Pedro Froilaz de Traba

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Saltar ata a navegación Saltar á procura
Pedro Froilaz de Traba
Conde de Galiza
Pedro Froilaz de Trava.jpg
Sepulcro de Pedro Froilaz na Catedral de Compostela.

Falecemento1126
SepulturaPanteón Real da catedral de Santiago
PredecesorRaimundo de Borgoña
SucesorFernando Pérez de Traba
ConsorteUrraca Froilaz de Traba
Maior Guntroda Rodríguez
Descendencia
Liñaxe / DinastíaFamilia Froilaz-Traba
ProxenitoresFroila Bermúdez
Elvira de Faro
Irmáns

Escudo de Pedro Froilaz de Traba
Signature of Pedro Froilaz de Trava.png

Pedro Froilaz (tamén escrito Froylaz[1] ou Fróilaz[2]), foi un nobre galego nado no século XI, conde de Traba (ou Trava)[3], Trastámara[4], Galiza[5] e señor doutras tenencias e castelos[a]. Foi o máis importante partidario do conde de Galiza Raimundo de Borgoña quen lle confiou a crianza do seu fillo Afonso Raimúndez. Na defensa dos dereitos sucesorios do neno enfrontouse á raíña Urraca, nai do infante, e ao seu esposo Afonso "o batallador". No ano 1111, cando Afonso só contaba seis anos de idade, coroouno xunto ao bispo Xelmírez como rei de Galiza na catedral de Santiago de Compostela. Nos anos posteriores guiouno e protexeuno até coroalo tamén en Toledo (1117) e León (1126) . Finou no ano 1126 sendo sucedido nos seus títulos e posesións polo seu herdeiro Fernando Pérez de Traba, terceiro dos seus quince fillos. Foi soterrado no cemiterio da igrexa de Santiago e os seus restos consérvase actualmente nun sartego no Panteón Real da catedral.

Orixes familiares e primeiros anos[editar | editar a fonte]

A unión das herdanzas territoriais de Pedro Froilaz e a súa primeira esposa Urraca Froilaz de Traba, conformou o territorio coñecido como Condado de Trastámara[4]
Biografía cronolóxica
ca. 1070 Data de nacemento descoñecida.
Parte da súa infancia transcorre na corte leonesa de Afonso VI.
1088 Casamento con Urraca Froilaz de Traba.
1091 Falece seu pai Froila Bermúdez, ascendendo ao liderado do clan familiar.
ca.1091 Vasalo de Raimundo de Borgoña "Totius Gallecie Princeps"
1094 Expedición militar a Lisboa ás ordes do conde Raimundo de Borgoña.
1095 Afonso VI divide o reino galego ao conceder a Henrique de Borgoña e á súa filla Tareixa o Condado Portucalense.
1105 Casamento con dona Maior Rodríguez
1105 Nacemento do principe Afonso Raimúndez. A súa crianza é confiada a Pedro Froilaz e a súa esposa.
1107 Morte de Raimundo de Borgoña. Pedro Froilaz asume o goberno de Galiza.
1107 Xuramento de León: Pedro xura defender os dereitos ao trono do infante Afonso Raimúndez.
ca. 1109 Viaxa a Roma para defender diante do Papa a propiedade da súa familia do Mosteiro de Cis.
1109 Proclamacion de Afonso Raimúndez como rei de Galiza.
1111 Coroación de Afonso VII en Compostela. Pedro Froilaz mordomo maior.
1111 Batalla de Viadangos.
1112 Campaña militar contra Afonso de Aragón. Asedio e acordo de Carrión.
1113 Campaña militar contra Afonso de Aragón. Conquista de Burgos.
1114 Pacto de amizade con Diego Xelmírez.
1115 Pedro Froilaz leva ao seu pupilo Afonso á fronteira almorábide onde se inicia unha campaña militar.
1116 Afonso Raimúndez é ratificado como rei de Galiza en Compostela. Guerra entre os seus partidarios e os da súa nai Urraca.
1116 Pedro e Tareixa de Portugal derrotan a Urraca en Sobroso.
1116 Urraca cede o seu fillo Afonso os reinos de Galiza e Toledo.
1117 Afonso Raimundez é recibido como rei en Toledo a instancias de Pedro Froilaz.
1121 Urraca invade Galiza. Pedro Froilaz e Xelmírez confrontan ao seu exército no Pico Sacro.
1123 Urraca encarcera a Pedro Froilaz, xunto a súa esposa e fillos.
1126 Morte de Urraca I. Coración de Afonso VII como rei de León.
1126 Morte de Pedro Froilaz. Soterramento no cemiterio da Catedral de Compostela.

Pedro Froilaz foi fillo de dous relevantes nobres descendentes da máis antiga aristocracia do reino galego[10]: Froila Petriz Bermúdez e Elvira de Faro. A importancia da súa estirpe familiar, o clan Petriz[11], fixo que tanto el como algúns dos seus irmáns ocupasen lugares destacados na sociedade do seu tempo. Por exemplo Gonzalo, o irmán mais vello, que chegou a ser bispo de Mondoñedo; Rodrigo, señor da Terra de Trasancos que foi conde e alferez de Afonso VII[12], ou Munia, fundadora do mosteiro de Pedroso.

O seu pai foi un dos mais importantes vasalos do rei García II, e ao seu carón loitou durante o conflito que o enfrontou aos seus irmáns Sancho e Afonso[13]. Cando finalmente García foi capturado e despoxado do seu trono por Afonso, Froila aceptou ao novo señor como rexente, non como rei lexítimo[14][15]. É probábel que a dubidosa fidelidade ao novo monarca fixese que o conde se vira forzado a enviar ao seu fillo Pedro como refén[16] á corte leonesa, lugar onde pasou a súa infancia[17].

A súa primeira aparición nas fontes históricas data do ano 1086, momento no que confirma unha doazón do seu pai ao mosteiro familiar de Xuvia[18]. No ano 1088 Pedro casou con Urraca Froilaz, filla do conde Froila Arias de Traba e herdeira de extensos señorios nas bisbarras mais occidentais do reino[19]. Dous anos mais tarde subscribe o seu primeiro documento rexio, e faino como señor de Ferreira (dominator Ferrarie)[18].

No ano 1091, cando falece o seu pai, Pedro sustitueo á cabeza do clan familiar dos Froilaz. A unión do seu patrimonio co da súa muller Urraca conformou un extenso dominio que abranguía desde o río Tambre até o Mar Cantábrico e desde as terras de Aranga até o Océano Atlántico, practicamente a extensión da actual provincia da Coruña. Este territorio foi denominado mais adiante Condado de Trastámara, sendo Pedro Froilaz o seu primeiro posesor ("in Trastamar comite Petrus Froyle")[4]. O matrimonio con Urraca durou até o seu falecemento no ano 1102, casando de novo o conde tres anos mais tarde, esta vez coa nobre leonesa Maior Rodríguez.

Raimundo de Borgoña: Totius Gallecie Princeps.[editar | editar a fonte]

Representación do século XV de Raimundo de Borgoña. Pedro Froilaz aparece como un dos seus principais vasalos desde a súa chegada ao goberno do reino galego.

No ano 1087 unha parte dos nobres galegos, liderados polo bispo de Compostela Diego Páez e polo conde de Lugo Rodrigo Ovequiz, iniciou unha revolta coa intención de devolver a coroa galega ao seu rei lexítimo: García II, prisioneiro na altura do seu irmán Afonso VI. Os exercitos de Afonso asaltaron Lugo facendo fracasar un alzamento soportado desde o exterior por Guillerme de Normandia[20] e ao que non se lle coñecen apoios desde o interior por parte do clan dos Froilaz. Neste clima de inestabilidade, Afonso VI confiou o goberno e a pacificación do reino ao seu xenro Raimundo de Borgoña, nobre franco casado coa súa filla e herdeira Urraca[21]. Raimundo, apadriñado pola poderosa orde de Cluny e contando desde o inicio coa colaboración dos Froilaz-Traba, exerceu o seu poder en Galiza con prerrogativas case rexias, coa vista sempre posta na sucesión do seu sogro[22].

Durante todo o período de goberno do conde borgoñón, Pedro Froilaz aparece como o seu principal partidario, asumindo o goberno do reino galego durante os períodos nos que este se atopaba ausente[23]. Na curia do conde figuran tamén outros membros da súa parentela como o seu irmán Rodrigo, que asina frecuentemente ao seu carón[24] e a quen se lle encomendou a defensa das costas galegas[25], o seu xenro Munio Páez, conde de Monterroso, e, xa mais tardiamente, o seu fillo Bermudo Pérez[26].

No ano 1094 o conde Pedro marchou, xunto co resto da nobreza galega (cum optimatibus Gallecie[27]), nunha fracasada tentativa de recuperar Lisboa, conquistada no ano anterior polos almorábides[28]. Esta derrota, unida á indisimulada ambición de Raimundo e ao nacemento dun novo herdeiro rexio fixo que Afonso VI concedese a metade meridional do reino galego a outro nobre franco, Henrique de Borgoña, esposo da súa filla Tareixa. Esta tentativa de dividir aos nobres franceses foi rapidamente contrarrestada pola orde de cluny que promoveu un acordo[29] entre os nobres preparando un posíbel ascenso de Raimundo ao trono trala morte de Afonso VI[30].

A partir destas datas, son numerosos os diplomas nos que Pedro Froilaz figura como confirmante das decisións de goberno do conde Raimundo. Por exemplo, plasma a súa sinatura na concesión dun salvoconduto aos mercadores de Santiago de Compostela no 1095[31]; nunha concesión do conde Raimundo a prol de bispado de Mondoñedo no 1096; ou nese mesmo ano, nunha permuta de vilas entre Raimundo e o mosteiro de San Lourenzo de Carboeiro[32]. En 1107, participou nunha escritura de doazón do conde á Igrexa de Santiago e na trascendental concesión rexia do dereito a labrar moeda[33]. A preeminencia da súa posición levou a que Raimundo e Urraca lle confiasen, no ano 1105[34], a educación do seu fillo Afonso Reimúndez[b], futuro rei de Galiza segundo compromiso de Afonso VI[36].

Sucesión de Afonso VI[editar | editar a fonte]

Imaxe de Afonso VI no Tombo A da catedral de Santiago. O rei Afonso deixou o reino galego, que usurpara ao seu irmán García, ao seu neto Afonso Raimúndez baixo rexencia da súa filla Urraca.

Raimundo de Borgoña finou en outubro do ano 1107. A consecuencia do seu pasamento, Pedro Froilaz, Diego Xelmírez, Guido de Borgoña (irmán de Raimundo e futuro papa) e outros magnates galegos foron convocados a León para aclarar a situación sucesoria. Afonso VI resolveu alí conceder o señorio do reino galego a súa filla Urraca, durante a minoría de idade do seu neto[c], reservando o resto dos seus dominios para o seu herdeiro Sancho Afónsez. O rei puxo como condición que Urraca non voltase a casar e tomou xuramento aos nobres galegos de que farían respectar esta decisión "incluso contra min mesmo"[39][40]. Porén, a morte no ano 1108 do principe Sancho fixo que se celebrase unha nova curia na que Afonso decidiu que Urraca desposase con Afonso I de Aragón e Navarra[41]. Esta decisión, que relegaba a Afonso Raimúndez na liña sucesoria, por detrás do rei consorte e dos posibeis descendentes do matrimonio, causou a contrariedade dos seus partidarios franco-galegos. A xuntanza foi significativamente abandonada antes da súa conclusión por Henrique de Borgoña, "ayrado del rei"[42][43].

Cando no 1109 faleceu tamén Afonso VI e Urraca, a nova raíña, casou con Afonso de Aragón, Pedro Froilaz, fiel ao seu xuramento, proclamou rei ao seu protexido[34]. Para garantir o máximo apoio a súa causa, puxo fin a unha longa disputa territorial que enfrontaba a súa familia con Diego Xelmírez[44] e tentou convencer aos nobres reticentes a acatar o xuramento prestado en León[45]. Porén, estes nobres segundóns, opostos a alta aristocracia representada polos Traba, tomaron partido pola raíña Urraca[46]. Así o fixeron tamén outros, como Rodrigo Vélaz, conde de Sarria-Lemos ou os burgueses da cidade de Lugo. Isto facilitou a entrada en Galiza dos exércitos de Urraca e Afonso de Aragón, na primavera do ano 1110, marchando aínda polos vellas vías romanas. O primeiro enfrontamento entre os contendentes tivo lugar nas terras da Ulloa, alí, foi asediado e asaltado o castelo de Monterroso, ordenando o rei aragonés pasar a coitelo a todos os sobrevivintes. Este cruel comportamento provocou a súa primeira separación da raíña Urraca que regresou á corte leonesa[d]. O rei de Aragón proseguiu co seu exército asolando facendas, igrexas e mosteiros polos dominios dos Traba[47]. Pedro Froilaz agachou ao seu rei no apartado mosteiro de Moraime en Muxia e iniciou unha campaña militar que, após de tres meses de combates, forzou á hoste aragonesa a a unha deshonrosa retirada[48].

No outono dese mesmo ano, o conde Pedro recibiu unha chamada de auxilio da raíña Urraca e iniciou camiño cara a León acompañado dos seus soldados. Ao chegaren á corte, a raíña atopábase xa reconcilidada co seu home e en ruta cara a Aragón. Aconsellado por Henrique de Borgoña, Pedro procedeu a capturar a varios dos nobres que non recoñeceran a Afonso Reimundez e fíxose co control do castelo de castro do miño[49]. A este lugar, próximo aos dominios do seu aliado Henrique, trasladou ao neno baixo o coidado da súa muller Guntroda e dos seus fillos[50]. Alí, foron sitiados e capturados pola irmandade (germanitas) de nobres opostos a Afonso Raimúndez e encarcerados no próximo castelo de Pena Corneira[51]. Pedro Froilaz, coa ambigua mediación do bispo Xelmírez[52], viuse obrigado a negociar a liberación dos reféns. Neste proceso, chegou tamén a un acordo tamén coa propia Urraca. A raíña, de novo separada e en conflito co seu home, consentiu na coroación do seu fillo como rei de Galiza e despois como herdeiro ao seu carón do trono leonés, a cambio da axuda dos nobres galegos na súa guerra contra Afonso de Aragón[53].

Afonso Raimúndez, ANFUS REX[editar | editar a fonte]

Así pois, unha vez conseguida a liberación do infante, Pedro Froilaz e Xelmírez procederon a coroalo o 17 de setembro de 1111 como rei de Galiza na catedral de Compostela[54]. Na cerimonia, o bispo Xelmírez conduciu ao novo rei ante o altar de Santiago onde o unxiu relixiosamente, entregoulle a espada, o cetro e coroouno con diadema de ouro. Finalizada a cerimonia celebrouse un banquete no que Pedro Froilaz actuou como dapífero real (correu cos gastos do evento); o seu irmán Rodrigo exerceu de alférez (armiger regis) do rei sostendo a súa espada, escudo e lanza[e]; o seu xenro Munio Páez presentou os manxares ao rei; e o seu fillo maior Bermudo mandaba servilos nas mesas[55].

A consecuencia da coroación Pedro Froilaz pasou de tutor do principe a mordomo real, e dada a curta idade do novo monarca, a rexente dos destinos de Galiza. Conforme ao acordado coa raíña Urraca Pedro Froilaz, Xelmírez e o resto dos nobres presentes na coroación púxose á fronte das súas mesnadas para levar ao seu protexido á cidade de León coa intención de coroalo alí tamén xunto a súa nai. A percepción territorial da época concibía aínda a proxección de Galiza polo espazo leonés[56][57], por iso a secuencia lóxica era coroar a Afonso tamén na cidade de León[58][59][60], como viñan facendo os monarcas do reino até a súa división en tres partes á morte de Fernando I[56][61].

Marchando pola vía romana XIX, a expedición recuperou primeiramente o control da cidade de Lugo,[62], para continuar posteriormente cara a León. A vinte quilómetros do destino, a altura da vila de Viadangos, a expedición foi sorprendida e derrotada polo exército de Afonso "o batallador". O conde Pedro foi feito prisioneiro, mentres que Diego Xelmírez conseguiu fuxir co rei Afonso e poñelo a salvo no castelo de Orcellón[63], na castela ourensá[64].

Campañas militares contra Afonso de Aragón[editar | editar a fonte]

"Transcorridos os quince días estipulados, os aragoneses entregan o castelo á raíña. Oh!, canta e que preclara gloria militar lles proporcionou aos galegos aquel día en que o Batallador aragonés se retirou ante eles! Pero moito máis preclaro e máis xubiloso foi cando a valorosa forza de Galiza protexeu a Castela e aos seus cabaleiros do ataque dos inimigos e obrigou a entregar o castelo do aragonés. Oh, vergoña! Os casteláns precisan de forzas alleas e son protexidos pola audacia dos galegos! Que será deses covardes cabaleiros cando o exército de Galiza, o seu escudo e amparo, se teña ido?".
Historia Compostelá - Libro I- Capítulo XC[65]
Alfonso I "o Batallador", proxectou a morte do neno Afonso Raimúndez, protexido de Pedro Froilaz e fillo da raíña Urraca[66].

A comezos do 1112 Urraca perdera a fidelidade de Castela e da maior parte de León, e en Galiza tiña que compartillar o poder con Pedro Froilaz e o resto da nobreza defensora do seu fillo[67]. A dependencia de Urraca dos reforzos galegos obrigouna a emprender unha intensa campaña de vendas e concesións do patrimonio rexio[67]. Nunha destas "doazóns" outorgou ao conde Pedro, xa liberado do seu breve cativerio[68], e a súa dona Maior Rodríguez o castelo de Leiro, as vilas de Barcia e San sadurniño coas súas igrexas, e outras herdades[69][70].

Na primavera, Pedro Froilaz e o resto dos nobres galegos baixaron dos alpes de Galiza[71] para combateren ás forzas de Afonso de Aragón que cercaban Astorga. O monarca aragonés preferiu levantar o campo a combater e refuxiouse en Carrión, onde foi posto baixo asedio polo exército galego. O cerco durou varios meses, e a finais de ano resolveuse cun pacto e unha nova reconciliación entre Urraca e Afonso. Este desenlace deixou amolado a Pedro Froilaz e ao resto dos seguidores de Afonso Raimúndez pois, após soportaren o mais duro da campaña[72], o seu rei volvía a ser relegado na liña sucesoria.

Porén, a comezos do ano seguinte, volveu estalar a guerra entre os esposos e, novamente, Urraca tivo que solicitar o auxilio do conde de Traba. O 30 de maio do 1113[73] marchou outra vez á cabeza do exército galego cara a guerra na terra de foris[74], se ben esta vez a expedición estivo envolta nas protestas e a piques de regresar[75]. O encontro co exército do rei de Aragón produciuse nos arredores de Burgos, e ao igual que no ano anterior, os aragoneses refusaron dar combate permitindo poñer baixo sitio a cidade e rendila quince días despois[76].

Resentido polos fracasos militares, Afonso de Aragón enviou unha embaixada para negociar unha nova reconciliación coa raíña Urraca. Na recepción da embaixada Xelmírez, contando coa aprobación do conde Pedro[77], falou amosando a súa oposición radical ao tratado. Na xuntanza predominaban os partidarios do acordo entre os cónxuxes, particularmente os burgueses da vila[78], que remataron por facer ao bispo fuxir escoltado polos seus soldados.

Xa se dispoñian os galegos a regresar á súa terra cando a raíña Urraca pediu ao conde de Traba socorro para o castelo de Berlanga, cercado polos almorábides. Até alí deplazou o conde de Galiza as súas forzas para comprobar na súa chegada que os musulmáns xa se retiraran. Iniciarón entón por fin os galegos o regreso á súa terra, máis agora, unha vez consolidado o novo pacto de reconciliación entre Urraca e Afonso, faciano por terra hostíl, coa vangarda e a retagarda do exército preparada para todo evento[79]. A expedición mesmo se viu obrigada a negociar o seu acceso aos pasos do Cebreiro, pois o castelo de Antares[80], que os custodiaba, atopábase en poder dun nobre oposto aos condes galegos[81].


Pacto de amizade con Diego Xelmírez[editar | editar a fonte]

Eu, o conde D. Pedro Froilaz xunto cos abaixo nomeados xuro a vós, D. Diego II, bispo, que, salvo a fidelidade debida ao infante D. Afonso, ou a calquera outro señor ao que de común acordo decidísemos recibir como rei, serei o voso leal amigo, sen fraude nin mala fe, e gardarei e defenderei a vosa vida, a vosa persoa e os vosos señorios (...) Canto á entronización do infante D. Afonso, e a distribución das dignidades e cargos da súa Casa, xuro obrar con vós de común acordo mentres o tivésemos no noso poder
Historia Compostelá - Libro I- Capítulo C[82]
O bispo de Compostela Diego Xelmírez asinou un pacto de amizade con Pedro Froilaz e a súa familia no ano 1114 co obxectivo de coroar a Afonso Raimúndez como único rei de Galiza.

A nova mudanza de Urraca, resolta a gobernar sen o seu fillo, impulsou a decisión do conde Pedro de asegurar e ampliar as alianzas do seu partido[83]. Este contexto explica as copiosas doazóns á igrexa compostelá de novembro do 1113 por parte da súa familia[84] e a entrega á orde de Cluny do mosteiro familiar de Xuvia no 14 de decembro de 1113[85].

A mediados do 1114, os Froilaz oficializaron a súa alianza con Diego Xelmírez. O documento leva a rúbrica do conde Pedro, da súa muller Guntroda, dos seus fillos Bermudo e Fernando e doutros relevantes membros do clan familiar. No acordo proxectábase a entronización de Afonso Raimúndez á marxe da súa nai, separando pois Galiza de León e Castela e apuntando cara ao seu obxectivo político final, a reunificación das dúas beiras do miño baixo un mesmo soberano[86]. Unha das frases do acordo: "ou a calquera outro señor ao que de común acordo decidisemos recibir como rei" deixa mesmo entrever a posibilidade de escoller como rei a outro candidato, quizais Afonso Henriques, o fillo de Henrique de Borgoña[87].

Con todo, a mudanza na política da raíña, quen procura neste período mellorar as relacións con Pedro Froilaz e Xelmírez fai que decidan adiar o seu proxecto soberanista. O conde Pedro mesmo aceptou partir, a petición de Urraca, co seu rexio pupilo cara a fronteira musulmá[88] onde, desde xaneiro do 1115, os cristiáns inician unha ofensiva contra os almorábides[89].

Decidida a romper esta alianza Urraca regresou a Galiza a comezos do 1116. A súa intención era prender ao bispo compostelán e apoderarse do señorio da igrexa compostelá[90]. Porén, a raíña "nin podía nin se atrevía"[91] a levar a cabo os seus plans sen o beneplácito do conde de Galiza. Por este motivo ofreceulle mediante emisarios parte das terras e castelos da terra de Santiago en troco do seu consentimento. O conde Pedro, fiel a súa promesa, rexeitou participar na traizón e enviou a súa vez unha mensaxe a Xelmírez advertíndolle dos plans da raíña[92]. Urraca, descuberta a súa intriga, optou por xurar a Xelmírez a súa inocencia e negociou con el un acordo de amizade. Este pacto non puido ser asinado pois a raíña non conseguiu atopar nobres que actuasen como fiadores da súa palabra[93].


Revolta contra Urraca[editar | editar a fonte]

"O referido rapaz regresou co seu aio Pedro Froilaz desde Estremadura a Galiza e foi recibido con grandes honores polo bispo en Iria. Despois, con xeral ledicia e gran gozo foi levado por el a Compostela. Alí, todos os habitantes cheos de xúbilo saíron ao encontro do rei neno ao entrar na cidade e, saudándoo segundo o costume de Galiza, aledáronse coa chegada do seu señor. Todos os varóns saíron armados a recibilo para tributarlle honores de rei. Mentres, o bispo adiantouse á catedral cos coéngos que estaban con el e preparou a comitiva para acoller o rei que viña."
Historia Compostelá - Libro I- Capítulo CIX[94]
A visión política da raíña Urraca, desexosa da integración de Galiza baixo unha coroa común xunto a Castela e León, enfrontábase á de Pedro Froilaz cuxo obxectivo final era a reunificación do reino de Galiza do tempo de García II e Raimundo de Borgoña[86][95].

Cando Pedro Froilaz coñeceu a ruptura final das relacións entre Xelmírez e Urraca enviou unha mísiva ao bispo a nome do rei Afonso, lembrándolle o xuramento de León e solicitando a súa axuda para apartar á raíña e colocar o territorio galego baixo o unívoco señorio do seu pupilo[96]. Procuraba o conde a secesión de Galiza e a restauración do antigo reino de García II na persoa de Afonso Raimúndez[95] e contaba, para a consecución do seu obxectivo, co apoio doutros dos grandes condes galegos da época[97], ligados a el por alianzas matrimoniais: Goterre Bermúdez de Montenegro, Afonso Núnez da Limia, Gómez Núnez de Toroño e a infanta Tareixa, señora agora do territorio portucalense após do falecemento do seu marido Henrique[98]. Conseguida a anuencia de Xelmírez, o conde Pedro e o rei Afonso abandonaron a fronteira musulmá, e regresaron a Galiza onde, nunha multitudinaria cerimonia na basílica compostelá, Afonso tomou posesión do reino[99].

A reacción de Urraca foi inmediata, na compaña do exercito dos condes e bispos casteláns e leoneses que lle eran fieis marchou contra Compostela. Ao chegar a Triacastela unironselle os seus partidarios galegos, Rodrigo Vélaz de Sarria e Munio Páez de Monterroso, xenro de Pedro Froilaz que nesta ocasión tomou partido por Urraca, o que permitiu a Urraca chegar polo camiño francés até Melide[100]. Ali Urraca enviou emisarios a Xelmírez para volver a gañar o seu favor, ofertándolle novas posesións para o seu señorio, entre elas o castelo de Ferreira propiedade do mesmo Pedro Froilaz[101].

No ano 1116 o exército de Pedro Froilaz e Tareixa de Portugal derrotaron e puxeron baixo asedio á raíña Urraca no castelo de Sobroso.

O conde Pedro reuniu tamén ao seu exército e acudiu a Compostela disposto a presentar batalla, porén, o apoio dos burgueses da cidade á raíña Urraca, fixo que o conde considerase máis prudente retirarse[102]. Urraca entrou entón na cidade e iniciou novas negociacións cun sitiado Xelmírez. Unha vez conseguida a súa neutralidade, marchou militarmente contra o conde Gómez Núnez de Toroño co exercito do conde de Traba seguindo os seu pasos. A raíña conseguiu render o castelo de Sobroso, mais unha vez dentro da fortaleza, o exército do conde Pedro en coordinación co de Tareixa de Portugal puxolle sitio encerrandoa dentro. A oportuna chegada de reforzos permitiu finalmente a fuxida de Urraca e o seu regreso a Compostela e, pouco despois a León[103].

A retirada da raíña deixou a Xelmírez nunha posición crítica, pois non só enfrontaba agora á oposición dos burgueses composteláns, que gobernaban mediante un concilium á marxe do seu señor[104], senón tamén ao exército de Pedro Froilaz que non perdoaba ao bispo a ruptura do seu pacto de alianza. A historia compostelá refire dous enfrontamentos da milicia compostelá co conde de Traba nas fronteiras da Terra de Santiago, en Ponte Maceira e camiño do castelo de Pena Corneira[105]. Así as cousas, Xelmírez acudíu á corte da raíña para arranxar un acordo que solucionase o conflito. Produciuse entón un intercambio de emisarios entre as partes e finalmente un pacto, asinado nas marxes do río Tambre, no que se establecía unha división dos reinos pola cal Afonso obtiña o goberno independente de Galiza e Toledo e Urraca o do resto dos territorios[106].

No ano seguinte, 1117, Urraca acudiu a Galiza para ratificar os acordos e para restaurar o poder señorial do seu aliado Xelmírez. Dentro de Compostela a raíña e o bispo víronse atrapados na violenta reacción dos composteláns ao ver novamente a cidade en poder do bispo. Durante o motín Xelmírez tivo que fuxir disfrazado e a propia Urraca foi prendida e aldraxada. Foi o exército de Pedro Froilaz, co rei Afonso, os seus fillos, xenros[f] e o resto dos grandes nobres galegos quen salvaron a situación poñendo sitio a cidade até conseguir a rendición dos sublevados[107].

Afonso Raimúndez, rei en Galiza e Toledo[editar | editar a fonte]

Inscrición "ANFUS REX", na fachada das pratarías da Catedral de Compostela, realizada para sinalar a coroación do ano 1111 de Afonso VII como rei de Galiza, ou ben a súa recepción como soberano do ano 1116[108][109][110].

A finais do 1117 Pedro Froilaz levou novamente ao seu rei, que contaba xa con 12 anos de idade, á cidade de Toledo onde fixo que fose recibido como soberano nunha solemne cerimonia celebrada o 16 de novembro do 1117.

Protector de mosteiros[editar | editar a fonte]

Mosteiro de Cis, mosteiro familiar dos Froilaz-Traba. O conde Pedro tivo que acudir a Roma para defender diante de Pascual II os dereitos da súa familia sobre o cenobio[111].

Prototipo de caudillo medieval, a súa actividade guerreira compatibilizábase co seu papel de favorecedor da Igrexa e o monacato. Entre os mosteiros que se viron favorecidos polo seu favor foron os de Xuvia, o de Moraime, o de Sobrado dos Monxes, San Xoán de Sabardes (Noia), San Tomé, na comarca de Bergantiños, Cambre e Caaveiro.

O mosteiro de Cins era da súa propiedade. Cando a comunidade feminina foi expulsada, debido á política auspiciada por Roma de acabar cos mosteiros dúplices, opúxose con vehemencia e destituiu ao abade e dirixiuse á sé papal, a que lle ordenou a Diego Xelmírez resolver a situación recoñecendo os dereitos de Pedro Froilaz e a volta das mulleres.

No seu testamento deixou vilas, bens e posesións ás igrexas de Santiago e Mondoñedo.

Está enterrado no Panteón Real da Capela das Reliquias da catedral de Santiago.

Matrimonios e descendencia[editar | editar a fonte]

Conde de Caamouco e de Ferreira,
de Trastámara a Traba, a vella edade
non veu máis prestixiosa dinidade,
máis limpo corazón, man máis enteira.

Núa e invencibre espada cabaleira,
soupo soster dun neno a maxestade
en cen loitas, levando a lealdade
por brasón, por escudo e por bandeira.

Cando deixou no trono ó rei sentado,
volveu, tranquío, ó seu solar gallego,
do máis craro linaxe berce honrado.

E dos eidos nativos no sosego,
empuñando a manceira dun arado,
o que pudo reinar, morreu labrego.
Ramón Cabanillas - Camiños no tempo[112]

O conde Pedro Froilaz tivo unha numerosa descendencia. Con Urraca Froilaz:

Volve casar en 1105, segundo algúns con Maior Guntroda Rodríguez ou Maior Armengol, filla dos condes de Urgell, tivo varios fillos:

  • Rodrigo, García.
  • Eva Perez de Trava, c. 1195 casou con I Garcia Ordoñez, conde de Nájera e con Pedro González de Lara.
  • Toda, Urraca, Sancha.
  • Estefania Perez de Trava, c. 1105 casou con D. Rodrigo Fernandez de Castro o Calvo.
  • Elvira Perez de Trava, c. 1115 casou con Gomes Nunes de Pombeiro.
  • Iduaria.


Pedro Froilaz de Traba
Nacemento: 1075 Falecemento: 1128


Aristocracia galega
Precedido por
Froila Vermúdez


Conde de Traba
1091 – 1128
Sucedido  por
Fernando Pérez de Traba
Precedido por
Raimundo de Borgoña


Conde de Galiza
1107-1128
Sucedido  por
Fernando Pérez de Traba

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Figura documentado tamén como tenente ou conde de Caamouco[6], Sobrado (Présaras)[7], Ares, Ferreira[8] e San Xurxo[9]
  2. Era habitual no período medieval que a mais importante familia do reino criara na súa casa ao herdeiro o trono. Esta práctica, denominada fosterage[35], será repetida no futuro polo propio Afonso Raimúndez (Afonso VII) que confiará a crianza do seu fillo Fernando (Fernando II) a Fernando Pérez de Traba, fillo de Pedro Froilaz. O propio Fernando II confiou tamén ao seu fillo Afonso (Afonso VIII) aos Traba. Foi criado por unha filla de Fernando Pérez, Urraca e o seu marido Xoán Ares de Nóvoa
  3. Os analistas discuten se Afonso VI deixaba ao seu neto Galiza en calidade de reino independente, "para min mesmo non pido de este día en diante ningunha deferencia" di o rei[37], ou só a tenencia do territorio galego[38].
  4. Estas separacións entre Urraca e Afonso son frecuentes durante todo este período histórico. O historiador Antonio López Ferreiro enumera cinco entre os anos 1109 e 1114.
  5. A Historia Compostelá adxudica tal función a Rodrigo Pérez, fillo de Pedro Froilaz e Maior Rodríguez. O conde Pedro e dona Maior casaron no 6 de maio do ano 1105 polo que Rodrigo Pérez (sexto fillo de Pedro) contaría na altura cuns 6 anos, idade na que carecería dunha relevancia suficiente para ocupar tan importante papel, na que sería imposíbel que desempeñase as funcións de comandante do exército real propia dun alferez e na que ademais resulta dificil supor que fose quen de soster a espada,o escudo e a lanza do rei.
  6. Por medio de alianzas matrimoniais, Pedro Froilaz e a súa familia estaban ligados a algúns dos principais condes do seu tempo. O conde de Montenegro Guterre Bermúdez estaba casado coa súa filla Toda; Munio Páez de Monterroso coa súa filla Lupa; Gómez Núnez de Toroño coa súa filla Elvira e a propia Tareixa de Portucale uniuse ao seu fillo Fernando.
Referencias
  1. "Nas orixes da lírica trobadoresca galego-portuguesa" (PDF). Consello da Cultura. Consultado o 30 de agosto de 2016. 
  2. Portela Silva, E. (2001). García II de Galicia: El rey y el reino (1065-1090) (en castelán). Burgos: La Olmeda. p. 105. ISBN 84-89915-16-4. 
  3. "Tenencias do condado de Traba na monarquía galaico-leonesa". Xenealoxías do Ortegal. Consultado o 12/08/2018. 
  4. 4,0 4,1 4,2 "Tenentes do condado Trastámara baixo a monarquía galaico-leonesa (1109-1157)". Xenealoxías do Ortegal. Consultado o 12/08/2018. 
  5. "Táboa de tenentes de condado de Galiza baixo a monarquía galaico-leonesa (1109-1157)". Xenealoxias do Ortegal. Consultado o 12/08/2018. 
  6. Freire Camaniel, José (2017). "Antiguas instituciones de San Vicente de Caamouco (Condado, Tenencia, Coto y Monasterio)." (PDF). A Tenencia (5). 
  7. LÓPEZ SANGIL 2005. pp. 25-26
  8. Fletcher, Richard A. (1984). Saint James's Catapult: The Life and Times of Diego Gelmírez of Santiago de Compostela (PDF). Oxford University Press. p. 36. 
  9. Barón Faraldo, Andrés (2011). "Magnates y "nobiles" en la curia del conde Raimundo de Borgoña"totius gallecie princeps" (ca. 1091-1107)" (PDF). Estudios mindonienses (27): 549–550. 
  10. Gónzalez López, Emilio (1957). Grandeza e decadencia do reino de Galicia (1978 ed.). Galaxia. p. 203. 
  11. Pena Graña, André (1992). Narón, un concello con historia de seu. 2. Concello de Narón. p. 57. 
  12. LÓPEZ SANGIL 2005. p. 40
  13. González López, Emilio (1978). Grandeza e decadencia do Reino de Galicia. Galaxia. p. 205. 
  14. "Froila Bermúdez". Real Academia de la Historia. Consultado o 2019-01-05. 
  15. LÓPEZ SANGIL 2005. p. 17
  16. Pena Graña, Andrés (1993). Narón, un concello con historia de seu 2. Concello de Narón. p. 67. 
  17. López Ferreiro, Antonio (1900). Historia de la Santa a.m. iglesia de Santiago de Compostela 3. p. 322. 
  18. 18,0 18,1 Reilly, Bernard F. (1982). The Kingdom of León-Castilla Under Queen Urraca (PDF). Princeton University Press. p. 36. 
  19. "TENENCIA TRABA (A Coruña)". www.xenealoxiasdoortegal.net. Consultado o 2019-02-12. 
  20. López Ferreiro, Antonio (1900). Historia de la Santa a.m. iglesia de Santiago de Compostela 3. pp. 154–159. 
  21. Barón Faraldo, Andrés (2011). "Magnates y nobiles en la curia del conde Raimundo de Borgoña. Totius Gallecie Princeps (c. 1091-1107)" (PDF). Estudios Mindonienses 27: 532–533. 
  22. Barón Faraldo, Andrés (2011). "Magnates y nobiles en la curia del conde Raimundo de Borgoña. Totius Gallecie Princeps (c. 1091-1107)" (PDF). Estudios Mindonienses 27: 533–536. 
  23. Barón Faraldo, Andrés (2011). "Magnates y nobiles en la curia del conde Raimundo de Borgoña. Totius Gallecie Princeps (c. 1091-1107)" (PDF). Estudios Mindonienses (27): 548. 
  24. "Taboa de tenentes do condado de Galiza baixo a mornarquía galaico-leonesa (1065-1109)". www.xenealoxiasdoortegal.net. Consultado o 2019-06-13. 
  25. Barón Faraldo, Andrés (2011). "Magnates y nobiles en la curia del conde Raimundo de Borgoña. Totius Gallecie Princeps (c. 1091-1107)" (PDF). Estudios Mindonienses (27): 551. 
  26. Barón Faraldo, Andrés (2011). "Magnates y nobiles en la curia del conde Raimundo de Borgoña. Totius Gallecie Princeps (c. 1091-1107)" (PDF). Estudios Mindonienses (27): 540–556. 
  27. Barón Faraldo, Andrés (2011). "Magnates y nobiles en la curia del conde Raimundo de Borgoña. Totius Gallecie Princeps (c. 1091-1107)" (PDF). Estudios Mindonienses (27): 537. 12 
  28. Eguea Lapina, Henrique. "A expedição de Raimundo a Lisboa". www.terraetempo.gal. Consultado o 2019-06-07. 
  29. David, Pierre (1948). "Le pacte successoral entre Raymond de Galice et Henri de Portugal". Bulletin hispanique 50 (3): 275–290. doi:10.3406/hispa.1948.3146. 
  30. Portela Silva, Ermelindo (2013). Diego Gelmírez y el trono de Hispania. La coronación real del año 1111. (PDF). O Século de Xelmírez (Consello da Cultura Galega). pp. 51–53. 
  31. López Ferreiro, Antonio (1900). Historia de la Santa a.m. iglesia de Santiago de Compostela 3. Apéndice VII. pp. 36–38 (apéndices). 
  32. LÓPEZ SÁNGIL 2005. pp. 22-23
  33. LÓPEZ SANGIL 2005. p. 25
  34. 34,0 34,1 López Ferreiro, Antonio (1900). Historia de la Santa a.m. iglesia de Santiago de Compostela 3. p. 329-330. 
  35. "Fosterage" (en inglés). 2019-03-18. 
  36. Pena Graña, André (1992). Narón, un concello con historia de seu. Tomo II. Concello de Narón. p. 93. 
  37. Falque Rey, Emma, ed. (1994). Historia Compostelana. Akal. p. 152. 
  38. Soldevila, Ferran (1959). Historia de España 1 (1995 ed.). p. 121. 
  39. LÓPEZ TEIXEIRA 2013. pp. 53-57
  40. Falque Rey, Emma, ed. (1994). Historia Compostelana. Akal. p. 152. 
  41. LÓPEZ TEIXEIRA 2013. p. 56
  42. Puyol y Alonso, Julio (ed.). Las crónicas anónimas de Sahagún (1920 ed.). p. 41. 
  43. Pallares, María del Carmen; Portela, Ermelindo (2006). La reina Urraca. Nerea. pp. 85–86. 
  44. Pena Graña, André (1993). Narón, un concello con historia de seu 2. Concello de Narón. pp. 100–101. 
  45. López Ferreiro, Antonio (1900). Historia de la Santa a.m. iglesia de Santiago de Compostela 3. p. 334. 
  46. Falque Rey, Emma (ed.). Historia Compostelá (1994 ed.). AKAL. pp. 154–155. 
  47. Puyol y Alonso, Julio (ed.). Las crónicas anónimas de Sahagún (1920 ed.). p. 37. 
  48. López Ferreiro, Antonio (1900). Historia de la Santa a.m. iglesia de Santiago de Compostela 3. pp. 336–338. 
  49. López Ferreiro, Antonio (1900). Historia de la Santa a. m. iglesia de Santiago de Compostela 3. pp. 343–345. 
  50. LÓPEZ TEIXEIRA 2013. p. 66
  51. López Ferreiro, Antonio (1900). Historia de la Santa a. m. iglesia de Santiago de Compostela 3. pp. 345–351. 
  52. Pena Graña, André (1992). Narón, un concello con historia de seu 2. Concello de Narón. p. 104. 
  53. LÓPEZ TEIXEIRA 2013. p. 72
  54. López Ferreiro, Antonio (1900). Historia de la Santa a.m. iglesia de Santiago de Compostela 3. pp. 360–365. 
  55. Falque Rey, Emma (ed.). Historia Compostelá (1994 ed.). AKAL. p. 174-175. 
  56. 56,0 56,1 LÓPEZ TEIXEIRA 2013. p. 74.
  57. López Carreira, Anselmo (2008). O reino medieval de Galicia. A Nosa Terra. p. 370. ISBN 978-84-8341-293-0. 
  58. Conde, Jose Antonio (1844). Historia de la dominación de los árabes en España. p. 406. Medina Leionis capital de Galicia 
  59. Sáez, Emilio (1969). Colección documental del Archivo de la Catedral de león (775-1230):I (785-952). Centro de Estudios e Investigación "San Isidoro". in Legione de Galletia 
  60. Risco, Manuel (1784). España Sagrada. p. 429. in civitate quae vocatur Legio, territorio Gallecie 
  61. "Breve historia de Galiza (Francisco Carballo)" (PDF). Asociación Cedofeita. Consultado o 01/10/2018. 
  62. Falque Rey, Emma, ed. (1994). Historia Compostelana. Akal. p. 175. 
  63. Región, La. "Un sillar medieval ubica el castillo de Orcellón en Brués". La Región (en castelán). Consultado o 2019-06-18. 
  64. LÓPEZ TEIXEIRA 2013. p. 75
  65. Falque Rey, Emma (ed.). Historia Compostelá (1994 ed.). AKAL. p. 216. 
  66. Falque Rey, Emma (ed.). Historia Compostelana (1994 ed.). Akal. p. 171. ...ansiaba con todas as súas forza aniquilalo, considerando que seguramente podería apoderarse do reino se dalgún xeito o neno era asasinado. Por iso, se esforzaba con cruel maquinación en perder ao belicoso conde Pedro, fortísimo pola solidez da súa fidelidade... 
  67. 67,0 67,1 LÓPEZ TEIXEIRA 2013. p. 77
  68. Reilly, Bernard F. (1982). The Kingdom of León-Castilla under Queen Urraca, 1109-1126 (PDF). Princeton University Press. pp. 81–82. 
  69. López Ferreiro, Antonio (1900). Historia de la Santa a.m. iglesia de Santiago de Compostela 3. p. 374. 
  70. López Ferreiro, Antonio (1900). "Apéndice XXVIII". Historia de la Santa a. m. iglesia de Santiago de Compostela 3. p. 81 (apéndices). 
  71. Falque Rey, Emma, ed. (1994). Historia Compostelana. Akal. p. 183 (c.479). 
  72. López Ferreiro, Antonio (1900). Historia de la Santa a.m. iglesia de Santiago de Compostela 3. p. 379. 
  73. Falque Rey, Emma (ed.). Historia Compostelá (1994 ed.). AKAL. pp. 200–203. 
  74. Sánchez Albornoz, Claudio (2010). Ante a Historia Compostelá. Trifolium. 
  75. Falque Rey, Emma (ed.). Historia Compostelá (1994 ed.). AKAL. pp. 203–205. ... queren regresar a Galiza e defenderse a si mesmos e ao seu reino (...) Ademáis, despois de que teñan regresado, non pasarán as montañas de Galiza (Galitie Alpes) para vir aqui en expedición. 
  76. López Ferreiro, Antonio (1900). Historia de la Santa a.m. iglesia de Santiago de Compostela 3. p. 395-397. 
  77. LÓPEZ TEIXEIRA 2013. p. 90
  78. LÓPEZ CARREIRA 2008. p. 367
  79. López Ferreiro, Antonio (1900). Historia de la Santa a.m. iglesia de Santiago de Compostela 3. AKAL. pp. 401–403. 
  80. Uttaris (2011-09-26). "Uttaris: El castillo que hubo en Trabadelo". Uttaris. Consultado o 2019-06-21. 
  81. Portela, Ermelindo; Pallares, María del Carmén (2013). De la función de los castillos en el tiempo y los espacios de Diego Gelmírez. Universidad de Salamanca. p. 187. 
  82. Falque Rey, Emma (ed.). Historia Compostelá (1994 ed.). AKAL. p. 237-238. 
  83. LÓPEZ TEIXEIRA 2013. p. 93
  84. Falque Rey, Emma (ed.). Historia Compostelá (1994 ed.). AKAL. pp. 221–222. 
  85. Pena Graña, Andrés (1993). Narón, un concello con historia de seu 2. Concello de Narón. p. 84. 
  86. 86,0 86,1 Portela, Ermelindo (2016). El báculo y la ballesta. Diego Gelmírez (c.1065-1140). Marcial Pons. p. 40. 
  87. LÓPEZ TEIXEIRA 2013. pp. 94-97
  88. Reilly, Bernard F. (1982). The Kingdom of León-Castilla under Queen Urraca, 1109-1126 (PDF). Princeton University Press. p. 110. 
  89. López Ferreiro, Antonio (1900). Historia de la Santa a.m. iglesia de Santiago de Compostela 3. pp. 447–448. 
  90. López Ferreiro, Antonio (1900). Historia de la Santa a.m. iglesia de Santiago de Compostela 3. pp. 412–413. 
  91. Falque Rey, Emma (ed.). Historia Compostelá (1994 ed.). AKAL. p. 252. 
  92. Falque Rey, Emma (ed.). Historia Compostelá (1994 ed.). AKAL. pp. 251–254. 
  93. López Ferreiro, Antonio (1900). Historia de la Santa a.m. iglesia de Santiago de Compostela 3. pp. 419–421. 
  94. Falque Rey, Emma (ed.). Historia Compostelá (1994 ed.). AKAL. p. 257. 
  95. 95,0 95,1 LÓPEZ TEIXEIRA 2013. pp. 106-107
  96. López Ferreiro, Antonio (1900). Historia de la Santa a.m. iglesia de Santiago de Compostela 3. pp. 448–451. 
  97. Monteagudo, Henrique (2013). Nas orixes da lírica trobadoresca galego-portuguesa (PDF). O século de Xelmírez (Consello da Cultura Galega). p. 432. Mapa nº 4 
  98. LÓPEZ TEIXEIRA 2013. pp. 104-107
  99. López Ferreiro, Antonio (1900). Historia de la Santa a.m. iglesia de Santiago de Compostela 3. pp. 452–453. 
  100. LÓPEZ TEIXEIRA 2013. p. 46
  101. López Ferreiro, Antonio (1900). Historia de la Santa a.m. iglesia de Santiago de Compostela 3. p. 455. 
  102. López Ferreiro, Antonio (1900). Historia de la Santa a.m. iglesia de Santiago de Compostela 3. pp. 453–456. 
  103. López Ferreiro, Antonio (1900). Historia de la Santa a.m. iglesia de Santiago de Compostela 3. p. 458. 
  104. López Carreira, Anselmo (1999). A cidade medieval galega. A Nosa Terra. p. 281. 
  105. Falque Rey, Emma (ed.). Historia Compostelá (1994 ed.). AKAL. pp. 262–264. 
  106. López Ferreiro, Antonio (1900). Historia de la Santa a.m. iglesia de Santiago de Compostela 3. pp. 464–469. 
  107. López Ferreiro, Antonio (1900). Historia de la Santa a.m. iglesia de Santiago de Compostela 3. pp. 490–492. 
  108. Castiñeiras, Manuel (2012). Las portadas del crucero de la catedral de Santiago (1101-1111). Alfonso VI y su legado. Actas del Congreso Internacional, Sahagún, 29 de octubre al 1 de noviembre de 2009 : IX Centenario de Alfonso VI (1109-2009) (Diputación de León). p. 217. ISBN 978-84-89410-22-0. 
  109. Williams, John (2015). "¿España o Toulouse? Observaciones medio siglo después" (PDF). Quintana. Revista de Estudos do Departamento de Historia da Arte (Universidade de Santiago de Compostela ed.) (14): 284. ISSN 1579-7414. 
  110. López Carreira, Anselmo (2008). O reino medieval de Galicia. A Nosa Terra. p. 370. ISBN 978-84-8341-293-0. 
  111. López Sangil, Jose Luis (2001). "La fundación del monasterio de san salvador de Cines" (PDF). Anuario Brigantino (24): 152–153. 
  112. Cabanillas Enríquez, Ramón (1949). Camiños do tempo. Editorial de los Bibliófilos Gallegos. p. 63. 

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Bibliografía[editar | editar a fonte]

Outros artigos[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]