganglios torácicos do tronco do simpático. Estes ramos no seu conxunto forman gran parte tanto do plexo cardíaco profundo como do superficial, algúns de feito proxectanse posteriormente ao arco aórtico e anteriormente cara á traquea, outros anteriormente ó arco aórtico e posteriormente ó tronco pulmonar. O ramo dereito do nervio vago se conduce do brônquio principal dereito e posteriormente á arteria pulmonar dereita, despois por detrás do esófago, constituíndo o nervio vago posterior, mentres que o ramo esquerdo vaia a continuación da aorta torácica descendente (proxectando o nervio larínxeo recorrente a esquerda) e transpórtase anterioridade ao esófago, constituíndo o nervio vago anterior.[32]

O A inervación simpática do corazón é fornecida polas fibras simpáticas pós-ganglionar procedente do tronco do simpático, en particular do ganglio cervical superior e medio, do ganglio estrelado e do ganglio torácico ata o cuarto. Xeralmente hai un outro ganglio accesorio, o gânglio vertebral.[32]

O tronco do simpático decorre da parte inferior e posterior da arteria inominada para a dereita e para a arteria subclávia á esquerda. En intervalos moi regulares no seu decurso presenta ganglios de tamaño e forma diferentes: o máis voluminoso é o gânglio cervical superior e o ganglio cérvico-torácico (ou estrelado)[43];o primeiro fornece polo menos un ramo que se xunta ao nervio vago para constituír os nervios cardíacos cervicais superiores. O gânglio cervical medio dá orixe ós nervios cardiacos cervicais do simpatico que contribúen para formar o plexo cardíaco profundo.[44]

O ganglio estrelado dá orixe a fibras que constitúen os nervios cardíacos cervicais inferiores do simpático. Os ganglios do tronco do simpático do segundo ó cuarto emiten medialmente fibras que constitúen os nervios cardíacos torácicos do tronco do simpático e que contribúen á formación tanto da parte superficial como tamén do plexo cardíaco profundo.[45]

As ramificacións pré-ganglionares parassimpáticas do vago diminúen os batimentos cardíacos e teñen acción vasoconstritora no confronto das arterias coronarias, mentres que as fibras pré-ganglionares simpáticas teñen unha acción vasodilatadora sobre a coronaria e aceleran o batimento cardíaco.[30]

Sistema de condución[editar | editar a fonte]

Esquema de condución eléctrica do corazón.
O sistema de condución con destaque para o nó sinoatrial ou nó de Keith-Flack (1) e o nó atrioventricular (2) ou nó de Ashoff-Tawara; a xusante o fascículo AV de His e o sistema ventricular de Purkinje

O corazón como todos os músculos é capaz de contraerse explotando enerxía producida pola oxidación de substancias enerxéticas (como ácidos graxos, hidratos de carbono) en presenza de osíxeno. As células involuntarias do músculo estriado[26] das cales é composto o corazón, en contraste coas doutros músculos teñen a capacidade de autoexcitarse e autocontraerse. O control nervioso do corazón pode modular a frecuencia de contracción aumentándoa ou diminuíndoa, aínda que esta é gerada de forma espontánea polo miocardio.

Existe unha parte do miocardio dedicada unicamente á xeración e condución dos impulsos a través do músculo cardíaco: o chamado miocardio específico . É un sistema sofisticado do corazón que permite que, en condicións normais, o corazón bata de maneira eficiente e ordenada (primeiro as aurículas, despois os ventrículos, permitindo completo enchimento deste último) e que o pulso xerado se difunda rapidamente, facendo contraer todas as partes do ventrículo de xeito prácticamente simultáneo.[30]

Este sistema está composto por varias partes.

  • O nó sinoatrial (NSA) é unha pequena banda aplainada elipsoidal do miocardio específico cunha anchura de aproximadamente 3 mm, 15 mm de lonxitude e 1 mm de grosor que se atopa na parte superior lateral da aurícula dereita xusto debaixo da saída da vea cava superior.[46] As fibras do NSA teñen un diámetro variable entre 3 e 5 mm, mentres que as fibras circundantes son dun tamaño de unha décima de micrómetros. Neste nó xérase o impulso rítmico normal, e para facer de xeito que o impulso se transmita ás fibras atriais as fibras do NSA conéctanse directamente con as atriais; o potencial de acción se difunde, así, nunha maneira simultánea nos atrios.[47]
  • Vías internodais é o nome dunhas tiras de tecido condutor que deben conducir o sinal cara ó nódulo atrioventricular.[48]
  • O nó atrioventricular (NAV)[49]: é o principal responsable polo atraso que debe ser aplicado na pasaxe do sinal dos átrios aos ventrículos.[50] Outra función importante do NAV é aquela que permite a pasaxe só nun sentido do impulso cardíaco, impedindo a pasaxe dos ventrículos para outros átrios través dunha capa fibrosa que funciona como un illante para o impulso.[51][52]
  • As fibras do fascículo de His propagan o impulso para a masa cardíaca ventricular, dividíndose en dúos ramos, dereito e esquerdo.[53] O ramo esquerdo possui dous fascículos: anterior, máis espeso, e posterior, máis fino.
  • As partes terminais do sistema de condución do corazón son as fibras de Purkinje, células cardíacas con conductividade máis elevada en comparación cos cardiomiócitos.

Propagación do impulso eléctrico[editar | editar a fonte]

Véxase tamén: Impulso nervioso.
Propagazione dell'impulso elettrico

A particularidade do miocardio específico consiste na posibilidade de xerar autonomamente os impulsos eléctricos, na práctica, a eletrogénese principal reside no NSA, pero non é a única presente no miocardio.[54] Isto foi descuberto excluíndose da condução o NSA: o corazón continúa a bater, aínda que nun ritmo inferior (40/60 pulsos por minuto, en comparación ao normal 60/100) e o ritmo que se impón é chamado de "substitutivo", porque se orixina fóra do NSA.

Este mecanismo pode ser explicado como unha especie de auto-protección por parte do corazón: hai na verdade patoloxías[55] por mor das cales a condución do NSA é retardada ou bloqueada e neste caso o corazón pode continuar a bater, xa que o NAV comeza a ditar o paso do ritmo con frecuencias máis baixas, pero compatible coa vida.

O impulso xerado no NSA pasa para as fibras atriais investindo nelas de forma simultánea; neste punto, a través das fibras internodais, o sinal é transmitido ao nó atrioventricular cun tempo de cerca de 0,02 segundos. Neste punto, cando o sinal transfírese dos átrios aos ventrículos, evidénciase un atraso de transmisión: este atraso é necesario para que o pulso cardíaco non poida propagarse desde o átrio aos ventrículos de forma moi rápida, en efecto, se tal acontecese, sería imposible para os ventrículos un enchimento suficiente e isto levaría a unha redución do rendimento da bomba cardíaca.[56]

Sección do corazón que mostra o septo interventricular.

O NAV introduce un atraso de cerca 0,09 segundos antes que o impulso invada o feixe de His. Inmediatamente despois da pasaxe a través do NAV temos un atraso adicional de 0,04 segundos, debido a unha porción do feixe fibroso que separa as aurículas e ventrículos: o atraso global desde a xeración de impulsos á chegada dos mesmos ós ventrículos é, polo tanto, de aproximadamente 0,16 segundos.[56]

Inmediatamente a baixo atopamos as fibras de Purkinje, que do NAV se conducen aos ventrículos pasando a través do septo ventricular. Estas fibras son executadas moi rápido, o que torna posible obter unha transmisión de impulsos para os ventrículos practicamente inmediata e simultánea (uns 0,03 segundos). A alta velocidade diminúese unha volta que é alcanzada nas partes terminais das fibras de Purkinje, polo que as últimas células do miocardio serán atinxidas con un atraso de cerca de 0,03 segundos; consecuentemente, o tempo calculado para facer contraer os ventrículos é de aproximadamente 0,06 segundos.[56]

Sistema de excitación do miocardio[editar | editar a fonte]

Véxase tamén: Potencial de acción.

Con respecto ao sistema de excitación e de condución do potencial de acción, atopamos dous tipos de desenvolvemento do potencial eléctrico: un refírese ás fibras atriais e ventriculares, un outro refírese ás células do nódulo sinoatrial (ou células pacemaker, en galego marcapasos).[57] As fibras atriais e ventriculares deben comportarse de xeito semellante ás fibras musculares, pero tamén deben garantir un alto rendemento da bomba cardíaca. O nó sinoatrial compórtase dun xeito diferente de calquera outra fibra, sobre todo porque debe asegurar a xeración do potencial de acción.

Comportamento das fibras musculares auriculares e ventriculares
Potencial de acción (resposta rápida): fase 1= fluxo na entrada de Na+, fase 2= fluxo na entrada de Ca++, fase 3= fluxo na saída de K+, fase 4= fluxo na saída de Na+, fase 4→0= fluxo na entrada de K+
O potencial de membrana en repouso é de cerca de -90 mV, potencial en función das diferentes concentracións de ións entre o interior e o exterior da célula.[58]
A amplitude do potencial de acción é cerca de 105 mV, o que leva a ter un pico (spike) de potencial de cerca de 20 mV. Este número é maior que na maior parte das células musculares porque debe ser capaz de render o máximo partido da bomba cardíaca.[58]
Un miócito que teña despolarizado deixará de estar dispoñible para un novo potencial de acción ata que teña sido parcialmente repolarizado. O intervalo entre o potencial de acción e o momento en que o miócito está dispoñible para un novo potencial defínese Período Refractario Absoluto. A excitabilidade total non é restablecida ata que a repolarização do miócito estea completa: o intervalo é chamado Período Refractario Relativo. Este período é indispensable para o bo funcionamento do corazón, no momento en que o ventrículo pode encherse por completo de sangue antes de efectuar outra contracción; ademais permite haber unha clara distinción entre a fase pulsoria (sístole) e a fase de repouso (diástole), de tal forma que permita o abastecemento de sangue a través da arteria coronaria, que pode ocorrer só na fase diastólica.
Comportamento das células marcapaso
En células marcapaso nace a real batida cardíaca. Por esta razón, o comportamento destas células difire dun modo coherente con respecto á de todas as outras células e, consecuentemente, o comportamento eléctrico asume un modo particular: este non posúe un verdadeiro potencial de repouso.[30]
Entre un potencial de acción e un outro rexístrase unha progresiva despolarização da célula a partir dun valor de aproximadamente -65 mV, a despolarização prosegue ata cero, coma se fose para acadar un potencial de repouso, pero antes de que teña tempo para estabilizar atinxe o limiar do potencial (-50 mV), tras o cal parte o pico do potencial de acción.[30]

Estrutura[editar | editar a fonte]

O corazón é, en anatomía, o órgano principal do aparato circulatorio dos animais, impulsor da circulación do sangue. É un músculo estriado oco que actúa como unha bomba aspirante, que aspira cara as aurículas (cavidades superiores do corazón) o sangue que circula polas veas e o impulsa ás arterias desde os ventrículos (cavidades inferiores do corazón). Entre estes dous atópase unha válvula que fai que a dirección da circulación sexa a adecuada. O corazón é un órgano musculoso e cónico situado na cavidade torácica, que funciona como unha bomba, impulsando o sangue a todo o corpo. Un pouco máis grande que un puño, está dividido en catro cavidades: dous superiores, chamadas aurículas, e dous inferiores, chamadas ventrículos. O corazón impulsa o sangue mediante os movementos de sístole e diástole.

  • Sístole é unha contracción que usa o corazón para expulsar o sangue, xa sexa dunha aurícula ou dun ventrículo.
  • Diástole é unha relaxación que usa o corazón para relaxar os ventrículos ou as aurículas e recibir o sangue.

O termo cardíaco fai referencia ao corazón en grego καρδία (kardía).

No ser humano o corazón sitúase na cavidade torácica e ten forma de pirámide triangular ou cono.

As cavidades do corazón[editar | editar a fonte]

O corazón posúe catro cavidades: dúas superiores, chamadas aurículas e dúas inferiores chamadas ventrículos.

Aurícula dereita[editar | editar a fonte]

A aurícula dereita está comunicada co ventrículo dereito a través da válvula tricúspide. Recibe sangue venoso pobre en osíxeno procedente de todo o organismo a través de dúas grandes venas, a cava superior e a cava inferior. A superior leva sangue venoso do pescozo, cabeza e membros superiores. A cava inferior trae sangue do tronco, abdome e membros inferiores. O sangue venoso chea a aurícula e esta impúlsao cara ao ventrículo dereito. A aurícula dereita está comunicada coa esquerda a través do forame oval. Durante a vida intrauterina, o burato permite o paso de sangue venoso da dereita á esquerda. É imprescindible, xa que o feto non respira e o sangue que iría aos pulmóns é desviado cara a circulación sistémica. Tras o nacemento, a presión exercida polo sangue na aurícula esquerda, provoca o peche do forame. A persistencia do forame é unha severa patoloxía que hoxe en día é atendida polos servizos de cirurxía cardíaca ou cardioloxía intervencionista.

Ventrículo dereito[editar | editar a fonte]

O ventrículo dereito está comunicado coa aurícula dereita a través da válvula tricúspide. Recibe sangue venoso e impúlsao cara aos pulmóns a través das arterias pulmonares. Atópase separado do ventrículo esquerdo por un tabique fibromuscular máis groso na parte inferior. Na parte superior é habitual que exista un burato durante a vida intrauterina, que permite o paso de sangue cara ó ventrículo esquerdo.

Aurícula esquerda[editar | editar a fonte]

A aurícula esquerda recibe sangue venoso osixenado procedente do pulmón a través das veas pulmonares (catro en total). Despois, bombea o sangue cara ao ventrículo esquerdo, do que está separado pola válvula mitral. Durante a vida intrauterina comunícase coa dereita a través do forame oval. Tras o nacemento, péchase. A súa persistencia é unha patoloxía grave.

Ventrículo esquerdo[editar | editar a fonte]

O ventrículo esquerdo é notoriamente maior que o dereito. Bombea o sangue rico en osíxeno procedente da aurícula esquerda e distribúeo por todo o organismo. Comunícase coa aurícula coa válvula mitral e coa arteria aorta a través da válvula aórtica.

Fisioloxía[editar | editar a fonte]

Computer generated animation of a beating human heart
Animación que representa o latexo dun corazón humano aberto.

O corazón é un órgano muscular autocontrolado, unha bomba aspirante e impelente, formado por dúas bombas en paralelo que traballan ao mesmo tempo para propulsar o sangue cara a todos os órganos do cortpo. As aurículas son cámaras de recepción, que envían o sangue que reciben cara aos ventrículos, que funcionan como cámaras de expulsión. O circuíto completo consta dos seguintes pasos:

  • A aurícula dereita recibe sangue pouco oxixenado dende os diferentes órganos a través da vea cava inferior e a vea cava superior.
  • A aurícula dereita traspasa o sangue ao ventrículo dereito a través da válvula tricúspide
  • O ventrículo dereito impulsa o sangue a través da válvula pulmonar cara a arteria pulmonar e os pulmóns.
  • O sangue oxixénase ao seu paso polos pulmóns e volve ao corazón a través das veas pulmonares, entrando na aurícula esquerda.
  • Dende a aurícula esquerda o sangue atravesa a valvula mitral e pasa ao ventrículo esquerdo.
  • Dende o ventrículo esquerdo, o sangue é propulsado a través da válvula aórtica cara a arteria aorta da que parten numerosas ramas para proporcionar oxíxeno a todos os tecidos do organismo.
  • Unha vez que os diferentes órganos captaron o oxíxeno do sangue arterial, o sangue pobre en oxíxeno entra no sistema venoso e retorna á aurícula dereita a través da vea cava inferior e vea cava superior, pechándose o circuíto.

Estudo do corazón[editar | editar a fonte]

Anatomía de superficie do corazón humano. O corazón está delimitado por:
-Un punto de 9 cm á esquerda da liña midsternal (punta do corazón)
-A articulación esternocostal sétima dereita
-O bordo superior da terceira cartilaxe costal dereita, a 1 cm da liña esternal dereita
-O bordo inferior da segunda cartilaxe costal esquerda, a 2.5 cm da liña esternal lateral esquerda.[59]co

Existen varias probas que avalían a anatomía e a funcionalidade do corazón. Algúns deles son non invasivos mentres que outros é preciso realizalos en quirófano mediante cirurxía.

  • Electrocardiograma: é a proba rutineira máis frecuente. Consiste no rexistro da actividade eléctrica do corazón. As distintas patoloxías cardíacas reflíctense neste estudo. Para a súa realización empréganse unha serie de eléctrodos postos na pel en contacto cun xel condutor electricamente.
  • Ecocardiograma: é unha ecografía do corazón, que estuda a súa morfoloxía e funcionalidade.
  • Proba de esforzo: explora o funcionamento do corazón someténdoo a intensa actividade.
  • Analítica sanguínea: estuda unha serie de parámetros bioquímicos cardíacos. Cando morren células cardíacas libéranse unha serie de substancias que se poden achar nunha análise de sangue.
  • Coronografía: é o estudo cirúrxico do corazón. Coa axuda de contraste radiolóxico estúdase a morfoloxía coronaria.
  • Outras probas menos específicas: radiografía torácica, Tomografía Computarizada, Resonancia Magnética Nuclear, PET.

Enfermidades[editar | editar a fonte]

As doenzas cardiovasculares son a causa máis importante de morte a nivel mundial. As enfermidades do corazón que globalmente representan un problema de saúde máis importante son a cardiopatía isquémica e a insuficiencia cardíaca.

A cardiopatía isquémica débese á diminución do fluxo sanguíneo que recibe o corazón a través das arterias coronarias como consecuencia da arteriosclerose, dentro da cardiopatía isquémica inclúese a anxina de peito e o infarto de miocardio. Os principais factores de risco coñecidos son o tabaquismo, a obesidade, a diabetes mellitus, cifras elevadas de colesterol e hipertensión arterial.[13]

A insuficiencia cardíaca é a consecuencia final da maior parte das enfermidades do corazón, pode ser aguda ou crónica, esta última é un trastorno de longa duración que aparece con descompensacións ou agravamentos periódicos e constitúe unha causa importante de mortalidade e ingreso hospitalario.[13]

Outro grupo de trastornos son as cardiopatías conxénitas, conxunto de enfermidades do corazón e os grandes vasos que se orixinan antes do nacemento durante a vida intrauterina. A maioría débense a un desenvolvemento defectuoso do embrión durante o embarazo, cando se forman as estruturas cardiovasculares principais. Algunhas producen trastornos leves, pero outras son moi graves e incompatibles coa vida; entre as máis frecuentes atópanse a comunicación interauricular, a comunicación interventricular, o ductus arterioso persistente, a coartación de aorta e a tetraloxía de Fallot.

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para corazón.
  2. Taber, Clarence Wilbur; Venes, Donald (2009). Taber's cyclopedic medical dictionary. F. A. Davis Co. pp. 1018–23. ISBN 0-8036-1559-0. 
  3. Guyton & Hall 2011, p. 157.
  4. 4,0 4,1 4,2 Moore, Keith L.; Dalley, Arthur F.; Agur, Anne M. R. "1". Clinically Oriented Anatomy. Wolters Kluwel Health/Lippincott Williams & Wilkins. pp. 127–73. ISBN 978-1-60547-652-0. 
  5. Starr, Cecie; Evers, Christine; Starr, Lisa (2 January 2009). Biology: Today and Tomorrow With Physiology. Cengage Learning. p. 422. ISBN 978-0-495-56157-6. 
  6. 6,0 6,1 Reed, C. Roebuck; Brainerd, Lee Wherry; Lee,, Rodney; Inc, the staff of Kaplan, (2008). CSET : California Subject Examinations for Teachers (3rd ed.). New York, NY: Kaplan Pub. p. 154. ISBN 978-1-4195-5281-6. 
  7. 7,0 7,1 Gray's Anatomy 2008, p. 960.
  8. 8,00 8,01 8,02 8,03 8,04 8,05 8,06 8,07 8,08 8,09 8,10 8,11 8,12 8,13 8,14 8,15 8,16 8,17 8,18 8,19 8,20 8,21 8,22 8,23 8,24 8,25 8,26 8,27 8,28 8,29 8,30 8,31 8,32 Betts, J. Gordon (2013). Anatomy & physiology. pp. 787–846. ISBN 1-938168-13-5. Consultado o 11 August 2014. 
  9. Guyton & Hall 2011, pp. 101, 157.
  10. Guyton & Hall 2011, pp. 105–07.
  11. Guyton & Hall 2011, pp. 1039–41.
  12. 12,0 12,1 "Cardiovascular diseases (CVDs) Fact sheet N°317 March 2013". WHO. World Health Organization. Consultado o 20 September 2014. 
  13. 13,0 13,1 13,2 13,3 Longo, Dan; Fauci, Anthony; Kasper, Dennis; Hauser, Stephen; Jameson, J.; Loscalzo, Joseph (11 de agosto de 2011). Harrison's Principles of Internal Medicine (18 ed.). McGraw-Hill Professional. p. 1811. ISBN 978-0-07-174889-6. 
  14. Graham, I; Atar, D; Borch-Johnsen, K; Boysen, G; Burell, G; Cifkova, R; Dallongeville, J; De Backer, G; Ebrahim, S; Gjelsvik, B; Herrmann-Lingen, C; Hoes, A; Humphries, S; Knapton, M; Perk, J; Priori, SG; Pyorala, K; Reiner, Z; Ruilope, L; Sans-Menendez, S; Scholte op Reimer, W; Weissberg, P; Wood, D; Yarnell, J; Zamorano, JL; Walma, E; Fitzgerald, T; Cooney, MT; Dudina, A; European Society of Cardiology (ESC) Committee for Practice Guidelines, (CPG) (Oct 2007). "European guidelines on cardiovascular disease prevention in clinical practice: executive summary: Fourth Joint Task Force of the European Society of Cardiology and Other Societies on Cardiovascular Disease Prevention in Clinical Practice (Constituted by representatives of nine societies and by invited experts).". European Heart Journal 28 (19): 2375–414. PMID 17726041. doi:10.1093/eurheartj/ehm316. 
  15. "Gray's Anatomy of the Human Body – 6. Surface Markings of the Thorax". Bartleby.com. Consultado o 2010-10-18. 
  16. Dorland's (2012). Dorland's Illustrated Medical Dictionary (32nd ed.). Elsevier. p. 1461. ISBN 978-1-4160-6257-8. 
  17. Bianco, Carl. "How Your Heart Works". HowStuffWorks. Consultado o 14 August 2016. 
  18. 18,0 18,1 Gray's Anatomy 2008, pp. 960–62.
  19. Gray's Anatomy 2008, pp. 964–67.
  20. Pocock, Gillian (2006). Human Physiology. Oxford University Press. p. 264. ISBN 978-0-19-856878-0. 
  21. 21,0 21,1 21,2 Gray's Anatomy 2008, pp. 966–67.
  22. Gray's Anatomy 2008, p. 970.
  23. University of Minnesota. "Papillary Muscles". Atlas of Human Cardiac Anatomy. Consultado o 7 March 2016. 
  24. "pectinate muscle". The Free Dictionary. Consultado o 2016-07-31. 
  25. Gray's Anatomy 2008, p. 959.
  26. 26,0 26,1 26,2 26,3 26,4
  27. Testut e Latarjet Testut-Latarjet, pp. 580.
  28. Testut e Latarjet Testut-Latarjet, pp. 584.
  29. 30,0 30,1 30,2 30,3 30,4
  30. Testut e Latarjet & pp. 586-590 Testut-Latarjet.
  31. 32,0 32,1 32,2 32,3 32,4 32,5
  32. Testut e Latarjet & p. 599 Testut-Latarjet.
  33. Testut e Latarjet & pp. 596-598 Testut-Latarjet.
  34. Testut e Latarjet & pp. 593-595 Testut-Latarjet.
  35. Anastasi.
  36. .
  37. 39,0 39,1 39,2
  38. .
  39. .
  40. O.F. HUTTER; W. TRAUTWEIN (maio de 1956). "Vagal and sympathetic effects on the pacemaker fibers in the sinus venosus of the heart". J. Gen. Physiol. (en inglés) 39 (5): 715–33. PMC 2147564. PMID 13319658. Consultado o 11 agosto 2014. 
  41. .
  42. W. Hasan; P.G. Smith (xaneiro de 2009). "Modulation of rat parasympathetic cardiac ganglion phenotype and NGF synthesis by adrenergic nerves". Auton Neurosci (en inglés) 145 (1-2): 17–26. PMC 2650853. PMID 19019738. doi:10.1016/j.autneu.2008.10.012. 
  43. J. Nam (abril 2013). "Coronary veins determine the pattern of sympathetic innervation in the developing heart". Development (en inglés) 140 (7): 1475–85. PMC 3596991. PMID 23462468. doi:10.1242/dev.087601. 
  44. .
  45. G. Steinbeck; B. Lüderitz (Setembro 1975). "Comparative study of sinoatrial conduction time and sinus node recovery time". Br Heart J (en inglés) 37 (9): 956–62. PMC 482903. PMID 1191456. Consultado o 11 agosto 2014. 
  46. B.K. Kantharia; A.N. Shah (Febreiro de 2013). "Nodal and infranodal atrioventricular conduction block: electrophysiological basis to correlate the ECG findings". Indian Heart J (en inglés) 65 (2): 229–31. PMC 3860857. PMID 23647904. doi:10.1016/j.ihj.2013.02.003. 
  47. .
  48. M. Lieberman M (Xaneiro de 1973). "Low conduction in cardiac muscle. Biophysical model". Biophys. J. (en inglés) 13 (1): 37–55. PMC 1484178. PMID 4709519. Consultado o 11 agosto 2014. 
  49. I.P. Temple (Febreiro de 2013). "Connexins and the atrioventricular node". Heart Rhythm (en inglés) 10 (2): 297–304. PMC 3572393. PMID 23085482. doi:10.1016/j.hrthm.2012.10.020. 
  50. T. SANO; M. TASAKI; T. SHIMAMOTO (Setembro de 1959). "Histologic examination of the origin of the action potential characteristically obtained from the region bordering the atrioventricular node". Circ. Res. (en inglés) 7: 700–4. PMID 14441539. Consultado o 11 agosto 2014. 
  51. .
  52. P. Podziemski; J.J. Zebrowski (Agosto de 2013). "A simple model of the right atrium of the human heart with the sinoatrial and atrioventricular nodes included". J Clin Monit Comput (en inglés) 27 (4): 481–98. PMC 3689917. PMID 23430363. doi:10.1007/s10877-013-9429-6. 
  53. T.N. James (Decembro de 1974). "Sicknesses of the sinus node". West. J. Med. (en inglés) 121 (6): 496–8. PMC 1129660. PMID 4439892. 
  54. 56,0 56,1 56,2
  55. R.W. Tsien; R.S. Kass; R. Weingart (Agosto de 1979). "Cellular and subcellular mechanisms of cardiac pacemaker oscillations". J. Exp. Biol. (en inglés) 81: 205–15. PMID 512578. Consultado o 11 agosto 2014. 
  56. 58,0 58,1
  57. Gray's Anatomy of the Human Body - 6. Surface Markings of the Thorax

Erro no código da cita: A etiqueta <ref> co nome "FOOTNOTEFioccapp._189-277fiocca" definida en <references> non se utiliza no texto anterior.
Erro no código da cita: A etiqueta <ref> co nome "FOOTNOTEHurstpp.48-78Hurst" definida en <references> non se utiliza no texto anterior.
Erro no código da cita: A etiqueta <ref> co nome "FOOTNOTEGanongGanong" definida en <references> non se utiliza no texto anterior.
Erro no código da cita: A etiqueta <ref> co nome "FOOTNOTETestutTestut" definida en <references> non se utiliza no texto anterior.
Erro no código da cita: A etiqueta <ref> co nome "FOOTNOTESbarbatisbarbati" definida en <references> non se utiliza no texto anterior.
Erro no código da cita: A etiqueta <ref> co nome "FOOTNOTETestut_e_Latarjetp._604Testut-Latarjet" definida en <references> non se utiliza no texto anterior.
Erro no código da cita: A etiqueta <ref> co nome "FOOTNOTEAnastasianastasi" definida en <references> non se utiliza no texto anterior.
Erro no código da cita: A etiqueta <ref> co nome "FOOTNOTETestut_e_Latarjetp._605Testut-Latarjet" definida en <references> non se utiliza no texto anterior.
Erro no código da cita: A etiqueta <ref> co nome "FOOTNOTETestut_e_Latarjetp._608Testut-Latarjet" definida en <references> non se utiliza no texto anterior.
Erro no código da cita: A etiqueta <ref> co nome "FOOTNOTETestut_e_Latarjetp._606Testut-Latarjet" definida en <references> non se utiliza no texto anterior.
Erro no código da cita: A etiqueta <ref> co nome "FOOTNOTETestut_e_Latarjetpp._557-558Testut-Latarjet" definida en <references> non se utiliza no texto anterior.
Erro no código da cita: A etiqueta <ref> co nome "FOOTNOTETestut_e_Latarjetpp._559-563Testut-Latarjet" definida en <references> non se utiliza no texto anterior.
Erro no código da cita: A etiqueta <ref> co nome "FOOTNOTETestut_e_Latarjetp._563Testut-Latarjet" definida en <references> non se utiliza no texto anterior.
Erro no código da cita: A etiqueta <ref> co nome "FOOTNOTEBartoliBartoli" definida en <references> non se utiliza no texto anterior.

Erro no código da cita: A etiqueta <ref> co nome "FOOTNOTENetterpp._64-65netter" definida en <references> non se utiliza no texto anterior.

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]


Erro no código da cita: As etiquetas <ref> existen para un grupo chamado "lower-alpha", pero non se atopou a etiqueta <references group="lower-alpha"/> correspondente ou falta unha etiqueta </ref> de peche