A abella na cultura popular galega

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Abella libando na flor do toxo, Teo

A seguir recóllese a pegada que deixou a abella na cultura popular galega, na etnografía e na literatura de transmisión oral. Xunto á información referida á abella propiamente dita, recóllese tamén a que fala do trobo, o mel e a cera.

Historia e características[editar | editar a fonte]

Cando sae un enxamio da colmea, sígueno cunha saba dicindo: Pousa, mestra; pousa, mestra.

A abella é símbolo da actividade e do traballo, e ademais crese que as almas dos mortos volven á terra en forma de abellas. Por todo isto non se as pode matar, xa que O que mata unha abella ten cen anos de pena. Pola contra, dise que as meigas convértense en abellóns cando veñen facer dano, e de aí o refrán O que mata un abellón, ten cen anos de perdón.

A inflamación que producen as picaduras das abellas evítase se se aplica no punto da picada inmediatamente unha moeda de cobre.

Para cura-las mazaduras frégase na zona cunha mestura de auga, mel e barro.

Para cura-lo tirizó empréganse emplastos de mel e lévedo de pan para acelera-la maduración do absceso, ou follas de ameneiro colocando o haz sobre o tirizó.

Para determina-la orixe dun mal de aire (sexa de gata, de galiña, de muller, etc.), en Boiro (A Coruña) poñen a cocer borras de mel en nove litros de auga e durante nove días lavan diariamente ó meniño enfermo nesta auga, desde os pés á cabeza. A auga utilizada vaise recollendo e ó cabo dos nove días bótase nunha encrucillada dun camiño sacramental, e na auga aparecerán os pelos ou plumas do animal causante do mal.

En Cambados, para cura-lo mal do aire, fan pasar ó enfermo debaixo dun enxamio de abellas, ou ben colócano debaixo dunha campá que estea tocando a oración.

Contan que unha vez ía san Pedro con Xesucristo e atoparon un enxamio de abellas. Xesús díxolle que o collera debaixo do brazo e san Pedro así o fixo. Ó pouco picouno unha abella e san Pedro, loxicamente, apretou o brazo e matounas todas. E Xesucristo reprendeulle dicindo que por qué se queixara porque El destruíra unha ciudad por dez habitantes pecadores cando agora por unha abella que o picara a el matou as outras todas. A lección do conto é que hai que previr que nunha colectividade xurda un mal individuo, pois por el poden pagar tódolos demais.

Refraneiro[editar | editar a fonte]

Artigo principal: Refraneiro galego da abella.
Ó que se fai mel cómeno as moscas
  • A abella e a ovella en abril deixan a pelexa.
  • A abellariza e o coello, no monte vello.
  • A cera sobexa queima a igrexa. (Sobexo: demasiado, excesivo)
  • A chuvia no mes de agosto non é chuvia, que é mel e mosto.
  • A ovella e a abella no maio deixan a pelexa.
  • A ovella e a abella polo abril deixan a pelexa.
  • A quen Dios quer ben, caille a sopa no mel.
  • A quen se fai de mel, cómeno as moscas.
  • Abella e ovella, e pedra que trebella.
  • Abellas revoltas, tempestades ás voltas.
  • Aceite, no alto; viño, no medio; mel, no baixo.
  • Aceite, o de enriba; viño, o do medio; mel, o do fondo.
  • Ano de abellas, ano de ovellas.
  • Ano de ovellas, ano de abellas.
  • As abellas da Madalena, Dios as trai e Dios as leva. (A Madalena, o 22 de xullo)
  • As moscas no verau comen o mel e comen o gando.
  • Ás solteiras mel, ás casadas fel.

Cantigueiro[editar | editar a fonte]

  • Amiguiñas de Miguel,/ todas cargadiñas de mel,/ e de mal e de maduro,/ revírase don Grigorio del Curro.
  • As costureiras de agora / foron feitas ó sisel, / son amiguiñas dos homes / coma as abellas do mel.
  • As costureiras de agora / foron feitas a sisel, / son amiguiñas dos mozos / como as abellas da mel.
  • Eu pedinlle o Maio / a un coronel, / non me tuvo qué dar / mais que un pucheiro de mel.
  • Manoel, Manoeliño,/ Manoel feito de cera:/ quen me dera ser o lume/ que a Manoel derretera.
  • Manuel, caga mel, / I as abellas c... para el / A gata c... nata / i o Manuel todo lapa.
  • Miña comadre Pelonia, / veño a que me preste un pan. / Meu compadre escaravello, / ¿logo que fixo no vran?
  • Ninguén se fíe dos homes/ nin de todo o seu afán,/ que teñen o mel na boca/ e no peito o solimán.
  • Non me teñas compasión, / sarna con gusto non pica / nin hai mel sin aguillón.
  • Señora María/ e señor Manoel,/ castañas asadas/ e viño con mel.

Adiviñas[editar | editar a fonte]

...a abella
  • Agora vou cantar / partindo dos meus amores, / dígame: ¿que é un pastel / tirado de varias flores? (O mel)
  • Alta como o sino, / verde como os limóns, / doce como o mel / amarga como o fel. (A noz)
  • Alta como o sino, / verdega como o liño; / é doce como o mel / e amarga como o fel. (A noz)
  • Alta como pino, / verde como liño, / amarga como fel / e sabe como mel. (A noz)
  • Alto coturiño / verde como o liño, / sabe como o mel / e amarga como o fel. (A noz)
  • Branco como papel, / doce como mel / amargo como fel. (O coco)
  • ¿Cal é o animal que voa,/ sen tripas nin corazón,/ que dá lucenza ós mortos/ e ós vivos consolación. (A abella, que produce cera e mel)
  • Cousiña cousa, / pena por baixo, / pena por riba / e un tesouro / na barriga. (O trobo)
  • Dígame xa o rapaciño, / que xa estudiou xeografía, / ¿cal é a ave que sen peitos cría, / alimenta os vivos/ e ós mortos alumía? (A abella)
  • Do tamaño dunha abella, / enche a casa ata a tella. (A luz)
  • Estudiante que estudás / nos libros de filosofía, / decidme: ¿cal é o insecto / que non ten peitos e cría, / que ós vivos dá alento / e ós mortos alegría? (A abella)
  • Estudiante que estudiaste/ gramática e teoloxía./ ¿Cal é a ave/ que non ten peitos e cría;/ para os vivos dá sustancia/ e para os mortos alegría? (A abella)
  • Moitas monxas nun convento, visitan as flores e fan doces dentro. (As abellas)
  • ¿Que cousa é cousa / que bate co tras na lousa? (A abella)
  • Un convento pechado, / sen toques nin campás / e moitas monxas dentro / facendo pastel de natas. (O trobo)

Locucións[editar | editar a fonte]

En liña de abella
Roiba coma o mel
  • Acodir coma as abellas ó mel.
  • Achegarse ós mellores como as abellas ás flores.
  • Caír coma a sopa no mel (oportuno, a tempo).
  • Celme coma o mel.
  • Como feito de cera (dócil, axeitado).
  • Como un cereiro (sucio).
  • Doce coma a fava do mel.
  • En liña de abella: en liña recta (Lobeira)
  • Máis amarelo que a cera (pálido, enfermizo).
  • Máis branco que a cera (ó escoita-la noticia, púxose máis branco que a cera).
  • Máis brando que a cera (fácil de conformar, acomodaticio).
  • Máis doce có cu das abellas.
  • Marelo coma a cera (Amañeceu amarelo coma a cera)
  • Non haber máis cera cá que arde.
  • Non ser mel nin fel.
  • Pálido como a cera. (botando ó tempo unha ollada á pobre Taresa que, pálida, pálida como a cera, estaba escoitando como esbochaba súa nai).
  • Roiba coma o mel. (Tiña … unha cabeleira longa, roiba como a mel, que lle chegaba hasta os pés).
  • Ser coma unha cera.
  • Ser como se a fixesen de cera (dise dunha muller fermosa).
  • Ser unha cera.

Outro léxico relacionado[editar | editar a fonte]

Ophrys apifera Herba da abella
  • Abella: parte inferior do eixo do muíño, tamén denominada ran.
  • Abelleira ou herba abella: melisa (Melissa officinalis L.), coñecida herba aromática e de uso medicinal.
  • Abelloar: encirrar a alguén, importunalo.
  • Abelloarse: encherse de coas un alimento, apodrecer unha árbore.
  • Abelloso: animal inquedo, espantadizo.
  • Abelludo: vivo, esperto
  • herba da abella: nome de diversas plantas (Ophrys apifera Hudson e Orchis mascula L.).
  • Lúa de mel: viaxe de noivos despois de casar ou tempo inmediatamente posterior ó casamento.
  • Orballo de mel: gotas de orballo nas follas dos carballos.
  • Patela de mel: clase de cogomelo.

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]