Richard Wagner

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Este é un dos 1000 artigos que toda Wikipedia debería ter.
Richard Wagner
RichardWagner.jpg
Fotografía de Richard Wagner (Múnic, 1871)
Fotógrafo: Franz Hanfstaengl
Nome completo Wilhelm Richard Wagner
Data de nacemento 22 de maio de 1823
Lugar de nacemento Leipzig,Confederación do Rin
Data de falecemento 13 de febreiro de 1883
Lugar de falecemento Venecia, Flag of Italy (1861-1946).svg Reino de Italia
Composicións máis destacadas * Der fliegende Holländer
* Tannhäuser
* Lohengrin
* Wesendonck-Lieder
* Tristan und Isolde
* Die Meistersinger von Nürnberg
* Der Ring des Nibelungen
**Das Rheingold
**Die Walküre
**Siegfried
**Götterdämmerung
* Parsifal
Parella/s Minna Planer, Cosima Wagner
Sinatura Richard Wagner Signature.svg

Wilhelm Richard Wagner, nado en Leipzig o 22 de maio de 1813 e finado en Venecia o 13 de febreiro de 1883, foi un compositor, director de orquestra, poeta e teórico musical alemán. Wagner é coñecido principalmente polas súas óperas (se ben as súas derradeiras composicións escénicas foron denominadas por el mesmo polo nome "drama musical"), asumindo, á diferenza da meirande parte dos compositores de ópera, a elaboración da música e do libreto das mesmas.

Biografía[editar | editar a fonte]

Primeiros anos[editar | editar a fonte]

Casa natal de Wagner, no número 3 da rúa Brühl, Leipzig.

Wilhelm Richard Wagner naceu o 22 de maio de 1813 na cidade alemá de Leipzig (daquela no Reino de Saxonia dentro da Confederación do Rin), concrétamente no nº 3 da rúa Brühl (A Casa dos Leóns Vermellos e Brancos), situada na xudería, sendo o noveno fillo de Carl Friedrich Wagner e Johanna Rosine Wagner (de solteira Paetz).[1][nota 1] Seu pai, un funcionario modesto, morreu aos seis meses de nacer Richard,[nota 2] En agosto de 1814, súa nai casa co actor, retratista e poeta Ludwig Geyer, de quen se especula podería ser o pai biolóxico de Wagner e co que tivo unha filla, Caecilie.[2] Geyer morreu cando Wagner contaba con apenas 10 anos. Dise que foi Geyer quen lle inculcou a paixón polo teatro e as artes.

Aos 15 anos de idade Wagner descobre a música e decide dedicarse a esta arte, polo que se inscribe na universidade da súa cidade natal en 1831. Entre os compositores que máis lle inflúen destaca Ludwig van Beethoven.

En 1832, Wagner comeza a composición da súa primeira ópera, Die Hochzeit (A voda) pero abandona a idea debido ao desagrado da súa irmá co argumento. A primeira ópera completa do xenial compositor, Die Feen (As Fadas) foi terminada en 1833 pero non sería estreada ata pouco logo da súa morte, en 1884.

Durante estes primeiros anos da súa carreira é nomeado director musical nas óperas de Würzburg e Magdeburgo. Entón escribe A prohibición de amar (Das Liebesverbot), ópera inspirada nunha peza de William Shakespeare (Measure for Measure). Presentou esta obra en 1836, pero foi acollida con pouco entusiasmo. Ese mesmo ano Wagner casa coa actriz Minna Planer. A parella trasládase a Königsberg e despois a Riga, onde Wagner ocupa o cargo de director musical. Tras algunhas semanas, Minna abandonao por outro home. Pouco despois ela regresa, pero a relación nunca se recompón e transcorrerá penosamente durante as tres seguintes décadas.

Sumidos nas débedas, os esposos abandonan Riga de xeito furtivo en 1839. Parten cara a Londres e no traxecto son vítimas dunha tormenta que inspira a Wagner O holandés errante (Der Fliegende Holländer). Os Wagner viven un período en París, onde Richard gaña a súa vida reorquestando as óperas doutros compositores.

Dresde[editar | editar a fonte]

En 1840, Wagner termina a súa ópera Rienzi. Regresa a Alemaña dous anos despois para estreala en Dresde, onde ten un éxito considerable. Os Wagner establécense nesta cidade durante seis anos. Neste período Wagner pon en escena O holandés errante e Tannhäuser, as súas primeiras obras mestras.

A estancia en Dresde acaba por mor da implicación de Wagner en medios anarquistas. Nos estados alemáns independentes da época, un movemento nacionalista comeza a facerse entender, reclamando a liberdade, así como a unificación nacional alemá. Wagner chega a frecuentar a Mijaíl Bakunin.

En 1849 estala unha revolución que foi reprimida polo rei Federico II co apoio de Prusia. Wagner vese forzado a fuxir, primeiro a París e logo a Zúric.

Exilio[editar | editar a fonte]

Wagner pasaría os doce anos seguintes no exilio. Tendo rematado Lohengrin antes da chamada insurrección de Dresde, acode ao seu amigo Franz Liszt, a quen lle pide velar por que esta ópera sexa representada na súa ausencia. Así, en agosto de 1850, Liszt dirixe en persoa a estrea en Weimar.

Con todo, Wagner atopábase nunha situación moi precaria, marxinado do mundo musical alemán, sen ingresos e con moi pouca esperanza de poder facer representar as obras que elaboraba. A súa muller, Minna, quen pouco apreciara as súas últimas óperas, encerrábase aos poucos nunha profunda depresión. Aínda por riba de males, o mesmo Wagner enfermouse de erisipela, o que aumentou aínda máis a dificultade do seu traballo.

Apadriñado por Luís II[editar | editar a fonte]

A carreira de Wagner toma un xiro inesperado en 1864, cando o rei Luís II de Baviera accede ao trono á idade de 18 anos. O novo rei, que admira a obra de Wagner desde a súa infancia, invita ao compositor a Múnic, paga as súas cuantiosas débedas e apoia o desenvolvemento da súa nova ópera. O rei Luís II foi coñecido polas súas tendencias homosexuais e tería un desexo reprimido por Wagner.

A pesar das dificultades, a presentación de Tristán e Isolda o 10 de xuño de 1865 é un éxito contundente.

En abril de 1865, Cosima, filla de Franz Liszt casada con Hans Guido von Bülow, dá a luz unha filla de Wagner. O escándalo fai crecer a presión sobre o rei para que expulse a Wagner da cidade. Luís II chega a pensar en abdicar para seguir a Wagner no exilio, pero o músico logra persuadilo.

Wagner trasládase ás proximidades de Lucerna. En 1867 termina a súa ópera Os mestres cantores de Núremberg (Die Meistersinger von Nürnberg). Tres anos despois, Cosima divórciase e contrae matrimonio con Wagner, quen lle ofrece o Idilio de Sigfrido con ocasión do seu aniversario. A parella ten outros dous fillos: Eva e Sigfrido (ademais de Isolda, filla da relación extramatrimonial).

Durante varios anos, o filósofo Friedrich Wilhelm Nietzsche foi un amigo próximo de Wagner, aínda que a relación terminou en inimizade.

O ciclo do Anel[editar | editar a fonte]

Wagner adicou máis de vinte e cinco anos da súa vida á concepción da máis ambiciosa das súas obras: o ciclo de catro óperas, un prologo e tres xornadas, que se coñece como O anel do nibelungo.

En 1848 Wagner escribiu un texto que titulou O mito nibelungo, a partir de diversas fontes de orixe medieval. O texto, que combina distintas sagas e lendas nunha soa liña narrativa, pode ser considerado o precedente claro da trama do ciclo do Anel.

Como sempre, Wagner escribiu integramente o libreto de cada unha das óperas, empezando polo libreto que chamou primeiro A morte de Sigfrido (Siegfrieds Tod) e que terminou converténdose posteriormente en O ocaso dos deuses. Entendendo que necesitaba unha ópera previa, escribiu o libreto O mozo Sigfrido (logo convertido en Sigfrido) que terminou en 1851, ano en que decidiu que debía completar o ciclo completo, que debería ser representado en catro noites consecutivas: O ouro do Rin, A valquiria, O mozo Sigfrido, e A morte de Sigfrido.

Terminou os textos de O ouro do Rin e de A valquiria en 1852. A partir de entón traballou de forma descontinua nas partituras, que foron compostas na orde no que se representan as óperas, o que se percibe claramente na forma na que se van incorporando progresivamente os distintos motivos ou leitmotiv á obra.

O traballo de composición foi bastante continuado entre 1852 e 1857, pero unha vez finalizado o segundo acto de Sigfrido, Wagner interrompeu a composición do ciclo uns doce anos, durante os que escribiu Tristán e Isolda e Os mestres cantores de Núremberg.

Regreso e rexurdimento (1862–71)[editar | editar a fonte]

En 1869 volveu á composición de Sigfrido, terminando en outubro a composición de O ocaso dos deuses.

Bayreuth (1871–76)[editar | editar a fonte]

En 1871, Wagner decidiu trasladarse a Bayreuth, que fora o lugar elixido para o seu novo teatro de ópera.[3] O concello doou un gran terreo —o "Outeiro Verde"—como lugar para o teatro. A familia trasladouse á vila ao ano seguinte e colocaron a primeira pear do Bayreuth Festspielhaus. Wagner inicialmente anunciou o primeiro Festival de Bayreuth, no que se representaría por primeira vez o ciclo completo do Anel, para 1873,[4] mais dende que Ludwig rexeitara financiar o proxecto, a construción retrasouse e a data proposta para o festival foi aprazada. Para obter fondos para a construción do teatro creáronse "Sociedades Wagnerianas" en varias cidades,[5] e Wagner comezou unha xira por Alemaña dirixindo concertos.[6] Contra a primavera de 1873, tan só obtivera un terzo dos fondos requiridos; algunhas súplicas a Ludwig foron inicialmente ignoradas, mais a principios de 1874, co proxecto próximo ao colapso, o Rei cedeu e outorgou un empréstamo.[7][8] Os plans completos de construción incluían a vivenda familiar, "Wahnfried" (Wahn significa «loucura» e Friede significa «paz», en alemán; Wahnfried podería traducirse como «paz tras a loucura»), á que Wagner, xunto con Cosima e seus fillos, trasladáronse dende o seu fogar temporal o 18 de abril de 1874.[9][10] A construción do teatro finalizou en 1875, e o festival programouse para o ano seguinte. Ao falar sobre a loita para rematar o edificio, Wagner comentoulle a Cosima: "Cada pedra é vermella co meu sangue e o teu".[11]

O Bayreuth Festspielhaus: fotocromo impreso ca. 1895.

Para o deseño do Festspielhaus, Wagner apropiouse de algunhas ideas do seu antigo compañeiro, Gottfried Semper, que anteriormente lle solicitara para un novo teatro de ópera en Múnic.[4] Wagner foi responsable de varias innovacións teatrais en Bayreuth; estas inclúen o escurecemento do auditorio durante as representacións, e colocar a orquestra nun foso fóra do alcance do público.[12]

Finalmente o Festspielhaus abriu as súas portas o 13 de agosto de 1876 coa representación de Das Rheingold, ao fin tomando o seu lugar como primeira noite do ciclo completo do Anel; polo tanto, o Festival de Bayreuth de 1876 viu a estrea do ciclo completo, representada como unha secuencia, como o compositor previra.[13] O Festival de 1876 consistiu en tres ciclos do Anel completos (baixo a batuta de Hans Richter).[14] Ao final, as reaccións críticas oscilaron entre as do compositor noruegués Edvard Grieg, que considerou a obra "divinamente composta", e a do xornal francés Le Figaro, que chamou á música "o soño dun lunático".[15] Entre os desilusionados estaba o amigo e discípulo de Wagner Friedrich Nietzsche, quen, tendo publicado o seu eloxioso ensaio "Richard Wagner en Bayreuth" antes do festival como parte das súas Unzeitgemässe Betrachtungen (Consideracións intempestivas), ficou un pouco decepcionado polo que viu como un proxenitismo cada vez máis exclusivista do nacionalismo alemán de Wagner; a súa ruptura con Wagner comezou nese momento.[16] O festival estableceu firmemente a Wagner como artista de importancia europea, e de feito mundial: cabe destacar a participación de Guillerme I de Alemaña, o Emperador Pedro II do Brasil, Anton Bruckner, Camille Saint-Saëns e Pyotr Ilyich Tchaikovsky.[17] Dende ese día e ata a actualidade o teatro continúa a ser a sede do Festival de Bayreuth (agás polas parénteses debidas á Primeira e á Segunda Guerra Mundial). Dende 1973 o Festival é supervisado pola Richard-Wagner-Stiftung (Fundación Richard Wagner), que inclúe a varios descendentes do compositor.[18] Con esta obra, Wagner puña en práctica o seu concepto de «Gesamtkunstwerk» («obra de arte total»), na que o drama, a música e as artes visuais combinábanse harmoniosamente.

Wagner estaba lonxe de estar satisfeito co Festival; Cosima rexistrou que meses máis tarde, a súa actitude cara as producións era de "Nunca mais, nunca máis!"[19] Por outra banda, o Festival finalizou cun déficit de en torno a 150.000 marcos.[20] Os gastos de Bayreuth e Wahnfried significaban que Wagner aínda procuraba fontes de ingresos adicionais dirixindo ou aceptando encargos como a Centennial March para os Estados Unidos de América, pola que recibiu a suma de 5.000 dólares.[21][22]

Últimos anos (1876–83)[editar | editar a fonte]

Logo de anos de esforzo e grazas á axuda financeira do seu benefactor Luís II (a pesar de todo), Wagner consegue finalmente inaugurar en 1876 o seu personalísimo Festival de Bayreuth na cidade homónima. Para iso construír un teatro a medida, o Bayreuther Festspielhaus, no que se seguen representando as súas obras, ano tras ano, desde entón (salvo o paréntese causar polas dúas guerras mundiais).

Logo do primeiro Festival de Bayreuth, Wagner comezou a traballar en Parsifal, a súa última ópera. O súa composición prolongouse catro anos, moitos dos cales Wagner os pasou en Italia por motivos de saúde.[23] Dende 1876 a 1878 Wagner tamén embarcouse na súa última relación amorosa documentada, desta vez con Judith Gautier, á que coñecera no Festival de 1876.[24] Wagner estaba tamén moi preocupado polos problemas de financiamento de Parsifal, e pola perspectiva de que a obra sería representada por outros teatros que Bayreuth. Foi asistido unha vez máis pola xenerosidade do Rei Ludwig, mais aínda así, a causa da súa situación financeira persoal, viuse forzado a vender os dereitos de varias obras non publicadas (incluída Siegfried Idyll) á editorial Schott en 1877.[25]

A tumba de Wagner no xardín Wahnfried; en 1977 as cinzas de Cosima foron colocadas ao carón do corpo de Wagner.

Wagner escribiu numerosos artigos nos seus derradeiros anos de vida, frecuentemente sobre temas políticos, e frecuentemente nun ton reaccionario, repudiando algunhas ideas anteriores, máis liberais. Estes escritos inclúen "Religion und Kunst" (1880) e "Heldentum und Christentum" (1881), que foron publicados polo sue partidario Hans von Wolzogen no xornal Bayreuther Blätter, fundado en 1880 polo propio compositor e von Wolzogen para os visitantes wagnerianos de Bayreuth..[26] O repentino interese de Wagner polo Cristianismo neste período, que infundiu a Parsifal, foi contemporáneo ao seu aliñamento crecente co nacionalismo alemán, e exixiu da súa parte, e de parte dos seus colaboradores, "a reescritura de algo da historia recente de Wagner", con fin de representar, por exemplo, o Anel como unha obra que reflicte os ideais cristiáns.[27] Moitos destes últimos artigos, incluído "Was ist deutsch?" (1878, mais baseado nun bosquexo escrito na década de 1860),[28] repiten as preocupacións antisemitas de Wagner.

Wagner finalizou Parsifal en xaneiro de 1882, e celebrouse un segundo Festival de Bayreuth para a nova ópera, que se estreou o 26 de maio.[29] Nesa época Wagner estaba moi enfermo, xa que sufrira unha serie de anxinas de pesto cada vez máis severass.[30] Durante a 16ª e última de Parsifal o 29 de agosto, entrou en segredo no foso do teatro durante o terceiro acto, tomou a batuta do director Hermann Levi, e dirixiu a representación ata o final.[31]

Despois do festival, a familia Wagner viaxou a Venecia para pasar o inverno. Wagner morreu dun ataque ao corazón aos 69 anos o 13 de febreiro de 1883 en Ca' Vendramin Calergi, un palazzo do século XVI no Gran Canal.[32] Unha lenda suxire que o ataque ao corazón tivo lugar a raiz dunha discusión con Cosima polo suposto interese amoroso de Wagner pola cantante Carrie Pringle, que fora doncela das flores en na representación de Parsifal en Bayreuth, porén esta lenda carece de evidencias.[33] Despois de que unha góndola funeraria levara os restos de Wagner polo Gran Canal, o seu corpo foi repatriado a Alemaña, onde foi enterrado no xardín de Villa Wahnfried, en Bayreuth.[34] As dúas pezas do seu sogro, Franz Liszt, para piano solo tituladas La lugubre gondola evocan o paso dunha góndola fúnebre cuberta de negro portando a Wagner polo Gran Canal.[35]

Obra[editar | editar a fonte]

A produción musical de Wagner está clasificada no Wagner-Werk-Verzeichnis (WWV) que consta de 113 obras, incluídos fragmentos e proxectos.[36]

Óperas[editar | editar a fonte]

Leitmotif asociado coa chamada de corno do heroe da ópera de Wagner Siegfried.

As obras operísticas de Wagner son o seu principal legado. Ao contrario do que ocorre coa maioría dos compositores de ópera, que xeralmente deixaron o traballo de escribir o libreto (o texto e as letras) a outros, Wagner escribiu os seus propios libretos, aos que se referiu como "poemas".[37]

Dende 1849 en diante, impulsou un novo concepto de ópera denominado frecuentemete como "drama musical" (aínda que posteriormente el mesmo rexeitou ese termo),[38][nota 3] nos que todos os elementos musicais, poéticos e dramáticos se fusionaron—o Gesamtkunstwerk ("obra de arte total"). Wagner desenvolveu un estilo compositivo no que a importancia da orquestra é a mesma que a dos contantes. O papel dramático da orquestra nas últimas óperas inclúe o uso de leitmotifs, frases musicais que poden interpretarse como o anuncio de personaxes, lugares, e elementos da trama específicos; o seu complexo entrelazo e evolución iluminan a progresión do drama.[40] Estas óperas son aínda consideradas, a pesar das reservas de Wagner, como "dramas musicais" por moitos autores.[41][42]

Primeiras obras (ata 1842)[editar | editar a fonte]

Os primeiros intentos de Wagner na ópera quedaron frecuentemente incompletos. Entre os proxectos abandonados polo compositor encóntranse a ópera pastoral Die Laune des Verliebten, baseada na obra homónima de Goethe, escrita aos 17 anos de idade,[43] Die Hochzeit (O Casamento), na que Wagner traballou en 1832,[43] e o singspiel Männerlist größer als Frauenlist (1837–38). Die Feen (As Fadas, 1833) non of representada en vida do compositor[44] e Das Liebesverbot (Amor Prohibido, 1836) foi retirada logo da súa primeira representación.[45] Rienzi (1842) foi a primeira ópera de Wagner en ser representada con éxito.[46] O estilo compositivo destas primeiras obras era convencional—a relativamente máis sofisticada Rienzi amosa a clara influencia da Grand Opéra à la Spontini e Meyerbeer—e non exhibía as innovations que lle darían a Wagner o lugar que ocupa na historia da música. Posteriormente na súa vida, Wagner dixo que non consideraba estas obras como parte da súa oeuvre; ningunha delas foi nunca representada no Festival de Bayreuth,[47] e tan só foron representadas en raras ocasións nos últimos cen anos (aínda que a abertura de Rienzi é unha peza de concerto ocasional). Die Feen, Das Liebesverbot e Rienzi foron representadas tanto en Leipzig como en Bayreuth en 2013 para celebrar o bicentenario do compositor.[48]

"Óperas románticas" (1843–51)[editar | editar a fonte]

Manuscrito do inicio da abertura de Der fliegende Holländer coas notas de Wagner para o editor.

A produción da etapa media de composición de Wagner comezou con Der fliegende Holländer (1843), seguida por Tannhäuser (1845) e Lohengrin (1850). Estas tres óperas son ás veces denominadas como as "óperas románticas" de Wagner.[49] Reforzaron a reputación, entre o público de Alemaña e fóra do país, que Wagner comezara a establecer con Rienzi. A pesar de distanciarse do estilo destas óperas a partir de 1849, Wagner volveu traballar tanto en Der fliegende Holländer como en Tannhäuser en varias ocasións.[nota 4] Estas tres óperas considérase que representan unha etapa significativa de desenvolvemento na madurez musical e operística de Wagner dende o punto de vista do manexo dos temas, a representación de emocións e a orquestración.[51] Son as obras máis temperás incluídas no canon de Bayreuth, as óperas de madurez que Cosima introduciu no Festival de Bayreuth despois da morte do compositor seguindo os seus desexos.[52] As tres (incluíndo as diferentes versións de Der fliegende Holländer e Tannhäuser) continúan a ser representadas regularmente en todo o mundo, e son frecuentemente gravadas.[nota 5] Tamén foron as óperas polas que a súa fama extendeuse durante a súa vida.[nota 6]

"Dramas musicais" (1851–82)[editar | editar a fonte]

Os inicios do Anel[editar | editar a fonte]
Brünnhilde a valquiria, ilustración de Arthur Rackham (1910).

Os últimos dramas de Wagner son considerados as súas obras mestras. Der Ring des Nibelungen, comunmente coñecido como o Anel ou o "ciclo do Anel", é un grupo de catro óperas baseadas libremente en figuras e elementos da mitoloxía xermánica —especialmente as escritas en lingua nórdica antiga Edda poética e a Saga Völsunga, e o Nibelungenlied en alto alemán medio.[54] Wagner desenvolveu especificamente os libretos para estas óperas de acordo coa súa interpretación do Stabreim, un verso de rima par altemente aliterado empregado na antiga poesía xermánica.[55] Foron tamén influenciadas polos conceptos que Wagner tiña sobre o teatro da antiga Grecia, no que as tetraloxías eran un dos compoñentes das festividades atenienses, e que el discutiu moito no seu ensaio "Oper und Drama".[56]

As dúas primeiras óperas do ciclo do Anel foron Das Rheingold (O ouro do Rin), que foi completada en 1854, e Die Walküre (A Valquiria), que foi rematada en 1856. En Das Rheingold, co sue "implacablemente locuaz 'realismo' [e] a ausencia de 'números' líricos",[57] Wagner estivo moi próximo aos seus ideais musicais dos seus ensaios de 1849–51. Die Walküre, que contén o que é practicamente un aria tradicional (Winterstürme de Siegmund no primeiro acto), e a aparición quasi-coral das propias valquirias, amosa máis trazos "operísticos", mais ten sido avaliado por Barry Millington como "o drama musical que máis satisfactoriamente encarna os principios teóricos do 'Oper und Drama'... Unha síntese de poesía e música é conseguida sen ningún sacrificio notable na expresión musical".[58]

Tristan und Isolde e Die Meistersinger[editar | editar a fonte]

Mentres estaba a compoñer a ópera Siegfried, a terceira parte do ciclo do Anel, Wagner interrompeu o traballo na mesma e entre 1857 e 1864 escribiu a tráxica historia de amor Tristan und Isolde e a súa única comedia de madurez, Die Meistersinger von Nürnberg (Os Mestres Cantores de Nuremberg), dúas obras que tamén forman parte do catálogo operístico habitual.[59]

Franz Betz, que encarnou a Hans Sachs en Die Meistersinger, e cantou o papel de Wotan na primeira representación completa do ciclo do Anel.

A Tristan concédeselle frecuentemente un lugar especial na historia da música; moitos a ven como o inicio do abandono da harmonía e a tonalidade convencionais e consideran que senta as bases da dirección da música clásica no século XX.[60][61][62] Wagner sentiu que as súas teorías musico-dramáticas estaban máis perfectamente desenvolvidas nesta obra co seu uso da "arte da transición" entre elementos dramáticos e a equilibrio conseguido entre as liñas orquestrais e vocais.[63] Completada en 1859, a obra foi representada por primeira vez en Múnic baixo a dirección de Hans von Bülow en puño de 1865.[64]

Die Meistersinger foi orixinalmente concibida por Wagner en 1845 como como unha especie de clímax cómico de Tannhäuser.[65] Como Tristan, foi estreada en Múnic baixo a batuta de Bülow, o 21 de xuño de 1868, e conseguiu un éxito inmediato.[66] Barry Millington describe a ópera como "un drama musical rico e perceptivo amplamente admirado pola súa cálida humanidade";[67] pero debido aos seus fortes matices nacionalistas alemáns, é tamén considerada por algúns como un exemplo das ideas políticas reaccionarias e do antisemitismo de Wagner.[68]

A finalización do Anel[editar | editar a fonte]

Cando Wagner retomou a composición da música do último acto de Siegfried e a de Götterdämmerung (O Crepúsculo dos Deuses), como parte final do Anel, o seu estilo cambiara unha vez máis a algo máis recoñecible como "operístico"que o mundo sonoro de Rheingold e Walküre, a pesar de que aínda estaba mellor provisto da súa orixinalidade como compositor e tinguido de leitmotivs.[69] Isto foi en parte porque os libretos das catro óperas do Anel foron escritos en orde inversa, polo que o texto de Götterdämmerung foi concibido máis "tradicional" que Rheingold;[70] aínda así, as súas restricións autoimpostas do Gesamtkunstwerk relaxáranse. As diferenzas tamén son o resultado do desenvolvemento como compositor de Wagner durante o período no que escribiu Tristan, Meistersinger e a versión parisina de Tannhäuser.[71] Dende o terceiro acto de Siegfried en diante, o Anel tornouse melódicamente máis cromático, máis complexo harmonicamente e cun maior desenvolvemento no seu tratamento dos leitmotifs.[72]

Wagner tardou 26 anos dende que escribiu o primeiro borrador dun libreto en 1848 ata que completou Götterdämmerung en 1874. O Anel dura en torno a 15 horas de representación[73] e é a única empresa de tal magnitude que é representada regularmente nos escenarios de todo o mundo.

Parsifal[editar | editar a fonte]

A última ópera de Wagner, Parsifal (1882), que foi a súa única obra escrita específicamente para o seu Bayreuth Festspielhaus e que é descrita na partitura como "Bühnenweihfestspiel" ("Festival Escénico Sacro"), ten un argumento suxerido por elementos da lenda do Santo Graal. Tamén transmite elementos da renuncia budista suxerida pola lectura que o compositor fixo de Schopenhauer.[74] Wagner described it to Cosima as his "last card".[75] Segue a ser controvertida debido ao seu tratamento do Cristianismo, o seu erotismo, e a súa expresión, como é percibido por algúns comentaristas, do nacionalismo alemán e o antisemitismo.[76] A pesar da propia descición do compositor sobre a ópera ao rei Luis como "esta máis Cristiá das obras",[77] Ulrike Kienzle comentou que "o xiro de Wagner á mitoloxía cristiá, na que descansan as imaxes e os contidos espirituais de Parsifal, é idiosincrásica e contradí o dogma cristián de moitos xeitos".[78] Musicalmente a ópera levou a cabo a representación do continuo desenvolvemento do estilo do compositor, e Barry Millington a describe como "unha partitura diáfana de beleza e refinamento sobrenatural".[79]

Música non-operística[editar | editar a fonte]

André Gill suxerindo que a música de Wagner era enxordecedora. Portada de L'Éclipse do 18 de abril de 1869.

Amais das súas óperas, Wagner compuxo relativamente poucas pezas musicais. Estas inclúen sinfonía en Do Maior (escrita aos 19 anos), a Eine Faust-Ouvertüre (a única parte completada dun sinfonía previstasobre o tema), algunhas aberturas, e obras corais e para piano.[80] A súa obra máis frecuentemente interpretada que non é un estracto de ópera é Siegfried-Idyll para orquestra de cámara, que ten varios motivos en común co ciclo do Anel.[81] Os Wesendonck Lieder son tamén interpretados con frecuencia, sexa na versión orixinal para piano, ou con acompañamento orquestral.[nota 7] Interprétanse con menor frecuencia a súa American Centennial March (1876), e Das Liebesmahl der Apostel (A festa de amor dos Apóstolos), unha obra para coros masculinos e orquestra composta en 1843 para a cidade de Dresde.[83]

Logo de finalizar Parsifal, Wagner expresou a súa intención de xirar cara a composición de sinfonías,[84] e varios bosquexos datados dende finais dos anos 1870s e principios dos 1880s foron identificados como traballos para este fin.[85] As aberturas e certos pasaxes orquestrais das óperas do período medio e final de Wagner son habitualmente interpretadas como pezas de concerto. Para a maioría destas, Wagner escribiu ou reescribiu pequenas pasaxes para asegurar a coherencia musical. O "Treulich geführt" de Lohengrin é frecuentemente interpretada como marcha nupcial procesional nos países de fala inglesa.[86]

Produción literaria[editar | editar a fonte]

Portada da primeira edición de Oper und Drama (1851).

Wagner foi un escritor extremádamente prolífico, escribindo centos de libros, , poemas e artículos, así como unha gran correspondencia que abrangue toda a súa vida. As súas obras literarias cubren unha ampla temática, incluíndo a política, a filosofía e detalladas análises das súas óperas. Entre os ensaios compre salientar Die Kunst und die Revolution (Arte e revolución, 1849); Oper und Drama (Ópera e drama, 1851), un ensaio sobre teoría operística; e Das Judenthum in der Musik (O xudaísmo na música, 1850), un polémico ensaio dirixido contra os xudeos en xeral e contra Giacomo Meyerbeer en particular. Wagner planeou a publicación dunha edición de todas as súas publicacións para o 1865;[87] el cría que esta edición podería axudar ao mundo a entender o seu desenvolvemento intelectual e obxectivos artísticos.[88] A primeira destas edicións foi publicada entre 1871 e 1883, mais foi manipulada para suprimir ou alterar artigos que eran unha vergoña para el (por exemplo as alabanzas a Meyerbeer), ou mediante a alteración da data de algúns artigos.[89]

Tamén escribiu varias obras autobiográficas, como Mein Leben (Miña vida, 1880), que foi orixinalmente publicada para amigos cercanos nunha edición moi pequena (unhas 15 ou 18 copias por volume) en catro volumes entre 1870 e 1880. A primeira edición pública (con moitas partes suprimidas por Cosima) apareceu en 1911, aínda que o primeiro intento dunha edición completa (en alemán) non apareceu ata 1963.[90]

Nos seus últimos anos converteuse nun enérxico opositor da experimentación co animais, e en 1879 publicou unha carta aberta, Contra a vivisección, en apoio do activista polos dereitos dos animais Ernst von Weber.[91]

Existen varias edicións modernas completas ou parciais das obras literarias de Wagner,[92] incluíndo a edición do centenario en alemán editada por Dieter Borchmeyer (que sen embargo omitiu o ensaio Das Judenthum in der Musik e Mein Leben).[93] Hai prevista unha edición completa da correspondencia do compositor, que se estima ascenderá a entre os 10.000 e os 20.000 artigos, cuxo primeiro volumo apareceu en 1967,[94] e que está supervisada polo Instituto de Investigación Musical da Julius-Maximilians-Universität Würzburg. Do mesmo xeito en 2012 apareceron 20 volumos que abarcan o período de 1870.[95]

Ideoloxía de Wagner[editar | editar a fonte]

Patriotismo alemán[editar | editar a fonte]

Wagner foi ao principio -arrastrado polas ideas da revolución e dun renovado cristianismo- un home en favor da fraternidade dos pobos. Porén, pronto foi facéndose cada vez máis un nacionalista alemán, influído por xente como o Conde de Gobineau. Este nacionalismo pode verse claramente reflectido tanto nos argumentos das súas obras como nas súas mitolóxicas personaxes. Unha idea que repetiu moito foi a das colonias alemás, como pode verse na súa obra póstuma Religion und Kunst.

Monarquía[editar | editar a fonte]

Richard Wagner sempre defendeu o concepto que se coñece como monarquía absolutista, aínda que defendía o dereito á liberdade do pobo. É dicir, que quería unha aristocracia e un goberno que tivese a autoridade para facer o que considerase oportuno e ao mesmo tempo o pobo non estivese tiranizado.

Relixión[editar | editar a fonte]

Acerca deste tema dinos Houston Stewart Chamberlain:

A relixión é, segundo Wagner, para a vida interior, o que a monarquía é para a exterior. Ata naqueles anos (1848-1852), nos cales Wagner estaba case directamente enemistado co Cristianismo xa histórico, non existe nin un escrito seu en que non fale da relixión como fundamento de "a propia dignidade humana", como "a fonte de todo arte" etc. As igrexas, pola contra, e a cristalización da revelación en dogmas -aínda que na súa maioría son tratadas por Wagner con gran respecto e danlle a oportunidade de tratalas cheas de luz-, parece que persoalmente lle son alleas, de maneira que se poden ler todos os seus escritos sen adiviñar a que confesión cristiá pertence el e, desde logo, nin das súas doutrinas, nin das súas obras artísticas, ningunha forma especial de Cristianismo ten o dereito de atribuírllo.

—Houston Stewart Chamberlain, Richard Wagner. Ideoloxía

Aínda que segundo Hirschberger no seu libro The History of Philosophy,[96] Wagner finalmente converteuse ao cristianismo, para gran desilusión de Nietzsche, quen se inspirou nel antes e ata a súa conversión.

Algúns autores téñeno situado na esfera da relixión profunda e o simbolismo relixioso, así o escritor Mario Roso de Luna na súa obra, Wagner, mitólogo y ocultista, fai un estudo da relación das obras de Wagner cos mitos e a tradición de oriente e occidente. O escritor Samael Aun Weor na súa obra El Parsifal develado estuda a linguaxe iniciática das obras do maestro así como o significado simbólico das personaxes desta obra wagneriana.

Wagner e antisemitismo[editar | editar a fonte]

Portada da versión de 1869 de Das Judenthum in der Musik.

O antisemitismo de Wagner maniféstase no seu ensaio Das Judenthum in der Musik (O xudaísmo na música) publicado anónimo no seu momento (1850) e máis adiante baixo o seu nome. Nel, Wagner deplora a xudaización da arte moderna e sostén a tese segundo a cal "o xudeu" é realmente incapaz de expresarse artisticamente non pola súa aparencia exterior nin pola súa lingua, pero polo menos si polo seu canto, no entanto "aquel" chegue na música ao dominio do gusto público.

No seu ensaio Que é alemán? de 1865, Wagner intenta explicar o fracaso da Revolución de 1848 debido ao feito de que ao verdadeiro auténtico alemán -e os seus nomes- representoullo tan subitamente por unha clase de xente que era totalmente allea a el.

Ademais, sobre o círculo bayreuthiano ao redor de Richard e Cósima Wagner introduciuse na sociedade alemá, na segunda metade do século XIX, un racismo nunha forma totalmente nova: un racismo bioloxizante. Foi esencialmente representado polo francés Arthur de Gobineau, que impresionou a Wagner, e o inglés -alemán de adopción- Houston Stewart Chamberlain. Ambos os dous propagaron a superioridade dunha "raza aria" fronte ao xudaísmo. Chamberlain casou en 1908 con Eva, filla de Wagner.

Algúns autores reclaman unha contradición dos argumentos sobre este tema, xa que Richard Wagner demostra aos seus amigos e compañeiros de traballo xudeus unha gran confianza. Entre outros coñecidos do autor destácanse: o seu axudante Karl Tausig, Joseph Rubinstein, Angelo Neumann e a famosa cantante Lilli Lehmann. A estrea do seu último traballo Parsifal confioullo ao director de orquestra Hermann Levi en Bayreuth.

A execución das obras de Wagner aínda é ardentemente controvertida en Israel. Así, por exemplo, a representación da abertura da ópera Tristán e Isolda en dirección do arxentino Daniel Barenboim en xullo de 2001 conduciu a un escándalo. Impedíronse outras representacións wagnerianas, en parte debido á sabotaxe con protestas por parte de sobreviventes do Holocausto.

Wagner e Liszt[editar | editar a fonte]

Franz Liszt (na imane) e Wagner mantiveron unha estreita relación, mesmo o segundo casou coa filla do primeiro, Cosima.

Franz Liszt apoiou a carreira do xove Richard Wagner e foi o seu máximo promotor. Coñecéronse en 1840 en París, cando Liszt xa era un pianista moi aprezado en toda Europa. O compositor húngaro acolleuno na súa residencia de Weimar logo dos sucesos do levantamento de Dresde e a posterior persecución á que se viu sometido Wagner, e organizou a súa escapada a Suíza, correndo cos gastos de establecerse en Zúric. Durante o período no que Wagner estivo no exilio, Liszt encargouse de estrear en 1849 na Hofoper de Weimar Tannhäuser e en 1850 o propio Liszt dirixiu a estrea de Lohengrin. Tamén envioulle cartos de xeito regular, deulle consellos, contribuiu á propagación das súas ideas en ensaios, publicou obras de Wagner e transcribiu parte da súa obra para piano. Foron os anos nos que a amizade foi máis forte. Liszt escribiu:

A obra de Wagner vai dominar o noso século, como manifestación máis monumental da arte contemporánea. É fulminante, marabillosa e solemne. O seu xenio para min era un foco luminoso que seguir.

—Franz Liszt[97]

Pola súa banda, Wagner iniciou unha relación extramatrimonial coa súa filla Cosima Liszt (antes casada co director de orquestra Hans von Bülow, un dos alumnos favoritos de Liszt) en 1865 e casaron en 1870 en medio dun escándalo que provocou o distanciamento entre ambos compositores, unido ás súas diferenzas políticas. Cosima tivo no seu primiro matrimonio catro fillos, dous dos cales foron produto da relación extramarital con Wagner. Logo, xa casada con este, Cosima pariu a Siegfried Wagner. En 1872 Liszt e Wagner reconciliáronse.[97]

Logo de recobrar a súa amizade, Liszt apoiou a construción do Bayreuther Festspielhaus e o Festival, grazas á súa fama e contactos, e realizando doazóns. Tamén contribuiu na búsqueda de patrocinadores e actuou como pianista, algo pouco habitual na época. Motivados por elo, actuaron xuntos por segunda vez nas súas vidas nun concierto en Budapest que tivo lugar o 10 de marzo de 1875.[97]

Ao final das súas vidas os seus encontros eran frecuentes, xa que Liszt adoitaba visitar á súa familia durante as súas estancias en Bayreuth e Venecia, aínda que as reaccións de Wagner cara ao seu sogro eran dispares, xa que podía chegar a pedirlle que fora a vivir con eles e mostráballe a súa gratitude e amor mediante abrazos se estaba de bo humor; ou mostraba celos coa súa dona cando o pai desta pasaba demasiado tempo con eles. Tamén lle molestaba o xeito de vida que levaba Liszt tan distinto do seu, marcado principalmente polo catolicismo. En 1883, conmocionado ante a morte do seu xenro, Liszt escribiu A góndola lúgubre n.º 1 e 2, R.W. Venezia, e Á tumba de Richard Wagner.[97]

Liszt morreu o 31 de xullo de 1886 en Bayreuth mentres se celebraba o Festival adicado á obra de Wagner. Seis días antes, estando xa moi enfermo, encontrara forzas para asistir á representación de Tristan und Isolde e mesmo circulou por Bayreuth o rumor (totalmente infundado, segundo Walker) de que a última palabra de Liszt antes de morrer fora «Tristan».[98] Tal rumor apareceu recollido na prensa internacional da época.[99]

Wagner na cultura popular[editar | editar a fonte]

Selo postal emitido na República Democrática Alemá en honor do compositor.

A vida de Wagner ten sido empregada como argumento de varios filmes biográficos. En 1955, o director alemán William Dieterle filmou para Hollywood Magic Fire, un filme sobre a vida e a obra de Wagner, dende os seus inicios, pasando pola súa amizade con Liszt, o seu romance coa filla deste, Cosima, e o seu matrimonio con Minna Planer. Nela actúan, entre outros, Yvonne De Carlo, Carlos Thompson, Valentina Cortese, Peter Cushing e Alan Badel, interprentando a Richard Wagner.[100] En 1983, o realizador británico Tony Palmer realizou unha monumental produción de 600 minutos (10 capítulos dunha hora), titulada Wagner, sobre o compositor con Richard Burton como Wagner, Vanessa Redgrave como Cosima e Marthe Keller como Mathilde Wesendonck.[101]

Ademais, numerosas bandas sonoras teñen empregado temas wagnerianos e as súas composicións téñense empregado en máis de 600 filmes e series de televisión.[102] Por exemplo, a maior parte das cancións da banda sonora de Trevor Jones para Excalibur de John Boorman están tomadas de óperas de Wagner, onde poden escoitarse o preludio de Parsifal e o de Tristan und Isolde, entre outras.[103][104][105] Dita obra, xunto co Coro nupcial, son dous dos fragmentos do compositor máis empregados en obras cinematográficas ou televisivas.[102]

Tamén tense empregado a súa imaxe na acuñación de moedas ou na emisión de selos postais, en moitos casos con motivo dos aniversarios do seu nacemento ou pasamento.

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Dos seus fillos, dous (Carl Gustave e Maria Theresia) morreron sendo nenos. Os outros foron os seus irmáns Albert e Carl Julius, e as súas irmás Rosalie, Luise, Clara e Ottilie. Todos eles, agás o orfebre Carl Julius, tiveron carreiras relacionadas coa escena. Wagner tamén tivo unha media irmá máis nova que el, Caecilie, nada do matrimonio entre súa nai e o seu segundo home Geyer en 1815
  2. A data e as causas da morte de seu pai varían dependendo das fontes: na biografía de Wagner realizada para Naxos por Jesús Trujillo Sevilla, a morte produciuse tan só un mes despois do nacemento do compositor, e a causa sería unha epidemia de peste; pola súa, Ana Nuño na biografía realizada para RBA e Deutsche Grammophon sostén que foron tres meses, e que a súa morte se tería producido o 23 de novembro dese mesmo ano.
  3. No seu ensaio de 1872 "On the Designation 'Music Drama', criticou o termo "drama musical" suxerindo no seu lugar a frase "obras nas que a música faise visible".[39]
  4. Para a reelaboración de Der fliegende Holländer, ver Deathridge (1982) 13, 25; para a de Tannhäuser, ver Millington (2001) 280–2, que cita máis comentarios de Wagner a Cosima tres semanas antes da súa morte nos que sinalaba que "aínda lle debe ao mundo Tannhäuser."[50]
  5. Véxanse as listas de interpretacións por ópera en Operabase, e os artigos en Wikipedia de discografía de Der fliegende Holländer, discografía de Tannhäuser e discografía de Lohengrin.
  6. Por examplo, Der fliegende Holländer foi representada en Londres en 1870 e nos Estados Unidos (Philadelphia) en 1876; Tannhäuser en Nova York en 1859 e en Londres en 1876; Lohengrin en Nova York en 1871 e en Londres en 1875.[53] Para información detallada da historia das representacións, incluídos outros países, ver o sitio web do Stanford University Wagner, en cada ópera.
  7. Normalmente emprégase a orquestración de Felix Mottl (partitura dispoñible no sitio web de IMSLP), a pesar de que Wagner arranxou unha das cancións para orquestra de cámara.[82]
Referencias
  1. Wagner (1992) 3; Newman (1976) I, 12
  2. Millington (1992) 97
  3. (Gregor-Dellin, 1983, p. 400)
  4. 4,0 4,1 (Spotts, 1994, p. 40)
  5. (Newman, 1976, p. IV, 392–3)
  6. (Gregor-Dellin, 1983, p. 409–18)
  7. (Spotts, 1994, p. 45–6)
  8. (Gregor-Dellin, 1983, p. 418–9)
  9. (Marek, 1981, p. 156)
  10. (Gregor-Dellin, 1983, p. 419)
  11. Citado en (Spotts, 1994, p. 54)
  12. (Spotts, 1994, p. 11)
  13. (Millington, 1992, p. 287)
  14. (Spotts, 1994, p. 61–2)
  15. (Spotts, 1994, p. 71–2)
  16. (Newman, 1976, p. IV, 517–39)
  17. (Spotts, 1994, p. 66–7)
  18. "STIFTUNGSURKUNDE der Richard-Wagner-Stiftung Bayreuth" (en alemán). Sitio web oficial do Festival de Bayreuth. Arquivado dende o orixinal o 4 de agosto de 2008. Consultado o 3 de abril de 2016. 
  19. (Cosima Wagner, 1994, p. 270)
  20. (Newman, 1976, p. IV, 542) Isto era equivalente no momento a 37.500 dólares.
  21. (Gregor-Dellin, 1983, p. 422)
  22. (Newman, 1976, p. IV, 475)
  23. (Millington, 2001, p. 18)
  24. (Newman, 1976, p. IV, 605–7)
  25. (Newman, 1976, p. IV, 607–10)
  26. (Millington, 2001, p. 331–2, 409). Os últimos ensaios e artigos son reimpresos en Wagner (1995e).
  27. (Stanley, 2008, p. 154–6)
  28. (Wagner, 1995a, p. 149–70)
  29. (Millington, 2001, p. 19)
  30. (Gutman, 1990, p. 414–7)
  31. (Newman, 1976, p. IV, 692)
  32. (Newman, 1976, p. IV, 697, 711–2)
  33. (Cormack, 2005, p. 21–5)
  34. (Newman, 1976, p. IV, 714–6)
  35. (Walker, 1996, p. 496-498)
  36. O WWV está dispoñible en liña en alemán (data de acceso, 3 de abril de 2016)
  37. (Millington, 2001, p. 264–8)
  38. (Millington, 2001, p. 236–7)
  39. (Wagner, 1995b, p. 299–304)
  40. (Millington, 2001, p. 234–5)
  41. Ver por exemplo (Dalhaus, 1995, p. 129–36)
  42. Ver tamén (Millington, 2001, p. 236, 271)
  43. 43,0 43,1 Erro no código da cita: Etiqueta <ref> non válida; non se forneceu texto para as referencias de nome Millington_2001_321
  44. Erro no código da cita: Etiqueta <ref> non válida; non se forneceu texto para as referencias de nome Millington_2001_271
  45. Erro no código da cita: Etiqueta <ref> non válida; non se forneceu texto para as referencias de nome Millington_2001_273
  46. Millington (2001) 274–6
  47. Magee (1988) 26
  48. Wagnerjahr 2013 website, accessed 14 November 2012
  49. e.g. en Spencer (2008) 67–73 e Dahlhaus (1995) 125–9
  50. Cosima Wagner (1978) II, 996
  51. Westernhagen (1980) 106–7
  52. Skelton (2002)
  53. Millington (1992) 276, 279, 282–3
  54. Ver Millington (2001) 286; Donington (1979) 128–30, 141, 210–2.
  55. Millington (1992) 239–40, 266–7
  56. Millington (2008) 74
  57. Grey (2008) 86
  58. Millington (undated b)
  59. Millington (2001) 294, 300, 304
  60. Erro no código da cita: Etiqueta <ref> non válida; non se forneceu texto para as referencias de nome Millington_2001_301
  61. Dahlhaus (1979) 64
  62. Deathridge (2008) 224
  63. Rose (1981) 15
  64. Millington (2001) 298
  65. McClatchie (2008) 134
  66. Gutman (1990) 282–3
  67. Millington (undated c)
  68. Ver por exemplo Weiner (1997) 66–72.
  69. Millington (2001) 294–5
  70. Millington (2001) 286
  71. Puffett (1984) 43
  72. Puffett (1984) 48–9
  73. Millington (2001) 285
  74. (Millington, 2001, p. 308)
  75. Cosima Wagner (1978) II, 647. Entry of 28 March 1881.
  76. Stanley (2008) 169–75
  77. Newman (1976) IV, 578. Letter from Wagner to the King of 19 September 1881.
  78. Kienzle (2005) 81
  79. Erro no código da cita: Etiqueta <ref> non válida; non se forneceu texto para as referencias de nome Millingtonundated
  80. (von Westernhagen, 1980, p. 138)
  81. (Millington, 1992, p. 311–2)
  82. (Millington, 1992, p. 318)
  83. (Millington, 2001, p. 314)
  84. (Westernhagen, 1980, p. 111)
  85. (Deathridge, 2008, p. 189–205)
  86. (Kennedy, 1980, p. 701) Wedding March
  87. Millington (2001) 193
  88. Millington (2001) 194
  89. Millington (2001) 194–5
  90. Millington (2001) 185–6
  91. Millington, The Wagner Compendium, pp. 174–177.
  92. Millington (2001) 195
  93. Borchmeyer, Richard Wagner Dichtungen und Schriften.
  94. Millington, The Wagner Compendium, pp. 190, 412.
  95. Edición da Correspondencia de Richard Wagner (en alemán)
  96. Hirschberger, J. The History of Philosophy, vol. 2, Bruce, Milwaukee, 1959, p. 507.
  97. 97,0 97,1 97,2 97,3 Hamburguer Klára. "Liszt y Wagner". Asociación Wagner Verband, Budapest.  Parámetro descoñecido |fechaacceso= ignorado (suxírese |dataacceso=) (axuda)
  98. Walker 1997, p. 515..
  99. "Liszt's last words". The New York Times (en inglés).  Parámetro descoñecido |fecha= ignorado (suxírese |data=) (axuda); Parámetro descoñecido |fechaacceso= ignorado (suxírese |dataacceso=) (axuda)
  100. "Magic Fire". IMDb.es.  Parámetro descoñecido |fechaacceso= ignorado (suxírese |dataacceso=) (axuda)
  101. "Wagner". IMDb.es.  Parámetro descoñecido |fechaacceso= ignorado (suxírese |dataacceso=) (axuda)
  102. 102,0 102,1 "Richard Wagner". IMDb.es.  Parámetro descoñecido |fechaacceso= ignorado (suxírese |dataacceso=) (axuda)
  103. Grant.
  104. "Excalibur". IMDb.es.  Parámetro descoñecido |fechaacceso= ignorado (suxírese |dataacceso=) (axuda)
  105. "Apocalypse Now". IMDb.es.  Parámetro descoñecido |fechaacceso= ignorado (suxírese |dataacceso=) (axuda)

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Operalogo.svg
A Galipedia ten un portal sobre:
Commons
Commons ten máis contidos multimedia sobre: Richard Wagner
Wikiquote
A Galicitas posúe citas sobre: Richard Wagner

Outros artigos[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]