Salvador de Madariaga

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Salvador de Madariaga
Salvador de Madariaga.JPG
Salvador de Madariaga.
Datos persoais
Nacemento 23 de xullo de 1886
Lugar A Coruña Galicia Galicia
Falecemento 14 de decembro de 1978
Lugar Locarno Suíza Suíza
Soterrado {{{soterrado}}}
Soterrada {{{soterrada}}}
Residencia {{{residencia}}}
Nacionalidade {{{nacionalidade}}}
Cónxuxe Constance Archibald (1912)
Fillos {{{fillos}}}
Relixión {{{relixión}}}
Actividade
Lingua {{{lingua}}}
Lingua (en castelán)
Período {{{período}}}
Debut {{{debut}}}
Movemento {{{movemento}}}
Xéneros ensaio, novela, poesía
Princ. obras {{{obras}}}
Influencias {{{influencias}}}
influíu {{{influíu }}}
Alma máter {{{alma_máter}}}
Estudos {{{estudos}}}
Ocupación {{{ocupación}}}
Profesión {{{profesión}}}
Organización {{{organización}}}
Cargos {{{cargos}}}
Premios {{{premios}}}
[[Ficheiro:{{{sinatura}}}|centro|150px]]
{{{web}}}
{{{notas}}}

Salvador de Madariaga y Rojo nado na Coruña o 23 de xullo de 1886 e finado en Locarno (Suíza) o 14 de decembro de 1978, foi un diplomático, escritor, historiador e pacifista galego. Durante a Segunda República Española foi ministro de Instrución Pública e de Xustiza en 1934. De pensamento liberal e europeísta, logo do inicio da Guerra Civil Española exiliouse no Reino Unido. Durante a Guerra Fría foi un activo militante en contra do comunismo soviético, así como un opositor da ditadura franquista; só retornou a España logo da morte de Franco. Membro de número da Real Academia Española e a Real Academia de Ciencias Morales y Políticas, como escritor cultivou diversos xéneros: ensaio histórico e político, crítica literaria, novela, biografía ou poesía, entre outros.

Foi un dos cofundadores, en 1949, do Colexio de Europa.

Traxectoria[editar | editar a fonte]

Infancia e mocidade[editar | editar a fonte]

Salvador de Madariaga naceu o 23 de xullo de 1886 na cidade da Coruña.[1][2][nota 1] Nado no seo dunha familia numerosa e de longa tradición militar,[4][5] Salvador foi un dos once fillos do coronel Darío José de Madariaga[nota 2] e de María Ascensión Rojo.[5] Foi criado na Coruña por súa nai, xa que seu pai fora destinado a Cuba, estudando no instituto da cidade herculina.[9]

Cando tiña 12 anos seu pai regresou de Cuba e a familia trasladouse a Madrid, onde estudou no Instituto Cardenal Cisneros.[9] Convencido este de que unha das causas da derrota de España na Guerra Hispano-Americana de 1898 era o atraso tecnolóxico, seu pai enviouno a Francia contra o ano 1900 a estudar enxeñaría,[6] como formación para a ocupación tradicional da súa familia, a milicia.

Formación[editar | editar a fonte]

Durante os once anos seguintes, Salvador de Madariaga desenvolveu a súa formación no Collège Chaptal (no que permaneceu cinco anos), logo de superar o exame de ingreso accedeu á prestixiosa École Polytechnique, e logo de dous anos na École Nationale Supérieure des Mines de París,[9][10][6][11] ata conseguir a súa graduación en 1911.[6] Nos anos que permaneceu na capital francesa moveuse nun ambiente de estudantes internacionais, no que coñeceu á que sería a súa muller, a historiadora escocesa Constance Archibald.[9] Durante a súa estancia en Francia transitou desde a técnica cara ao humanismo, sentindo que a súa vocación inclinábase cara aos estudos literarios, porén a presión paterna fixo que seguise estudando ata conseguir o título de enxeñeiro;[12] o propio Salvador de Madariaga chegou a considerar o seu traballo e a súa vocación como «inimigos declarados».[12]

Tras graduarse, no canto de seguir a carreira militar, conseguiu un posto de enxeñeiro na Compañía dos Ferrocarrís do Norte e traballou como articulista en Madrid.[13] En 1912 contraeu matrimonio con Constance Archibald.[14] En Madrid trabou relación cos intelectuais do movemento posrexeneracionista, na súa maioría republicanos, comezando a escribir na prensa madrileña sobre temas literarios e de política internacional.[9] Pronto foi considerado parte do grupo de intelectuais que posteriormente sería coñecido como a xeración do 14. En 1914 ingresou na Liga de Educación Política, da que tamén formaron parte José Ortega y Gasset, Manuel Azaña, Fernando de los Ríos, Américo Castro, Luis Araquistáin, Luis Bello e Ramiro Maeztu,[15][14] e da que xurdiron o semanario España e posteriormente o diario El Sol.

Por esas datas comezou a súa correspondencia con Miguel de Unamuno, con quen mantivo unha relación de aprecio e respecto.[16] Durante a Primeira Guerra Mundial residiu no Reino Unido, onde escribiu propaganda aliadófila en castelán por encargo do Ministerio de Asuntos Exteriores británico, grazas a ser recomendado por Araquistáin.[14]

Mentres tanto, visitara Inglaterra en 1910, engadindo unha dimensión anglofílica á súa xa patente francofilia.

Durante a Primeira Guerra Mundial, o goberno británico, que prestara apoio financeiro a España, dirixiuse a Araquistáin en busca de alguén que escribise desde un punto de vista aliadófilo especificamente para o público español. Araquistáin recomendou a Madariaga, o cal deixou o seu emprego e foise vivir a Londres, onde comezou a escribir para o departamento de información do Ministerio de Asuntos Exteriores británico. Os seus artigos eran distribuídos en España pola Axencia Anglo-Ibérica.

Regreso a España[editar | editar a fonte]

Ao finalizar a guerra, volve a España, retomando a súa profesión de enxeñeiro de minas, que compaxina coa tradución e redacción de artigos para o suplemento literario do The Times e para o Manchester Guardian. En 1921 convence a un tío seu, deputado, para que lle recomendase para un posto de asesor temporal da Conferencia sobre Tránsito da Sociedade de Nacións, que debía reunirse en Barcelona na primavera dese ano.

O secretario xeral e o presidente da conferencia quedaron tan impresionados que lle ofreceron un posto na oficina de prensa da Secretaría da Sociedade de Nacións. A súa brillantez e o seu coñecemento de idiomas leváronlle, en decembro de 1922, a ser xefe do Departamento de Desarme da Sociedade de Nacións, cargo que ocuparía ata 1927. En 1928 converteuse en profesor de español na Universidade de Oxford, posto que desempeñou durante tres anos. Durante ese período, escribiu tres libros sobre a psicoloxía das nacións, en inglés: Englishman (Inglés), Frenchman (Francés) e Spaniard (Español). En 1931, o goberno provisional da República designouno embaixador de España nos Estados Unidos e delegado permanente na Sociedade de Nacións, un cargo que exerceu durante cinco anos. Entre 1932 e 1934 compaxinou o seu cargo na Sociedade de Nacións co de embaixador en Francia. En 1933 foi elixido deputado, sendo Ministro de Educación e Ministro de Xustiza. En xullo de 1936, como liberal que era, exiliouse no Reino Unido ante o estalido da Guerra Civil Española. Alí converteuse nun opositor á ditadura franquista, organizando todo tipo de campañas en contra do ditador. Foi un dos cofundadores, en 1949, do Colexio de Europa en Bruxas, Bélxica.

En 1962 participou, con outros moitos españois, en congreso do Movemento Europeo en Múnic, que o réxime franquista denominou o Contubernio de Múnic.

Polo que se refire á súa carreira como escritor, escribiu libros sobre Don Quixote, Cristovo Colón e a historia de América Latina. Escribiu en francés e alemán así como en castelán e inglés.

Militou en prol dunha Europa unida e integrada. En 1973 gañou o premio Carlomagno polas súas contribucións á idea europea e á paz europea. Trala morte de Franco, en 1976 volveu a España. Asumindo formalmente a súa cadeira na Real Academia Española, electo en 1936, ao dar lectura do seu discurso de ingreso. A Fundación Europea Madariaga (creada en 1998 a iniciativa de antigos alumnos do Colexio Europa) tomou o seu nome en memoria súa, promovendo a súa visión dunha Europa unida traballando en prol dun mundo máis pacífico.

Foi nomeado en ata nove ocasións ao Premio Nobel da Paz, aínda que non o gañou en ningunha das ocasións[17].

Pensamento[editar | editar a fonte]

Madariaga: un español certamente incomprendido. Un español distinto. Un español dunha España que nunca foi, que nunca puido ser.

Ricardo García Cárcel (García Cárcel 2003b, p. 3)[18]

Pertencente á denominada «xeración do 14»,[19] Madariaga afirmou en A la orilla del río de los sucesos, que «como liberal que son, dou importancia mínima ao económico, a mediana ao político e a máxima ao humano»[15][nota 3] e describiríase a si mesmo como «liberal organicista».[21] Admirador da Institución Libre de Enseñanza,[15] foi inscrito por Gonzalo Fernández de la Mora nun «humanismo antiutilitario».[22]

Anglófilo,[1] foi considerado «un dos precursores da idea de Europa»[23] e defendiu unha concepción ampla e inclusiva do que territorialmente debería formar parte dela, entendendo a esta en calquera caso máis como unha «idea» que como un continente xeográfico; Europa, organizada nun modelo federalista, debería ter ademais voz propia e independente no contexto internacional fronte ao papel hexemónico dos Estados Unidos e a Unión Soviética.[24] Julián Gorkin destacou de Madariaga o «seu europeísmo constructivo».[25]

Nin esquerda nin dereita. Eu son un traballador intelectual, vexo o un e o outro. Para iso teño dous ollos. O esquerdista é un torto do ollo dereito; o dereitista o é do esquerdo. Afortunadamente, ambos os meus ollos ven ben.

—Salvador de Madariaga (Madariaga 1971, p. 11)[26]

Madariaga, anticomunista,[27] oposto de xeito «frontal» ao socialismo marxista,[28] antifranquista[29][30] e descrito como un «liberal clásico moderado»,[31] en Anarquía ou xerarquía plantexou un concepto denominado «democracia orgánica unánime», na que o Estado non toleraría folgas ou sindicatos e restrinxiría o dereito a voto.[32] Logo de finalizar a Segunda Guerra Mundial defendeu posicións monárquicas para España —encarnadas na figura de Juan de Borbón— e contrarias ao sufraxio universal.[33][34] O seu pensamento, que recibiu críticas da esquerda española durante a Segunda República,[35] ten sido descrito por Pedro Carlos González Cuevas como elitista e burgués.[28] Segundo recolle Herbert R. Southworth, Ricardo de la Cierva tería proposto a Madariaga —cuxos ataques a diversos políticos socialistas foron empregados como propaganda por parte do réxime—[36][37] e a José Antonio Primo de Rivera como os principais inspiradores do programa político de Franco.[36]

Destacáronse as súas ideas a favor da paz,[38] a súa defensa da discusión da Constitución de 1931 dunha «renuncia á guerra como instrumento de política nacional» —que terminaría constituíndo o sexto artigo do documento—,[39][40] e os seus intentos por lograr unha paz arbitrada polo Reino Unido para a guerra civil,[41] ademais de ser proposto ao Premio Nobel correspondente en dúas ocasións,[42] se ben algúns autores o describen como «internacionalista non pacifista»;[43] de Madariaga, que respaldou unha «invasión» da Cuba comunista,[44] Juan Carlos Pereira sinala que a evolución do seu pensamento tería conlevado o abandono de algunhas das súas ideas máis pacifistas.[45] Paul Preston destacou trazos idealistas e «quixotescos» en Madariaga[46] e as súas obras deixaron traslucir certa nostalxia pola época do Imperio español.[47]

Obras[editar | editar a fonte]

Placa en lembranza de Salvador de Madariaga en Oxford, Reino Unido.

Madariaga publicou notables ensaios sobre a historia de España e o seu papel no mundo. Escribiu libros sobre Don Quijote, Cristóbal Colón e a historia de Hispanoamérica;[48] na súa obra empregou o francés, o castelán e o inglés.[49] Desenvolveu un labor notable redactando artigos[50] colaborando antes do estoupido da guerra civil en publicacións como España, El Imparcial, La Publicidad, El Sol, La Pluma, Ahora ou La Vanguardia,[51] amais de traballar na radio, xa no exilio, co programa fixo Temas de actualidad da BBC e en Radio París.[52] Na súa de historiador, García Cárcel o describe como un «outsider», coas súas obras neste campo adscribibles a unha metodoloxía propia do ensaio.[53]

O seu primeiro libro publicado foi La guerra desde Londres,[54] sobre a Primeira Guerra Mundial, aparecido contra o ano 1917,[55] e no que facía unha crítica do Imperio alemán, debuxándoo como paradigma do autoritarismo e confrontándoo á «liberdade» defendida polos Aliados.[56] Máis tarde escribiu The genius of Spain, publicado en 1923 en inglés, e en 1924 en castelán co título Semblanzas literarias.[57] Durante a súa etapa como profesor en Oxford, a finais da década de 1920, escribiu un ensaio sobre psicoloxía das nacións,[58] publicado en inglés en 1928 por Oxford University Press baixo o título Englishmen, Frenchmen, Spaniards[59] e en castelán en 1929 como Ingleses, franceses, españoles por Espasa-Calpe.[60][55][a] Nesta obra Madariaga identificaba o carácter inglés coa «vontade», o francés coa «intelixencia» e o español coa «paixón».[62]

De su edición original de Spain de 1930,[63] que se tradujo al castellano como España. Ensayo de historia contemporánea, Roger B. Merriman criticó numerosas imprecisiones históricas y errores de bulto al narrar hechos pretéritos, pero valoró positivamente su descripción de la situación más reciente del país, el objetivo principal de la obra.[64] Se publicaron numerosas reediciones, con una ampliación sustancial en la segunda de 1943, en la que quedarían recogidos los sucesos de la Segunda República y la Guerra Civil, se llegaría a doblar la extensión de la original ya hacia 1958,[63][65] mas la sección inicial de la obra no sufrió muchos cambios.[66] Elogiado por Payne, que lo consideró en 1958 «el análisis sobre la historia reciente de España más completo hasta la fecha»,[67] Madariaga habría pretendido arrojar una luz más favorable sobre el período de la Restauración borbónica,[66] además de sugerir que el Gobierno de la Segunda República, tras el levantamiento militar de 1936, debió haber dejado tomar el poder a los militares sublevados sin oponer resistencia, pues el régimen instaurado por estos habría terminado dando paso a una democracia parlamentaria liberal.[68][66]

En 1935 publicó Anarquía o jerarquía, ensayo en el que propuso una sociedad estratificada en tres niveles: una clase inferior —sin derecho a la ciudadanía activa y caracterizada por su falta de responsabilidad individual—, la burguesía y la aristocracia.[69][70] En ella se produciría un apartamiento de los principios democráticos en pos de una «democracia orgánica jerárquica»,[69][71] modelo que recibió críticas del sociólogo estadounidense Lewis Mumford.[71] Esta obra fue analizada por Gonzalo Fernández de la Mora en Los teóricos izquierdistas de la democracia orgánica, de 1985, donde lo habría calificado como «su libro de pensamiento más valioso»;[72] parte de las tesis de Anarquía o jerarquía las retomaría más adelante Madariaga en Democracy versus Liberty? The Faith of a Liberal Heretic,[73][74] publicada en 1958.[75]

Portada de Shelley and Calderon, and other essays on English and Spanish poetry (ca. 1920).

En su biografía de Cristóbal Colón, publicada tanto en castellano[55] como en inglés en 1940,[76] ante el tradicional debate sobre el origen del descubridor, Madariaga propuso que este habría nacido en Génova,[76] descendiente de una familia de judíos de origen catalán[77][78] emigrados desde el Levante peninsular.[76] De Hernán Cortés, Conqueror of Mexico, publicada en 1941, Ramón Iglesia señala cómo Madariaga realiza un retrato positivo y favorable del conquistador,[79] el cual, según Henry R. Wagner, estaría tratado en clave de «símbolo del espíritu español».[80] En The Rise of the Spanish American Empire, de 1947, defiende la función civilizadora que llevó a cabo España en el Nuevo Mundo;[47] centrándose en el papel jugado por la primera y tocando de forma tangencial la población nativa, con el ánimo de refutar la «leyenda negra» en América;[81] este sería seguido por The Fall of the Spanish American Empire.[82][83] Ambos estuvieron precedidos por un Cuadro histórico de las Indias (1945).[84] Su biografía de Simón Bolívar,[85] publicada en 1951 y con la intención de desmitificar la figura de Bolívar,[86] levantó polémica al describir en una luz muy negativa al militar e independentista americano, en clave de «vulgar imitador de Napoleón»,[87][88] que habría estado impulsado por su «vengatividad mestiza».[89] Se ha apuntado que la idea que transmite la obra es que la independencia de América fue un gran error por parte de las colonias.[90]

En 1951 publicó Bosquejo de Europa, en el que evalúa la situación europea de cara a una integración política,[91][92][93] en 1960 apareció The Blowing Up of the Parthenon, sobre la Guerra Fría,[45][94] y en 1961 prologó Cortina de hierro sobre Cuba, del escritor rumano Ştefan Baciu, sobre la Revolución cubana.[95] Latin America Between the Eagle and the Bear, publicado en 1962, trata sobre el auge del comunismo en Latinoamérica y aboga por una intervención en Cuba para derrocar el régimen de Fidel Castro,[44] además de plantear un hipotético papel que España podría jugar en la región para mantenerla alejada del comunismo.[96]

Como novelista, entre sus trabajos más destacados se encontraron El enemigo de Dios (1936)[97][b] y El corazón de piedra verde (1942).[99] En 1925 publicó en castellano la novela doble La jirafa sagrada o el búho de plata,[100] al año siguiente apareció en inglés The Sacred Giraffe, publicada por Harper & Bros;[101] esta obra tiene carácter satírico y está ambientada en una nación africana imaginaria llamada Ebania, en el año 6922, en la que el desarrollo del feminismo ha terminado generando una sociedad gobernada por mujeres y la existencia de un movimiento en defensa de los derechos de los hombres denominado «hominismo».[100][101] De 1954 es La camarada Ana, tachada peyorativamente de «panfleto anticomunista»,[c] y de 1964 Sanco Panco, una novela satírica en la que, en un universo de inspiración quijotesca, se parodia la dictadura de Francisco Franco, encarnado en el personaje epónimo, y la Guerra Fría;[103][104] con críticas dispares,[103] si bien en España se llegó a afirmar de ella que «el mejor homenaje a su autor es olvidarla»,[105] en América Latina tuvo mejor acogida.[106]

Su Mujeres españolas de 1972 recoge una serie de ensayos biográficos femeninos de personajes relacionados con España, en concreto los de Melibea —de La Celestina—, Catalina de Aragón, María Malibrán, Juana María de los Dolores de León Smith, Rosalía de Castro y Pauline Viardot-García.[107]

Publicó dos libros de memorias, el primero, Memorias de un federalista, en 1967, que cubre todo su periodo vital hasta esa fecha pero de una forma concisa,[108] y otro en 1974,[108][109] Morning without noon, más extenso pero circunscrito al periodo 1921-1936, titulado en castellano Amanecer sin mediodía.[110][108][111][112] En 1982, Espasa-Calpe publicó Mi respuesta, una colección de artículos de Madariaga en la revista Ibérica —editada en Nueva York y dirigida por Victoria Kent, en ella participaron autores adscritos a la oposición antifranquista en el exilio—,[20] y en 1989 Poesía, una recopilación de poemas de Madariaga prologada por Dámaso Alonso;[113] en 1990 aparecieron un compendio bibliográfico de su obra, Obra de Salvador de Madariaga, y una biografía, Vida de Salvador de Madariaga, ambos a cargo de Octavio Victoria Gil,[114] en 1991 Madariaga, ciudadano del mundo, de Carlos Fernández Santander,[115] y en 2009 Salvador de Madariaga: Liberaler - Spanier - Weltbürger. Der Weg eines politischen Intellektuellen durch das Europa des 20. Jahrhunderts, del alemán Thomas Nitzsche.[116] Una lista no exhaustiva de todas las obras de Madariaga es la siguiente:

Estatua de Salvador de Madariaga na praza que leva o seu nome na Coruña.

Ensaios históricos[editar | editar a fonte]

  • España (1931)
  • Vida del muy magnífico señor don Cristóbal Colón (1940)
  • Hernán Cortés (1941)
  • Cuadro histórico de las Indias (1945)
  • Carlos V (1951)
  • Bolívar (1951)
  • El auge del Imperio Español en América (1956)
  • El ocaso del Imperio Español en América (1956)
  • El ciclo hispánico (1958)
  • España. Ensayo de historia contemporánea (undécima edición nuevamente revisada por el autor)(1978)[117]

Ensaios políticos[editar | editar a fonte]

  • La guerra desde Londres (1917)
  • Discursos internacionales (1934)
  • Anarquía o jerarquía (1935)
  • ¡Ojo, vencedores! (1954)
  • General, márchese Vd (1959)
  • De la angustia a la libertad (1955)

Outros ensaios[editar | editar a fonte]

  • Ensayos angloespañoles (1922)
  • Semblanzas literarias contemporáneas (1923) (publicado orixinalmente como The Genius of Spain)
  • Guía del lector del Quijote (1926)
  • Ingleses, franceses, españoles (1929)
  • El Hamlet de Shakespeare (1949)
  • Bosquejo de Europa (1951)
  • Presente y porvenir de Hispanoamérica (1953)
  • Retrato de un hombre de pie (1956)
  • De Galdós a Lorca (1960)
  • El Quijote de Cervantes (1962)
  • Memorias de un federalista (1967)

Novelas[editar | editar a fonte]

  • La jirafa sagrada (1925)
  • El enemigo de Dios (1926)
  • El corazón de piedra verde (1942)
  • Ramo de errores (1952)
  • Los fantasmas (1952)
  • Los dioses sanguinarios (1952)
  • Fe sin blasfemia (1952)
  • La camarada Ana (1954)
  • Guerra en la sangre (1956)
  • Una gota de tiempo (1958)
  • El semental negro (1961)
  • Sanco Panco (1963)

Poesía[editar | editar a fonte]

  • Romances de ciego (1922)
  • La fuente serena (1927)
  • Elegía en la muerte de Unamuno (1937)
  • Elegía en la muerte de Federico García Lorca (1938)
  • Rosa de cieno y ceniza (1942)
  • Romances por Beatriz (1955)
  • La que huele a Tomillo (1959)
  • Poppy (1965)

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Segundo recolle o xornalista Florencio Martínez Ruiz, no número 16 da rúa do Orzán.[3]
  2. Seu pai, ao que Preston cita simplemente como «José de Madariaga»,[6] combatiría uns anos máis tarde na Guerra de Cuba. Entre os seus irmáns se encontraba a futura científica Pilar de Madariaga Rojo, nada en 1903,[7] ademais de Emilio —escultor—, Pepe, Asita, César, Ricardo y Roberto, entre outros.[8]
  3. Circunstancia que subliñou Diego Jalón, quen constataría xa despois da morte de Madariaga que o pensamento liberal deste «carece de expresada proxección económica».[20]
Referencias
  1. 1,0 1,1 García Cárcel 2003b, p. 3.
  2. González Cuevas 1989, p. 150.
  3. Martínez Ruiz 1978, p. 50.
  4. Beneyto 2011, pp. 6-7.
  5. 5,0 5,1 Pasamar Alzuria & Peiró Martín 2002, pp. 372-374.
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 Preston 1999, p. 197.
  7. Frontera Zunzunegui 2010.
  8. Madariaga 1987, pp. 5-17.
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 "Biografía de Salvador de Madariaga" (en español). www.modernismo98y14.com. Consultado o 29 de marzo de 2016. 
  10. Ficha de Salvador de Madariaga no sitio web dos Annales des Mines (en francés).
  11. Thomas 1978, p. 45.
  12. 12,0 12,1 González Cuevas 1989b, p. 77.
  13. Preston 1999, pp. 197-198.
  14. 14,0 14,1 14,2 Preston 1999, p. 198.
  15. 15,0 15,1 15,2 González Cuevas 1989b, p. 78.
  16. Dotras Bravo 2008b, pp. 221-222.
  17. Base de Datos da Academia Sueca
  18. Duroux 2004, pp. 99-115
  19. Martínez Pascual 1994, pp. 563-564.
  20. 20,0 20,1 Jalón 1982, p. 50.
  21. González Cuevas 1989, p. 81b.
  22. González Cuevas 1989, pp. 180.
  23. Sobrino Heredia 2003, p. 759.
  24. Sobrino Heredia 2003, p. 768-774.
  25. Amat 2009, p. 64.
  26. Anson 1978, p. 31
  27. Preston 1999, p. 225.
  28. 28,0 28,1 González Cuevas 1989b, p. 84.
  29. González Cuevas 1989, pp. 172-173.
  30. Anson 1978, p. 31.
  31. Morodo 1986, pp. 13-14.
  32. González Cuevas 1989, p. 163-167.
  33. Preston 1999, p. 220.
  34. González Cuevas 1989, p. 173-176.
  35. González Cuevas 1989b, pp. 93-94.
  36. 36,0 36,1 Southworth 2002, pp. 84-86.
  37. Preston 1999, pp. 209-210.
  38. Chevalier 2012, p. 515.
  39. Preston 1999, p. 207.
  40. Constitución de la República Española (PDF).  Parámetro descoñecido |fecha= ignorado (suxírese |data=) (axuda)
  41. Pazos 2009, pp. 317-332.
  42. Preston 1999.
  43. Brock & Young 1999, p. 225«though in 1961 Jayaprakash proposed this idea, with the support of some Western pacifists as well as of nonpacifist internationalist like Salvador de Madariaga»
  44. 44,0 44,1 Johansson 1962, pp. 55-58.
  45. 45,0 45,1 Pereira 2003, p. 196.
  46. Preston 1999, p. 196.
  47. 47,0 47,1 Arredondo 2014, pp. 148-170.
  48. (Benitez, 1982, pp. 27-38)
  49. (Morodo, 1986, pp. 13-14)
  50. (Monferrer Catalán, 2007, pp. 352-355)
  51. (Rebollo Sánchez, 2001)
  52. (Monferrer Catalán, 2007, pp. 412-413)
  53. (García Cárcel, 2003, p. 9)
  54. (González Cuevas, 1989, p. 151)
  55. 55,0 55,1 55,2 Erro no código da cita: Etiqueta <ref> non válida; non se forneceu texto para as referencias de nome bibliografiabasica
  56. (González Cuevas, 1989, p. 151)
  57. (Carayon, 1924, pp. 292-295)
  58. (Chevalier, 2012, pp. 515-516)
  59. (Coester, 1928, pp. 455-458)
  60. (Preteceille, 1929, p. 3)
  61. (Pitrou, 1931, pp. 173-178)
  62. (Pitrou, 1931, p. 174)
  63. 63,0 63,1 Rich 1959, pp. 319-320.
  64. Merriman 1930, p. 67.
  65. Smith 1958, pp. 554-555.
  66. 66,0 66,1 66,2 Payne 1961, pp. 79-80.
  67. Payne 1961, pp. 79«Salvador de Madariaga has provided the most comprehensive survey of his country's recent past that is available in any language.»
  68. Jackson 1958, pp. 97-98.
  69. 69,0 69,1 De Wilde 1937, p. 10.
  70. Larrabee 1938, pp. 455-456.
  71. 71,0 71,1 González Cuevas 1989b, p. 94.
  72. Pérez Escolar 1986, p. 46.
  73. Fernández de la Mora 1962, p. 35.
  74. Lower 1960, p. 372.
  75. Southworth 2002, p. 241.
  76. 76,0 76,1 76,2 Mattingly 1940, p. 10.
  77. Nowell 1941, pp. 81-82.
  78. Benitez 1982, p. 27.
  79. Iglesia 1942, pp. 135-138.
  80. Wagner 1942, pp. 911-914.
  81. Robertson 1948, pp. 857-859.
  82. Robertson 1949, pp. 646-647.
  83. Chaunu 1953, pp. 419-421.
  84. Pasamar 2010, pp. 215-216.
  85. Niedergang 1956, p. 6.
  86. Sanz Villanueva 1992, pp. 53-54.
  87. Michelin 1953, p. 371.
  88. Caballero Santos 2010, p. 187.
  89. Logan 1953, pp. 672-674The two impulses that drove both the Liberator and the Protector were «Napoleonic ambition and mestizo vindictivenes».
  90. Masur 1952, pp. 417-422.
  91. Madariaga 1955.
  92. Beneyto 2011, pp. 25-26.
  93. Fosdick 1955, p. 12.
  94. Chamberlin 1960, pp. 19-20.
  95. Fort 1969, p. 17.
  96. Alexander 1964b, pp. 773-774.
  97. Esteban 1978, p. 48.
  98. Martínez Ruiz 1978, p. 51.
  99. Sanz Villanueva 1992, p. 48.
  100. 100,0 100,1 Martín Rodríguez 2011, pp. 231-234.
  101. 101,0 101,1 Colton 1926, p. 252.
  102. Larraz Elorriaga 2012, p. 103.
  103. 103,0 103,1 Dotras Bravo 2012, pp. 279-286.
  104. Arredondo 2014, p. 160.
  105. Varios autores 1987, pp. 19-20.
  106. Dotras Bravo 2012, p. 279.
  107. Pérez Ferrero 1972, p. 37.
  108. 108,0 108,1 108,2 Miller 1993, pp. 989-990.
  109. Pasamar Alzuria & Peiró Martín 2002, p. 374.
  110. Vázquez Dodero 1974, p. 70.
  111. Carter 1972, pp. 728-729.
  112. Sacks 1976, pp. 942-951.
  113. García Nieto 1989, p. 53.
  114. Orringer 1994, pp. 285-287.
  115. Azancot 1991, p. 66.
  116. Felipe Mansilla 2011, pp. 258-260.
  117. A primeira edición desta obra publicouse en Londres en 1929. Posteriormente en España, foi publicada pola editorial Aguilar no ano 1931.

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Commons
Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría: Salvador de Madariaga
Wikiquote
A Galicitas posúe citas sobre: Salvador de Madariaga
Escudo de A Coruña.svg
A Galipedia ten un portal sobre:
Flag of Galicia.svg
A Galipedia ten un portal sobre:

Bibliografía[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]


Erro no código da cita: As etiquetas <ref> existen para un grupo chamado "lower-alpha", pero non se atopou a etiqueta <references group="lower-alpha"/> correspondente ou falta unha etiqueta </ref> de peche