Saltar ao contido

A figueira na cultura popular galega

Engadir ligazóns
Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Entre os moitos nomes do ouriolo (na fotografía, nunha figueira), están os de figo marelo e papafigo

A figueira é unha árbore con ampla presenza no campo galego, dado que non é en absoluto esixente coas características do chan onde medra, polo que non precisa de coidados. Aprovéitase polos seus froitos (figos e bréveras) pero a madeira é de mala calidade e pouco apreciada.

Na literatura oral (refráns, cantigas, contos e adiviñas) está moi presente, e tamén deixou ampla pegada na toponimia de Galicia.[1]

Na medicina

[editar | editar a fonte]

Un remedio da medicina popular galega contra o mal do torrón (que designa unha enfermidade do bazo non identificada) consiste en levar ó meniño enfermo, de noite, a un prado onde medre unha figueira e poñelo de pé sobra unha planta de chantaxe. Logo córtase un terrón ó redor dos pés e ponse, xa de regreso en casa, sobre o bazo do enfermo. Este curará segundo seca o terrón.[2]

O leite dos figos e béveras disque é bo para curar as espullas.[3]

Léxico

[editar | editar a fonte]
  • Figo de/do río: planta acuática, tamén chamada tapadeira (Nymphaea alba).[4]
  • Figo marelo: vichelocrego (Oriolus oriolus). Tamén figo maduro ou figo rodrigo[5] ou figo loureiro[6]
  • Figo santiaguiño: dise do figo que madura no mes de xuño.
  • Figo vindimiño: dise do figo que madura na época da vindima, é dicir, na segunda quincena de setembro.[4]
  • Figueira do demo: rícino (Ricinus communis).
  • Figueira do demo, figueira do inferno, figueira tola: estramonio (Datura stramonium).
  • Figueiras: papilomatose no ubre dunha vaca.[7]
  • Papafigo: vichelocrego.

Locucións

[editar | editar a fonte]
  • Caer como un figo maduro: Eladio Rodríguez aplícao a quen se dorme rápida e profundamente, por estar moi canso, así como á muller que accede facilmente ós requirimentos sexuais dun home, pero cabe supoñer que tamén se aplique a calquera asunto no que se estea traballando cando, por fin, se consegue.[4]
  • De figos a brevas: dise de algo que só acontece de tarde en tarde.[4]
  • Estar como unha breva: dise de calquera froita mazada e podre, e tamén se aplica a unha persoa chea de achaques.[8]
  • Mirrado coma un figo: estar avellentado, coa cara chea de engurras.<refEladio Rodríguez, s. v. mirrado.</ref>
  • Non dárselle un figo a un: non importar nada algunha cousa.[4]
  • Seco coma un figo: mirrado [9].
  • Ser como un figo: ser moi delicado e mostrarse ofendido por nada.[10]

Refraneiro

[editar | editar a fonte]
Folla na figueira, muxe na ribeira
  • A branca, con frío, non vale un figo; a negra, nin figo nin breva. [11]
  • A leña da figueira, recia de fume e fraca de madeira. [12]
  • A negra co frío non vale un figo; a branca coa xiada, nin figo nin nada.[13][14]
  • A unha vella enriba dun muro, tembláballe o cu coma un figo maduro.[15]
  • Ano de brevas, nunca acá veñas.[16]
  • Ano de brevas, nunca o vexas.[16]
  • Auga bebas con figos e brevas. [17]
  • Auga ó figo; e á pera viño.[17]
  • Auga ó figo e para a pera viño.[18]
  • Cando a figueira ten folla, ten boa comida a solla.[19]
  • Cando a figueira ten folla, val ouro a solla.[20]
  • Cando a gaivota busca unha figueira, anuncia tempestades desa maneira.
  • Cando hai uvas e figos, amaña os teus vestidos.[21]
  • Con brevas e con figos non aproveitan os viños.[22]
  • Con brevas, viño bebas.[8]
  • Con brevas, viño bebas, e con figos, auga e viño.[8][23]
  • Con caracoles, figos e brevas, auga non bebas,/ pero o pan e o viño sexa tanto que todo o que comas ande nadando.[23]
  • Con figos, bebe auga ou viño.[4]
  • Con figos e brevas auga bebas.[4]
  • Con figos e brevas viño non bebas.[24]
  • Deben nadar en viño os caracoles, as brevas e os figos.[25][26]
  • Digo e redigo que a breva nunca foi figo.[27]
  • Digo que a figueira non é figo, e así o digo.[27]
  • É millor pan duro que figo maduro.[28]
  • En tempo de figos non hai amigos.[29]
  • Enriba de brevas, auga non bebas.[8]
  • Enriba de brevas, nunca bebas.[8]
  • Figos á figueira, vellos á fogueira.[30]
  • Figos á figueira, vellos á golfeira.[31]
  • Folla na figueira, muxe na ribeira.[32]
  • Millor é un pouco pan duro que un figo enteiro maduro.
  • Nin morcilla sin figos nin voda sin pantrigo.[33]
  • No tempo dos figos, non hai amigos.[4]
  • O figo na figueira, a froita na oraza e a moza no mesón, tres cousas son que maduran sin sazón.[34]
  • O que digo, digo, que a breva non é figo.[4]
  • Ós figos, se son verdes, hai que darlle viño.[4]
  • Por Santa Técola acábanse as queixas.[35][36]
  • Primeiro a ameixa, despois a cereixa, despois o figo e o carrapichote meu amigo.[37]
  • Santa Técola que vindima as uvas e os figos leva.[35]
  • Santiago trae as béveras e os figos leva santa Tecra.[35]

Cantigueiro

[editar | editar a fonte]
  • A miña muller é vella,/ de vella non me ten fillos,/ heina de mandar colgar/ nunha figueira de figos.[38]
  • Canta a rula, canta a rula,/ por riba dunha figueira;/ a rula canta i eu choro/ por no’atopar quen me queira.[39]
  • Díanno-los reises:/ figos, chourizos e viño/ e tamén algún diñeiro/ para merca-lo pantrigo.[40]
  • Eu non quero uvas,/ figos nin castañas,/ pero pra as ameixas/ teño boas mañas.[41]
  • Fun ós figos á pereira,/ no’atopei senón cireixas,/ veu o dono das mazás:/ Deixa queda-las ameixas.[42]
  • No alto dunha figueira/ estaba un home atutando;/ afaite sola, meniña,/ que eu xa te vou olvidando.[43]
  • O rei mandou unha carta/ dentro dun figo maduro:/ que as mulleres beban viño/ e os homes mexo de burro.[44]
  • Quen fora reichiño ruibo/ pra cantar na túa figueira,/ pra non saír do teu horto/ e aniñar na túa silveira! [45]
  • Teño unha figueira grande/ que moitos figos me dá;/ teño unha nena bonita,/ xa non quero traballar.[46]
  • Veña o aguinaldo logo,/ figos, viño e lacós:/ somos bos de conformar,/ non somos nada lapós.[47]
  • Unha vella enriba dun muro/ témblalle o cu como un figo maduro,/ unha vella nunha eira/ témblalle o cu como unha peneira.[48]

Adiviñas

[editar | editar a fonte]
  • Adiviña, adiviñador, ¿que frutal carga sin a súa frol? [A figueira][49]
  • Altas nais capeludas,/ mais fillos zaramboles./ Adiviña ti, si podes [A figueira e os figos][50]
  • Cen e cen fillos ten/ e todos a leite os mantén [A figueira][50]
    • Variantes: e a todos con leite mantén / os mantén

Notas

[editar | editar a fonte]
  1. ↑ Navaza Blanco, Gonzalo (2006). Fitotoponimia galega (PDF). A Coruña: Fundación Barrié. p. 268-274. ISBN 84-95892-53-7.
  2. ↑ Víctor Lis Quibén: La medicina popular en Galicia 1949 [ed. facsímile de Akal, Madrid 1980], 267.
  3. ↑ Lis Quibén, 294.
  4. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Eladio Rodríguez, s. v. figo.
  5. ↑ Elixio Rivas Quintas (2001), s. v. figo.
  6. ↑ Elixio Rivas (1988), s. v. figo.
  7. ↑ Elixio Rivas Quintas (2001), s. v. figueira.
  8. 1 2 3 4 5 Eladio Rodríguez, s. v. breva.
  9. ↑ Vicente Risco, en Nós nº 27, 15.03.1926.
  10. ↑ Elixio Rivas Quintas (1878), s. v. figo.
  11. ↑ Eladio Rodríguez, s. v. branco.
  12. ↑ Eladio Rodríguez, s. v. leña. A leña da figueira ten sona de ser de mala calidade, producir pouca calor e moito fume.
  13. ↑ Eladio Rodríguez, s. v. negro.
  14. ↑ La Voz de Galicia 8.10.1988.
  15. ↑ Maciñeira 219; recólleo como cantiga. No orixinal: de un.
  16. 1 2 Eladio Rodríguez, s. v. ano.
  17. 1 2 Eladio Rodríguez, s. v. auga.
  18. ↑ Adela Leiro Leis, 44.
  19. ↑ Clodio González Pérez, 145.
  20. ↑ Álvarez Giménez, 36.
  21. ↑ Refraneiro do viño, 47.
  22. ↑ Nicanor Rielo Carballo, 220.
  23. 1 2 Refraneiro do viño, 26.
  24. ↑ Xaquín Lorenzo Fernández (1983), 29.
  25. ↑ Eladio Rodríguez, s. v. viño.
  26. ↑ Refraneiro do viño, 27.
  27. 1 2 Eladio Rodríguez, s. v. decir.
  28. ↑ Eladio Rodríguez, s. v. pan.
  29. ↑ Álvarez Giménez, 15. No orixinal: n'hay amigos.
  30. ↑ Moreiras Santiso (1977), 102). Cabe pensar nunha confusión por folgueira (lugar con moitos fentos) ou golfeira (praia onde se acumulan as algas), pero Moreiras tamén recolle a locución Un vello é un trasfogueiro.
  31. ↑ Eladio Rodríguez, s. v. golfeira. O colector define golfeira como lugar agradable, onde se sente a calor natural e non molesta, pero tamén pode significar unha praia onde se acumulan as algas.
  32. ↑ Lino Lema Bouzas, 5.
  33. ↑ Darío Xan Cabana, 45.
  34. ↑ Moreiras Santiso (1978), 70.
  35. 1 2 3 Xesús Ferro Ruibal, s. v. Tegra.
  36. ↑ Santa Tegra (Técola), 23 de setembro.
  37. ↑ Adela Leiro, 44. Non atopamos significado para carrapichote agás o de "clase de seta" que recolleu Rivas Quintas en Samos, pero o refrán é de Cambados. Certamente, os figos veñen no outono, así como os cogomelos.
  38. ↑ Maciñeira 107.
  39. ↑ Xaquín Lorenzo Fernández (1973), 57. No orixinal: no-atopar, quén.
  40. ↑ Xaquín Lorenzo Fernández (1973), 70. No orixinal: díannolos, mercalo.
  41. ↑ Cantigueiro do viño, 32.
  42. ↑ Xaquín Lorenzo Fernández (1973), 86. No orixinal: no-atopei, quedalas.
  43. ↑ Xaquín Lorenzo Fernández (1973), 108.
  44. ↑ Pérez Ballesteros II, 63.
  45. ↑ Manuel Leiras Pulpeiro: Cantares gallegos
  46. ↑ Xaquín Lorenzo Fernández (1973), 152.
  47. ↑ Xaquín Lorenzo Fernández (1973), 161.
  48. ↑ Fermín Bouza Brey 1929, 197. No orixinal: de un, cú, n-unha.
  49. ↑ Adela Leiro, 45. Realmente, a figueira si que ten flores, pero estas medran ocultas no interior dunha estrutura piriforme chamada ostiolo, cunha pequena abertura na parte superior. Cada unha das numerosas flores produce o seu froito, carnoso, pero quedan pechados dentro do sicono, un falso froito que é o que se coñece como figo.
  50. 1 2 Gárfer, José Luís, 278.

Véxase tamén

[editar | editar a fonte]

Bibliografía

[editar | editar a fonte]
Obtido de «https://gl.wikipedia.org/w/index.php?title=A_figueira_na_cultura_popular_galega&oldid=7392693»