Os nabos na cultura popular galega

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Presas de grelos no mercado

Os nabos son un dos cultivos máis populares en Galicia polas condicións climáticas axeitadas para o seu crecemento [1], o que explica a súa presenca na cultura popular galega: no léxico xerado ó seu redor, no refraneiro e no cantigueiro.

O nabo seméntase entre xullo e agosto -tempo que xa recomendaba o refraneiro-, en secaño ou regadío, nas mesmas leiras que o millo, o centeo ou o trigo, e xusto cando se colleitan estes, previo arado e estercado; a semente chámase nabiña. Cómese, toda a planta, durante os meses de novembro a maio, tanto para alimento da xente como para o gando. As nabizas ou os grelos úsanse para facer o caldo, ou ben se cocen con patacas e lacón. A raíz, o nabo propiamente dito, empregábase en cachos para facer o caldo aínda que o máis usual é darllo ós porcos ou a outro gando, cocidos con fariña.

Crenzas e supersticións[editar | editar a fonte]

No Salnés crese que o día de entroido se debe quentar o forno, cocer o pan e botar as cinzas na terra para ter unha boa colleita de nabos [2].

Léxico[editar | editar a fonte]

A nabiza ou rabiza é o primeiro brote do nabo, as primeiras follas, tenras, que algúns rexeitan por ser doces. Logo produce o bertón ou xeno, que son as follas xa meirandes [3]. Finalmente, o grelo, cimo ou cimón é a verdura xa no final do ciclo, antes de botar a flor, agrelar ou grelar; o grelo cóllese xusto antes de florecer, que é cando máis amarga e dise que é o mellor momento, coincidindo do entroido, en febreiro [4].

Xogos infantís[editar | editar a fonte]

En Galicia xogábase ao arríncate-nabo ou arrinca nabos. A Real Academia Galega no seu Diccionario gallego-castellano de 1913-1928 di que é un xogo de mozos que consiste en sentar todos no chan, e entre as pernas de cada un, senta o que lle segue, ao que o anterior suxeita fortemente cos brazos polo van. Só un xogador queda en pé, e este puxa polo primeiro que está sentado intentando erguelo, cousa difícil, porque o suxeita o anterior, e a este o outro, e así os demais, e, ou se erguen todos ou ningún, rodando, regularmente, polo chan. O que puxa acompaña o esforzo con estas verbas: Arríncate, nabo! [5].

Locucións[editar | editar a fonte]

  • Levar un nabo: levar un chasco, unha decepción.

Refraneiro[editar | editar a fonte]

Lacón con grelos
  • As rabizas piden unto e os grelos lacón ó punto [6].
  • As rabizas queren unto, aceite e allos, todo xunto [6]
  • Cada cousa no seu tempo, e os nabos no advento [7][8].
  • Caldo de nabos, non o tires, que dun día para outro sirve [8].
  • Cando é bo ano é ano de nabos [9].
  • Cando pasan nabos, mercalos [8].
  • De tal terra, tales nabos.
  • Dende as cereixas ós nabos, ben estamos; dos nabos ás cereixas, todas son queixas [10].
  • Día de Santiago á mañá, nabiños a semear.
  • Febreiro, bertoeiro[11].
  • Habendo neboeira o día de San Pedro Fiel, castañas furadas e nabos ruís[12].
  • Nabo, nabiza e grelo, trindade do galego.
  • Nabos e coles, comer de señores [8].
  • Nabos e fidalgos, raros [8][13].
Néboa no san Pedro Cid, castañas furadas e nabos ruís
  • Néboa no san Pedro Cid, castañas furadas e nabos ruís[14].
  • O bo nabal comeza por Santiago e acaba con Nadal.
  • O que non ten que facer seus nabos sacha [15].
  • O sol na eira, e a auga na nabeira [16].
  • Os nabos e os peixes no tempo da xiada crecen [8].
  • Pola Santa Mariña sementa a nabiña; a vella que o decía ben o sabía, que xa sementada a tiña [17].
  • Polo Pilar, nabos á terra e viño a envasar [18].
  • Polo Pilar, os nabos na terra ' o viño a envasar [19].
  • Polo Santiago seméntase o nabo.
  • Polo tempo de tódolos Santos mira os nabos; se fosen bos, di que son malos [8].
  • Por san Vicente pon os nabos da semente.
  • Por santa Mariña sementa a nabiña.
  • Pra coller moitos nabos, por Santiago sementalos.
  • Quen non ten que faguer sacha os nabos[20]
  • Quen queira nabos, vaia arrincalos [8].
  • Se chove o día de san Pedro Fiz, castañas furadas e nabos ruís.
  • Se hai neboeiro día San Pedro Fiz, castañas furadas e nabos ruíns.
  • Se o mes de agosto vén craro, bo magosto e bo nabo; se vén nubrado, poucas castañas e nabos furados [21].
  • Se queres ter bos nabos, en San Xoán tes que sementalos [8].
  • Sol na cibdá, auga no nabal [16].
  • Tal é a terra, tales nabos leva [22].
  • Viña, pereira e nabal, maos son de gardar [23].

Cantigueiro[editar | editar a fonte]

  • Adios, Torneiros do Val,/ despedida de Galicia;/ xa que rilláste-lo nabo/ rillai tamén a nabiza [24].
  • Asubírame a unha cerdeira/ e farteime de pexegos bravos/ e veu o dono do cabaceiro/ vaite de aí que me arríca-los nabos [25].
... que quede o nabo chantado na terra
  • Entrei nun nabal alleo,/ agarrei un nabo, metino no seo,/ anque me ceiben os cas ó rabo/ léveme o demo si ceibo o nabo; pro si polo nabo ha de vir a guerra/ que quede o nabo chantado na terra [26].
  • Eu de onde estou ben vexo/ as rabizas en Teaio,/ tamén vexo os meus amores/ na arrechán de Araño [27].
  • Miña nai deume unha tunda/ con troncho dunha nabiza;/ miña nai, teña vergoña,/ que vén xente da misa [28].
  • Miña nai ten unto vello/ da cocha que ha de matar,/ mandóume coller rabizas/ ¡e o nabal por sementar! [29].
  • No nabal do meu sogro/ acitáronme os cas/ e saíu a miña sogra/ cunha chanca na mau;/ coa chanquiña na mau/ i o zapato no pé;/ ela a min tenme rabia,/ eu ben sei por qué é [30].
  • Non quero verzas con unto/ nin nabizas con aceite;/ non quero ter man da cabra/ e que outros mamen o leite [31].
  • Non quero verzas con unto/ nin nabizas con aceite;/ pra min non hai cousa boa,/ hasta me fai mal o leite [32].
  • Non quero verzas con unto/ nin nabizas con aceite;/ pra min non hai cousa boa,/ tamén me fai mal o leite [31].
  • Non quero verzas con unto/ nin nabizas con touciño;/ pra min non hai cousa boa,/ tamén me fai mal o viño [31].
  • Se me hei de casar contigo,/ válante cinco mil diablos;/ pra atender á paridura/ cómpreme un nabal de nabos [33].
  • Pra nabos n’hai coma Lugo,/ pra canteiros, Pontevedra,/ pra rapaciñas bonitas/ hai que vir á nosa terra [34].

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Eladio Rodríguez, s. v. nabo; "O nabo, tanto a raíz como as follas, é un alimento usado en Galicia desde sempre" (La Voz de Galicia, 3.03.1984.
  2. Asociación cultural Andarela (ed.). "O entroido" (html). Consultado o 26/01/2011. 
  3. Nótese que tamén se chaman así os brotes tenros da col ou da verza.
  4. La Voz de Galicia, 3.03.1984.
  5. Real Academia Galega (1913-1928): Diccionario gallego-castellano a través de Dicionario de dicionarios
  6. 6,0 6,1 O libro do porco, 35.
  7. O Advento é o primeiro período do ano litúrxico cristián, de preparación para o nacemento de Cristo. Celébrase os catro domingos inmediatamente anteriores ó Nadal.
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 8,6 8,7 8,8 Eladio Rodríguez González, s. v. nabo.
  9. Eladio Rodríguez González, s. v. ano.
  10. Eladio Rodríguez González, s. v. cereixa.
  11. Chámanse bertós ás follas novas que botan os nabos, despois das nabizas e antes dos grelos.
  12. San Pedro Fiel é unha aglutinación de San Pedro in Vincula e de San Fins, que se celebran conxuntamente o 1º de agosto.
  13. Marcial Valladares Núñez.
  14. Ver nota a Habendo neboeirao día de San Pedro Fiel.... Rivas Quintas:123; no orixinal: niebla.
  15. Marcial Valladares, s. v. sachar.
  16. 16,0 16,1 Eladio Rodríguez González, s. v. sol.
  17. Santa Mariña celébrase o 18 de xullo. Eladio Rodríguez González, s. v. Santa Mariña.
  18. A Virxe do Pilar celébrase o 12 de outubro.
  19. Refraneiro do viño, 54.
  20. Juan Sobreira:Vegetables.
  21. Eladio Rodríguez González, s. v. agosto.
  22. Juan Sobreira: Papeletas. No orixinal: Tal he a terra.
  23. Refraneiro do viño, 46.
  24. Xaquín Lorenzo Fernández 1973, 31. No orixinal: rillastelo. Torneiros (do Val) é lugar da parroquia de Santa María de Río Caldo, no concello de Lobios, último lugar de Portela do Home camiño de Portugal; de aí que o chamen despedida de Galicia.
  25. Juan Sobreira: Papeletas, s. v. cabaceiro. No orixinal: Asubiram'a unha cerdeyra/ e farteyme de pexegos brabos/ e veo o dono do Cabaceyro/ vayte d'ahí que m'arrica los nabos.
  26. Corme, 480. No orixinal: os cás o rabo.
  27. Teaio é lugar da parroquia de San Xoán de Laíño, en Dodro pero estremeira coa de Santa Baia do Araño, en Rianxo. Fermín Bouza-Brey, 202. No orixinal: Teayo.
  28. Xaquín Lorenzo Fernández 1973, 99. No orixinal: de unha, ven.
  29. O libro do porco 46.
  30. Xaquín Lorenzo Fernández 1973, 109. No orixinal: cás.
  31. 31,0 31,1 31,2 O libro do porco, 47. No orixinal: berzas.
  32. Xaquín Lorenzo Fernández 1973, 111. No orixinal: berzas.
  33. Xaquín Lorenzo Fernández 1973, 143.
  34. Corme, 502.

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Bibliografía[editar | editar a fonte]

  • ÁLVAREZ BLÁZQUEZ, Xosé María: O libro do porco. Colección O Moucho 26. Edicións Castrelos, Vigo 1972.
  • ANÓNIMO: Refraneiro do viño. 505 sentenzas recollidas do pobo, Edicións Castrelos, Colección O Moucho, Vigo 1968.
  • BOUZA BREY, Fermín: "Cantigas populares da Arousa", en Arquivos do Seminario de Estudos Galegos III, 1929, 153-204 [en facsímile II].
  • LORENZO FERNÁNDEZ, Xaquín: "Etnografía. Cultura material", en Ramón Otero Pedrayo (dir.): Historia de Galiza II, 1962 (reed. Ediciones Akal 1979).
  • LORENZO FERNÁNDEZ, Xaquín: Cantigueiro popular da Limia Baixa, Galaxia, Vigo 1973.
  • RAMÓN FERNÁNDEZ-OXEA, Xosé: "Cancionero y refranero de Corme", en Revista de Dialectología y Tradiciones Populares. Tomo VII, cuaderno 3º, 1951, px. 457-507.
  • REAL ACADEMIA GALEGA: Diccionario gallego-castellano, 1913-1928.
  • RIVAS QUINTAS, Elixio: Frampas, contribución al diccionario gallego, CEME, Salamanca 1978.
  • RODRÍGUEZ GONZÁLEZ, Eladio: Diccionario enciclopédico gallego-castellano, Galaxia, Vigo 1958-1961.
  • SOBREIRA, Juan: Vegetables de Galicia e Justificativos de la nomenclatura botánica gallega (1790), ed. de J. L. Pensado Tomé, Galaxia, Vigo, 1974.
  • SOBREIRA, Juan: Papeletas de un diccionario gallego (1792-1797), ed. de J. L. Pensado Tomé, Instituto de Estudios Orensanos, Ourense 1979.
  • VALLADARES NÚÑEZ, Marcial: Diccionario gallego-castellano, Santiago, Imp. Seminario Conciliar 1884.

Outros artigos[editar | editar a fonte]