A andoriña na cultura popular galega

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Niño de andoriñas no Pazo de Fefiñáns.
Andoriñas en Pinzás, Tomiño.

Antigamente a andoriña consagrábase aos deuses penates (protectores dos fogares), tal como menciona Claudio Eliano, e xa daquela ninguén as mataba. Considerábanse o heraldo da primavera e en Rodas tiñan un cántico para celebrar a chegada das andoriñas nas súas migracións anuais [1].

En Galicia é popular a lenda que conta que as andoriñas arrincaron as espiñas da coroa que levaba Xesús Cristo, e que do sangue deste vén a mancha vermella que amosan no seu pescozo [2]. Desta crenza procede a consideración das andoriñas como protectoras das casas nas que aniña. Por esta razón son aves que ninguén molesta nin se lle vai ós niños [3]. Mesmo se cre que matar unha andoriña ou destruí-lo seu niño é un pecado e que quen o faga sufrirá axiña unha desgraza na súa casa (Risco, Rodríguez López [4])

Considéranse agoiros do tempo que vai facer: cando as andoriñas voan baixo é que vai cambia-lo tempo.

A Virxe de Padrón leva unha andoriña na coroa e por iso corre un cantar no que se di que O Señor bendiga â ave que leva nosa Señora (Rodríguez López).

Sinonimia e léxico derivado[editar | editar a fonte]

Andoriña no libro Nederlandsche Vogelen, Volume 1 (1770).

Outros nomes que recibe a andoriña son os seguintes: andolía, colandrilla. No galego-asturiano: andolía e golondría [5]

Tamén existe a herba andoriña ou herba da andoriña, máis coñecida cos nomes de celidonia e ceruda (Chelidonium majus) [6], que antigamente se cría boa para as enfermidades dos ollos. Este uso medicinal, que tamén se chegou a aplicar ás propias andoriñas [7], vén da antiga crenza de que os polos de andoriña nacían cegos pero a nai curábaos ó refregarlles os ollos cun anaco desta herba [8].

Cos nomes de andoriña ou anduriña desígnanse tamén os seguintes animais:

  • un molusco, a zamburiña, antes Pectunculus hirundo e hoxe Chlamys varia.
  • un peixe (Trigla hirundo, hoxe Chelidonichthys lucerna), máis coñecido como escacho.
  • Baixo a forma andoriña do mar designa dúas aves mariñas [9]:
    • o carrán común (Sterna hirundo)
    • o paíño común, paíño europeo (Hydrobates pelagicus), respectivamente.

Tamén designa a ovella que guía o rabaño.

Anduriño é tamén nome dun peixe que o Padre Sobreira describe como Pez pequeño; de forma y color de trucha, y de igual o mejor gusto, con manchas doradas: carne blanca. Vienen por Marzo; en Abril son raros: en años secos son más abundantes. Parecen ser los escalos de Ponte Aréas, y son los reos del Avia.

Tamén di Sobreira que co adxectivo anduriño se designa en Ribadavia a persoa que anda lixeira e que aguanta moito. Eladio Rodríguez González aumenta o significado a quen é rápido ó camiñar, traballar, decidirse e mesmo que fala rapidamente.

Refraneiro[editar | editar a fonte]

  • Amigo polo seu proveito, andoriñas no teito.
  • Andoriña a rente da auga, choiva na cama.
  • Andoriña que alta voa non teme que chova [10].
  • Andoriña que voa a rentes da terra, chuvia venta [11].
  • Andoriñas a rente da auga, chuvia por palla.
  • Andoriñas a rentes da auga, chuvia na praia [11].
  • Anduriña a rentes da auga, chuvia na praia [12].
  • Caga máis un boi que cen andoriñas [10].
  • Día de san Xosé, primeira andoriña se ve.
  • Máis caga un boi que cen andoriñas.
  • Máis come un boi que cen andoriñas.
  • Nin un dedo fai man, nin unha andoriña fai vran.
  • Por san Reimundo a andoriña vén do outro mundo [13].
  • San Raimundo, a andoriña trai do outro mundo.
  • San Reimundo tira a andoriña do outro mundo e san Cebrián vólvea a levar [14].
  • Se queres saber cando é abril a anduriña viracho dicir.
  • Unha andoriña non fai vrau [15].
  • Unha anduriña soila non fai verau [10].
  • Vale máis unha cagada de vaca que cen de andoriña.

Cantigueiro[editar | editar a fonte]

  • ¡Ai, quen anduriña fora, / anduriña da outra banda, / que ao meu amor un suspiro / no piquiño lle levara! [16].
  • Catro aves escollidas/ son as que pasan o mar:/ o cuco e a andoriña,/ a rula e o paspallás.
  • Catro aves escollidas/ son as que pasan o mar:/ o cuco e maila anduriña,/ a rula i o paspallás [17].
  • Catro aves voadoras/ son as que pasan o mar:/ a anduriña e mailo cuco;/ a rula i o paspallás [18]([19].
  • Quixera ser dos paxaros / que anduriña se lle chama / para facer o meu niño / ó pé da túa ventana.

Adiviñas[editar | editar a fonte]

  • Cen golondrinas/ e un golondrón,/ un mete e saca/ e un quita e pon.[20].

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Marcial Valladares Núñez (1884).
  2. Lenda semellante corre respecto ó paporroibo.
  3. Eladio Rodríguez González, s. v. anduriña.
  4. Aínda así, este último afirma que este pájaro es de los más dañinos para la agricultura, pues se alimenta con preferencia de abejas.
  5. Bernardo Acevedo y Huelves e Marcelino Fernández y Fernández: Vocabulario del bable de occidente, Madrid, 1932. Citado polo Diccionario de Diccionarios.
  6. E. Losada, J. Castro e E. Niño: Nomenclatura vernácula da flora vascular galega (1992).
  7. "Comidas as andoriñas aguzan moito a vista, para o cal tamén serve a cinza das andoriñas" (Dioscórides).
  8. Xosé Ramón Mariño Ferro recolle así as teorías expostas por Aristóteles: "Polo que atinxe ós polos da andoriña, se, cando son aínda novos, lles pica un os ollos, os referidos polos despois sandan e ven" e Plinio o Vello: "A andoriña amosóuno-lo poder curativo para a vista da celidonia ó tratar con esta planta a inflamación dos ollos dos seus pequenos".
  9. A denominación está motivada pola semellanza coa andoriña común. Ríos Panisse (1983).
  10. 10,0 10,1 10,2 Eladio Rodríguez González, s. v. anduriña.
  11. 11,0 11,1 Eladio Rodríguez González, s. v. anduriña. No orixinal: arrentes.
  12. Lino Lema Bouzas, 2.
  13. San Reimundo celébrase o 7 de xaneiro, pero estes refráns deben referirse a san Reimundo Fitero, o 15 de marzo.
  14. San Cibrao, 16 de setembro.
  15. Marcial Valladares Núñez (1884).
  16. Real Academia Galega1913.
  17. Xaquín Lorenzo Fernández, 61.
  18. Eladio Rodríguez González, s. v. ave.
  19. Xaquín Lorenzo Fernández, 218. No orixinal: máilo, pazpallar.
  20. Solución: as patacas no pote.

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Bibliografía[editar | editar a fonte]

  • GÁRFER, J.L. e FERNÁNDEZ, C.: Adivinancero popular gallego. Taurus Ediciones. Madrid 1984
  • LEMA BOUZAS, Lino (compilador): Ditos e cantigas mariñeiras. I Encontro de embarcacións tradicionais, Galicia 1993.
  • LORENZO FERNÁNDEZ, Xaquín: Cantigueiro popular da Limia Baixa, Galaxia, Vigo 1973.
  • MARIÑO FERRO, Xosé Ramón (1995): "Os animais na medicina máxica tradicional", en González Reboredo, Xosé Manuel (Coord.): Medicina Popular e Antropoloxía da Saúde, Santiago de Compostela 1997.
  • REAL ACADEMIA GALEGA: Diccionario gallego-castellano, 1913-1928.
  • María do Carmo Ríos Panisse: Nomenclatura de la flora y fauna marítimas de Galicia. II. Mamíferos, aves y algas, Verba anexo 19, Universidade de Santiago 1983.
  • RISCO, Vicente: "Etnografía: cultura espiritual", en Historia de Galiza Tomo I (Dirixido por Ramón OTERO PEDRAYO). Ed. Nós, Bos Aires 1962.
  • RODRÍGUEZ GONZÁLEZ, Eladio: Diccionario enciclopédico gallego-castellano. Galaxia, Vigo 1958-1961.
  • RODRÍGUEZ LÓPEZ, Jesús: Supersticiones de Galicia y preocupaciones vulgares. Ed. Celta, Lugo 1974.
  • VALLADARES NÚÑEZ, Marcial: Diccionario gallego-castellano, Santiago, Imp. Seminario Conciliar 1884.

Outros artigos[editar | editar a fonte]