Este é un dos 1000 artigos que toda Wikipedia debería ter

Abella

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Saltar ata a navegación Saltar á procura

Abella
Rango fósil: Cretáceo – Actualidade,
Abella doméstica polinizando flores.
Abella doméstica polinizando flores.
Clasificación científica
Reino: Animalia
Filo: Arthropoda
Clase: Insecta
Orde: Hymenoptera
Suborde: Apocrita
Superfamilia: Apoidea
Familias

Andrenidae
Apidae
Colletidae
Dasypodaidae
Halictidae
Megachilidae
Meganomiidae
Melittidae
Stenotritidae

Sinonimia

Apiformes

As abellas son insectos himenópteros da familia dos ápidos, voadores, sociais, emparentados coas avespas e as formigas. As abellas xogan un papel importante no proceso de polinización, e son produtoras do mel e cera. As abellas son unha liñaxe monofilética dentro da superfamilia Apoidea, e actualmente están clasificadas baixo o nome taxonómico Anthophila (un clado). Existen preto de 20.000 especies coñecidas clasificadas en diferentes familias,[1] aínda que moitas especies están aínda sen describir e o seu número é probablemente maior. Poden ser atopas en tódolos continentes, agás na Antártica, é dicir en calquera hábitat do planeta que teña plantas con flor que poidan ser polinizadas por insectos.

As abellas están adaptadas para alimentárense do néctar e do pole, o primeiro como principal fonte de enerxía e o segundo para obter proteínas e outros nutrientes. O pole tamén é usado como comida para as larvas.

Teñen unha longa probóscide (unha sorte de "lingua") que lles permite obter o néctar das flores. Tamén teñen antenas compostas de 13 segmentos nos machos e 12 nas femias, así como dous pares de ás, sendo o par posterior o máis pequeno dos dous. Nunhas poucas especies, un dos sexos ou castes ten as ás relativamente máis curtas que lle fan que voar sexa dificultoso ou imposible, pero todas as especies as teñen.

A especie coñecida máis pequena é a Trigona minima, unha abella sen aguillón cuxas obreiras miden 2.1 mm de longo. A meirande é a Megachile pluto, cuxas femias poden acadar unha lonxitude de 39 mm. Os membros da familia Halictidae son as abellas máis comúns do Hemisferio norte, aínda que son pequenas e moitas veces son confundidas con avésporas ou moscas.

A especie máis coñecida é abella do mel, que como suxire o seu nome, produce mel, ó igual que outros tipos de abellas. A xestión humana desta especie é coñecida como apicultura.

Descrición[editar | editar a fonte]

Pezas bucais dunha abella doméstica, beizo e maxila.
Vista frontal da cabeza dun Xylocopa, mostrando as antenas, ollos compostos e ocelos, ademais dos cogomelos sensoriais das pezas bucais.

As abellas distínguense das avespas apoideas polos cogomelos ou pelos que cobren o seu corpo que, no caso das abellas, son plumosas e ramificadas. As femias da maioría das abellas teñen órganos para transportar o pole, chamados escopas ou corbículas, xeralmente nas patas posteriores ou na rexión ventral do abdome. Tamén hai diferenzas na distribución das veas das ás posteriores. Nas femias, a sétima lámina abdominal dorsal está subdivida en dúas.[2]

No que se refire ó comportamento, a característica dominante é que coleccionan pole e néctar para alimentar ás súas larvas e teñen adaptacións anatómicas e fisiolóxicas para realizar esta función. Algunhas avespas, como as Masarinae, as Brachygastra e as avespas Polybia tamén realizan algunhas destas actividades. Tamén hai especies de abellas que alimentan ás súas crías con prea.[2]

A abella Megachile pluto é a especie de maior tamaño. As femias alcanzan 39 mm.[3] A especie de menor tamaño debe ser unha abella sen aguillón da tribo Meliponini cuxas obreiras son de 2 mm de lonxitude.[4]

Unha abella ten un par de ollos compostos, que ocupan gran parte da cabeza. Entre eles hai tres ocelos ou ollos simples, cuxa función é determinar a intensidade da luz. As antenas teñen xeralmente trece segmentos no macho e soamente doce na femia. Forman un cóbado, ou sexa que son xeniculadas. Levan un gran número de órganos dos sentidos: quimiorreceptores, órganos do olfacto e o gusto. Tamén poden percibir os movementos do aire, o cal lles permite escoitar algúns sons de baixa frecuencia. As pezas bucais son chuchadoras-mastigadoras. A longa lingua ou probosce (composta de varias partes) permítelles libar o néctar e as mandíbulas serven para triturar.[5]

O tórax ten tres segmentos, cada un cun par de patas. Ademais o segundo e terceiro segmento teñen un par de ás cada un. As patas dianteiras das Apinae teñen peites para limpar as antenas. As patas posteriores das femias de moitas especies levan cepillos ou canastras para transportar o pole. As ás móvense en forma sincronizada durante o voo. As ás anteriores e as posteriores conéctanse por medio dunha serie de pequenos ganchos no bordo posterior da á anterior e sucos na á posterior.

Do mesmo xeito que noutros himenópteros apócritos o abdome está moi modificado; o primeiro segmento está fusionado co segmento final do tórax e chámase propodeo. Nas femias os últimos segmentos están modificados nun aguillón. Na abella doméstica o abdome ten sete segmentos.[5]

Anatomía da abella[editar | editar a fonte]

Órganos dunha abella obreira
Schéma abeille-tag.svg
1 Lingua
2 Orificio do conduto excretor da glándula da mandíbula posterior
3 Mandíbula inferior
4 Mandíbula superior
5 Labio superior
6 Labio inferior
7 Glándula da mandíbula frontal (glándula mandibular)
8 Glándula da mandíbula posterior
9 Abertura da boca
10 Glándula da farinxe
11 Cerebro
12 Ocelos
13 Glándulas salivares
14 Músculos torácicos
15 Postfragma
16 Á anterior
17 Á posterior
18 Corazón
19 Estigmas
20 Saco aéreo
21 Intestino medio (estómago)
22 Válvulas cardíacas
23 Intestino delgado
24 Tubos de Malpighi
25 Glándulas rectais
26 Bolsa de excrementos
27 Ano
28 Funda do aguillón
29 Bolsa do veleno
30 Glándulas do veleno
30 Arcos da canle do aguillón
32 Pequena glándula
33 Vesícula seminal
34 Glándulas ceríferas
35 Ganglios abdominais
36 Tubo da válvula
37 Embude da válvula ou intestino intermedio
38 Copa (entrada do estómago)
39 Bolsa do mel (bocho)
40 Aorta
41 Tubo dixestivo
42 Cordón neuronal
43 Palpos labiais
44 Metatarso
a Coxa
b Trocánter
c Fémur
d Tibia
e Tarso con tarsómeros e unllas

Bioloxía[editar | editar a fonte]

Niño de Osmia rufa.

Ciclo vital[editar | editar a fonte]

Niño de abellón.

O ciclo vital das abellas, xa sexa das especies solitarias ou sociais consiste de varias etapas, comezando polo ovo. A larva carece de patas e pasa por varias mudas. Cando chega ó tamano final convértese en pupa. Durante este período ten lugar a metamorfose. O adulto alado emerxe da pupa. A maioría das abellas solitarias e semi sociais de climas tépedos pasan o inverno no estadio adulto ou o de pupa e emerxen na primavera, cando numerosas plantas están a florecer. Xeralmente, os machos emerxen primeiro e proceden a buscar femias con quen aparearse. No caso das do xénero Bombus e algunhas outras especies só as femias apareadas pasan o inverno. Os machos da xeración anterior todos morren á chegada do inverno.

O sexo das abellas é determinado polo sistema de haplodiploidía en que os ovos fertilizados son femias e os non fertilizados son machos. Despois do apareamento a femia almacena o esperma e pode controlar que ovos son fecundados e cales non. As abellas tropicais poden ter varias xeracións ó ano e non pasar por diapausa, como o fan a maioría das especies de abellas doutros climas.[6][7][8][9]

Panal de abellas domésticas con ovos e larvas nas celas.

O ovo é xeralmente oblongo, lixeiramente curvado e cun extremo máis afiado que o outro. No caso de abellas solitarias cada ovo é depositado nunha cela que foi aprovisionada cunha mestura de pole e néctar. Nas abellas sociais hai alimentación progresiva, é dicir que a larva segue recibindo alimento durante o seu desenvolvemento. O niño pode ser un buraco no chan ou en madeira nas abellas solitarias ou ter unha estrutura complexa con panais como os dos abellóns, abellas sen aguillón e abellas domésticas.[10]

As larvas xeralmente teñen a aparencia de espirais esbrancuxadas lixeiramente ovais, con quince segmentos e con espiráculos para a respiración en cada segmento. Carecen de patas pero poden moverse dentro da cela facendo uso de tubérculos nos seus costados. Teñen pequenos cornos na cabeza que representan as futuras antenas,[11] mandíbulas para mastigar a comida e un apéndice a cada lado da boca terminado nun pelo groso. Detrás da boca hai unha glándula que secreta un líquido viscoso que se solidifica en forma de seda, a cal lles serve para construír un casullo. A pupa é visible a través do casullo semitransparente. Nalgunhas especies o adulto emerxe poucos días despois, completando a metamorfose. Nese punto abre a cutícula que o cobre e o adulto alado emerxe deixando atrás a exuvia.[10] Noutras especies o adulto acabado de nacer emerxe a primavera seguinte despois de hibernar sen completar a metamorfose (exemplo, Megachilidae).

Navegación, comunicación, e procura de comida[editar | editar a fonte]

Karl von Frisch (1953) descubriu que as obreiras da abella doméstica poden usar navegación e indican a localización de comida ás súas compañeiras por medio da danza da abella.

O etólogo Karl von Frisch estudou a navegación da abella doméstica. Demostrou que as abellas comunícanse por medio da danza da abella, en que unha obreira indica a localización dunha fonte de alimentos. Demostrou que as abellas poden orientarse en tres formas diferentes: por medio do sol, pola polarización dos raios de luz e polo campo magnético da terra. Demostrou que prefiren a información fornecida polo sol. Recorren ós outros mecanismos cando o ceo está nubrado.[12][13] A danza adquire dúas formas: unha circular, se a fonte de alimentación se atopa a menos de cincuenta metros, e outra en forma de oito, que indica a dirección se o alimento está máis lonxe.[14]

Socialidade[editar | editar a fonte]

Haplodipoidía e a determinación do sexo[editar | editar a fonte]

Véxase tamén: Haplodiploidía.
Abellas obreiras dunha colonia sacrifícanse polas súas irmás defendendo a colmea en contra de avespas atacantes. Este comportamento altruístico é favorecido polo sistema de reprodución haplodiploide.

As abellas, do mesmo xeito que outros himenópteros teñen un sistema de determinación do sexo, chamado haplodipoidía, en que os machos son haploides e as femias diploides.[15] Esta situación fai que as femias fillas dunha mesma nai compartan unha maior proporción de xenes que noutras situacións. Isto predispón á socialidade en que os membros dun mesmo niño benefícianse xeneticamente da axuda mutua máis que se compartisen unha proporción menor de xenes.[16]

Nas especies haplodiploides, as femias desenvólvense de ovos fertilizados ou diploides e os machos de ovos haploides (cunha soa copia de cada xene). As fillas comparten o 100% dos xenes do pai e 50% da nai. Así é que as irmás comparten o 75% dos seus xenes. É esta relación xenética máis próxima que noutros casos que predispón á eusocialidade.[17] As obreiras non se reproducen pero pasan os seus xenes á seguinte xeración cando axudan a criar ás súas irmás. A eusocialidade xurdiu independentemente polo menos nove veces en Hymenoptera.[18][19]

Hai excepcións, as térmites son eusociais pero non haplodiploides e moitas especies de abellas carecen de socialidade aínda que teñan o sistema haplodiploide. Ademais no caso en que unha raíña se aparea con varios machos, as fillas de diferentes pais comparten soamente o 25% dos seus xenes.[20] En conclusión a haplodiploidía non é nin necesaria nin suficiente para conducir á eusocialidade.[18]

Eusocialidade[editar | editar a fonte]

Un enxame de abellas melíferas nunha árbore caída.
Artigo principal: Eusocialidade.

As abellas poden ser solitarias ou vivir en varios tipos de comunidades. Diversos tipos e graos de socialidade parecen evolucionar repetida e independentemente en distintos grupos de abellas.[21] O tipo máis avanzado de colonias é o caso de eusocialidade que se caracteriza por ter coidado cooperativo da cría e división do traballo entre individuos reprodutores e non reprodutores, máis superposición de xeracións.[22]

Aproximadamente: 75% das especies son solitarias, 15% parasíticas (incluíndo cleptoparasitas, ladroas e parasitas sociais) e 10% son sociais (incluíndo eusociais).[23]

A división do traballo crea grupos especializados dentro da sociedade eusocial chamados castes. Nalgunhas especies, os grupos de femias que cohabitan son irmás e se hai división do traballo dentro do grupo, son consideradas semisociais. O grupo é chamado eusocial, se ademais disto, consiste dunha nai e as súas fillas, as obreiras. Cando a única diferenza entre as castes é de comportamento como nalgunhas avespas polistinas, a sociedade é considerada eusocial primitiva. Se ademais hai diferenzas morfolóxicas entre as castes, o sistema é considerado altamente eusocial.[24]

As verdadeiras abellas melíferas, xénero Apis, con sete especies recoñecidas actualmente, son de alta eusocialidade. Son algúns dos insectos máis coñecidos. As súas colonias establécense por medio de enxames que consisten dunha raíña e centenares de obreiras. Hai 29 subespecies de Apis mellifera nativas de Europa, Oriente Medio e África.[25]

Os meliponinos ou abellas sen aguillón son eusociais. Almacenan alimentos, constrúen niños complexos e teñen colonias permanentes establecidas por medio de enxames.[26]


Un abellón con pole na súa corbícula.

Os abellóns son eusociais, en forma semellante ás avespas Vespidae (Vespa). Non forman enxames senón que a raíña fertilizada inicia unha colonia na primavera. Os niños poden chegar a ter entre 50 e 200 (ou máis) abellas ó final do verán. A estrutura dos niños é relativamente simple. Adoitan usar unha cavidade preexistente e xeralmente as colonias non duran máis dun ano.[27] En 2011, A Unión Internacional para a Conservación da Natureza (UICN ou IUCN en inglés) creou un grupo especialista do abellón usando o criterio da Lista Vermella da UICN.[28]


As especies primitivamente eusociais son máis comúns que as eusociais pero son menos estudadas. A maioría pertencen á familia Halictidae. As colonias son pequenas, como máximo cunha ducia de traballadoras. A raíña e as obreiras poden ou non diferir en tamano. A maioría teñen unha soa colonia por ano, aínda nos trópicos. Soamente as femias apareadas pasan o inverno. Unhas poucas especies chegan a ter colonias de varios centenares, como Halictus hesperus.[29] Algunhas especies son eusociais en parte da súa área de distribución pero non noutras,[30] ou teñen unha mestura de niños sociais e solitarios na mesma poboación.[31]

As abellas das orquídeas (tribo Euglossini da familia Apidae) inclúen especies primitivamente eusociais. Algunhas abellas Allodapini (da subfamilia Xyloxocopinae) tamén forman colonias primitivamente eusociais. Alimentan ás larvas en forma progresiva como as abellas melíferas e os abellóns.[32]

Abellas solitarias e sociais[editar | editar a fonte]

Unha abella megaquílida cortadora de follas, Megachile rotundata cortando círculos de follas de acacia.

Moitas especies de abellas, incluíndo algunhas familiares como os abellóns carpinteiros, as abellas cortadoras de follas e as abellas albaneis, son solitarias no sentido que cada femia é fértil e xeralmente habita un niño construído por ela. Non hai división do traballo, ou sexa que non hai raíñas e obreiras. As abellas solitarias non producen mel nin cera.[33]

Recadan pole para aprovisionar os seus niños. A miúdo mestúrano con néctar e forman unha masa de consistencia pastosa. A maioría das abellas solitarias teñen equipo para transportar pole nos seus corpos (escopa). As da familia Colletidae transportan pole no seu aparello dixestivo. Unhas poucas especies solitarias úsanse para a polinización comercial, por exemplo as Nomia melanderi e varias especies de abellas Osmia.[34]

Abella solitaria, Anthidium florentinum (familia Megachilidae), visitando Lantana.
Abella Osmia cornifrons nun niño artificial. Estes niños a miúdo véndense.

A maioría das abellas solitarias fan os seus niños no chan. Fan uso dunha variedade de texturas e condicións. Outras abellas aproveitan as cavidades de talos ocos, tales como Phragmites. Polo xeral a femia crea compartimentos separados, chamados celas. Deposita un ovo en cada cela despois de aprovisionala cunha mestura de pole e néctar e a súa propia saliva. Cando completa o niño péchao con algo de barro. Xeralmente as primeiras celas conteñen femias e as últimas, que se atopan máis preto da entrada do niño, conteñen machos. Así, na seguinte primavera, os machos emerxen primeiro e están listos para buscar femias e aparearse, cando lles toca a quenda a elas. Os adultos non proporcionan coidado maternal á cría fóra de fornecerlles unha provisión de alimentos. Raramente pican e se o fan é só en defensa propia e o seu veleno é moi suave.[35][36]

Niño artificial de abella Osmia bicornis.
Niño de Andrena fulva.

Aínda que as abellas solitarias constrúen niños individuais, algunhas especies como a abella Hoplitis anthocopoides,[37] e Amegilla dawsoni,[38] son gregarias construíndo os seus niños preto doutros da mesma especie. Nalgunhas especies, varias abellas comparten a mesma entrada, pero cada unha coida a súa propia sección do niño e as súas propias crías. Este tipo de agrupacións chámase comunal e ocorre con certa frecuencia. A súa principal vantaxe é que debe ser máis fácil protexer unha soa entrada contra depredadores e parasitos.[37]

Todas as abellas parasitas son solitarias. Algunhas parasitan a outras abellas solitarias e as que parasitan abellas sociais (como os abellóns do subxénero Psithyrus) non necesitan obreiras senón que usurpan os niños doutras especies .

Polinización[editar | editar a fonte]

Escopa na pata traseira de abella Halicitidae.
Corbícula na pata traseira de abellón.

As abellas son os polinizadores máis importantes das plantas con flores ou magnoliófitas. Calcúlase que a terceira parte dos alimentos humanos son polinizados por insectos, fundamentalmente abellas.

A maioría das abellas son de corpo veludo con pelos plumosos; levan unha carga electrostática. Todo isto axuda a que o pole se adhira ó seu corpo. Coas súas patas transfiren o pole ás canastras de pole que poden ser de dous tipos: escopas ou corbículas. Algunhas especies de abellas son moi especializadas e recadan pole dunhas poucas especies de plantas, outras son xeneralistas e visitan moitos tipos de flores diferentes. Pero en xeral visitan flores dunha soa especie por un período de tempo antes de ir a outra especie, o cal é beneficioso para as plantas que requiren pole da mesma especie para a súa fecundación. A abella posúe dúas antenas (órganos do olfacto), que lle serven para localizar as flores, e dous pares de ás, moi delgadas, que permiten a algunhas especies, longos voos de até 12 km.

A abella na cultura popular[editar | editar a fonte]

Ver artigo principal: a abella na cultura popular galega.

Galería de imaxes[editar | editar a fonte]

Vexa o artigo principal en Galería de imaxes de abellas de Galicia

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Danforth BN, Sipes S, Fang J, Brady SG (2006). "The history of early bee diversification based on five genes plus morphology". Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. 103 (41): 15118–23. PMC 1586180. PMID 17015826. doi:10.1073/pnas.0604033103. 
  2. 2,0 2,1 Grimaldi, David; Engel, Michael S. (2005). Evolution of the Insects. Cambridge University Press. p. 454. ISBN 978-0-521-82149-0. 
  3. Messer, A. C. (1984). "Chalicodoma pluto: The World's Largest Bee Rediscovered Living Communally in Termite Nests (Hymenoptera: Megachilidae)". Journal of the Kansas Entomological Society 57 (1): 165–168. JSTOR 25084498. 
  4. Sakagami, Shôichi F.; Zucchi, Ronaldo (1974). "Oviposition Behavior of Two Dwarf Stingless Bees, Hypotrigona (Leurotrigona) muelleri and H. (Trigonisca) duckei, with Notes on the Temporal Articulation of Oviposition Process in Stingless Bees" (PDF). Journal of the Faculty Of Science Hokkaido University Series Vi. Zoology 19 (2): 361–421. 
  5. 5,0 5,1 "Anatomy of the Honey Bee". Extension. 19 de xuño de 2014. Consultado o 30 de xuñode 2015. 
  6. Roubik, David W. (1992). Ecology and Natural History of Tropical Bees. Cambridge University Press. p. 15. ISBN 978-0-521-42909-2. 
  7. "The bumblebee lifecycle". Bumblebee Conservation Trust. Consultado o 1 de julio de 2015. 
  8. "Learning About Honey Bees". The South Carolina Mid-State Beekeepers Association. Consultado o 1 de julio de 2015. 
  9. "Solitary Bees". National Bee Unit. Consultado o 1 de julio de 2015. 
  10. 10,0 10,1 Shuckard, William Edward (1866). British bees: an introduction to the study of the natural history and economy of the bees indigenous to the British Isles. L. Reeve & Co. pp. 18–23. 
  11. British Bees, an Introduction
  12. von Frisch, Karl (1953). The Dancing Bees. Harcourt, Brace & World. pp. 93–96. 
  13. Menzel, Randolf; Greggers, Uwe; Smith, Alan; Berger, Sandra; Brandt, Robert; Brunke, Sascha; Bundrock, Gesine; Hülse, Sandra; Plümpe, Tobias; Schaupp, Schaupp; Schüttler, Elke; Stach, Silke; Stindt, Jan; Stollhoff, Nicola; Watzl, Sebastian (2005). "Honey bees Navigate According to a Map-Like Spatial Memory". PNAS 102 (8): 3040–3045. doi:10.1073/pnas.0408550102. 
  14. Arroyo Cantón, Carlos; Berlato Rodríguez, Perla (2012). "La comunicación". En Averbuj, Deborah. Lengua castellana y Literatura. España: Oxford University Press. p. 9. ISBN 9788467367966. 
  15. Grimaldi D. and Engel M.S. 2005. The evolution of the insects. Cambridge University Press. ISBN 0-521-82149-5. Páxina 408.
  16. Hughes, W. O. H.; Oldroyd, B. P.; Beekman, M.; Ratnieks, F. L. W. (2008). "Ancestral Monogamy Shows Kin Selection is Key to the Evolution of Eusociality". Science 320 (5880): 1213–1216. PMID 18511689. doi:10.1126/science.1156108. 
  17. Hamilton, W. D. (20 de marzo de 1964). "The Genetical Evolution of Social Behaviour II". Journal of Theoretical Biology 7 (1): 17–52. PMID 5875340. doi:10.1016/0022-5193(64)90039-6. Consultado o 13 de novembro de 2012. 
  18. 18,0 18,1 Hughes, William O. H.; Oldroyd, Benjamin P.; Beekman, Madeleine; Ratnieks, Francis L. W. (maio de 2008). "Ancestral Monogamy Shows Kin Selection Is Key to the Evolution of Eusociality". Science (American Association for the Advancement of Science) 320 (5880): 1213–1216. PMID 18511689. doi:10.1126/science.1156108. Consultado o 4 de agosto de 2008. 
  19. Gullan, P. J.; Cranston, P. S. (2014). The Insects: An Outline of Entomology (5ª ed.). Wiley Blackwell. pp. 328, 348–350. ISBN 978-1-118-84615-5. 
  20. Nowak, Martin; Tarnita, Corina; Wilson, E.O. (2010). "The evolution of eusociality". Nature 466 (7310): 1057–1062. PMC 3279739. PMID 20740005. doi:10.1038/nature09205. 
  21. Brady, Seán G.; Sipes, Sedonia; Pearson, Adam; Danforth, Bryan N. (7 de xullo de 2006). "Recent and simultaneous origins of eusociality in halictid bees". Proceedings of the Royal Society of London B: Biological Sciences (en inglés) 273 (1594): 1643–1649. ISSN 0962-8452. PMC 1634925. PMID 16769636. doi:10.1098/rspb.2006.3496. 
  22. Wilson, Edward O (1971). The Insect Societies. Cambridge, Mass: Belknap Press of Harvard University Press. 
  23. Plant & Paulus, Evolution and Phylogeny of Bees, Zoologica vol. 161, p. 6, 2016
  24. Michener, Charles Duncan (1974). The Social Behavior of the Bees: A Comparative Study. Harvard University Press. pp. 22–78. ISBN 978-0-674-81175-1. 
  25. Sanford, Malcolm T. (2006). "The Africanized Honey Bee in the Americas: A Biological Revolution with Human Cultural Implications". Apis Enterprises. Consultado o 29 de marzo de 2015. 
  26. Roubik, D.W. (2006). "Stingless bee nesting biology". Apidologie 37 (2): 124–143. doi:10.1051/apido:2006026. 
  27. "Bumblebee nests". Bumblebee Conservation Trust. Arquivado dende o orixinal o 22 de setembro de 2017. Consultado o 26 de xuño de 2015. 
  28. "Bumblebee Specialist Group: 2011 Update" (PDF). IUCN. Consultado o 7 de outubro de 2012. 
  29. Brooks, R. W. and D. W. Roubik. 1983. A Halictine bee with distinct castes: Halictus hesperus (Hymenoptera: Halictidae) and its bionomics in Central Panama. Sociobiology 7: 263-282.
  30. Eickwort, G. C.; Eickwort, J. M.; Gordon, J.; Eickwort, M. A.; Wcislo, W. T. "Solitary behavior in a high-altitude population of the social sweat bee Halictus rubicundus (Hymenoptera: Halictidae)". Behavioral Ecology and Sociobiology (en inglés) 38 (4): 227–233. ISSN 0340-5443. doi:10.1007/s002650050236. 
  31. Yanega, D. (1993) Environmental effects on male production and social structure in Halictus rubicundus (Hymenoptera: Halictidae). Insectes Sociaux 40: 169-180.
  32. Michener, Charles Duncan (1974). The Social Behavior of the Bees: A Comparative Study. Harvard University Press. p. 308. ISBN 978-0-674-81175-1. 
  33. Paetzel, Mary (2010). Solitary Wasps and Bees: Their Hidden World in the Siskiyou Mountains. Lulu.com. pp. 98–99. ISBN 978-0-557-36970-6. 
  34. Parker, Frank D.; Torchio, Philip F. (1 de outubro de 1980). "Management of Wild Bees". Beesource Beekeeping Community. Consultado o 26 de xuño de 2015. 
  35. "Solitary Bees (Hymenoptera)". Royal Entomological Society. Arquivado dende o orixinal o 2 de xullo de 2017. Consultado o 12 de outubro de 2015. 
  36. "Other bees". Bumblebee Conservation Trust. Arquivado dende o orixinal o 5 de setembro de 2015. Consultado o 12 de outubro de 2015. 
  37. 37,0 37,1 Eickwort, George C. (1975). "Gregarious Nesting of the Mason Bee Hoplitis anthocopoides and the Evolution of Parasitism and Sociality Among Megachilid Bees". Evolution 29 (1): 142. doi:10.2307/2407147. 
  38. Alcock, John (1 de maio de 1999). "The Nesting Behavior of Dawson's Burrowing Bee, Amegilla dawsoni (Hymenoptera: Anthophorini), and the Production of Offspring of Different Sizes". Journal of Insect Behavior 12 (3): 363–384. ISSN 0892-7553. doi:10.1023/A:1020843606530. 

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Bibliografía[editar | editar a fonte]

  • O'Toole, Christopher, and Raw, Anthony. (1991). Bees of the World. New York: Facts on File.
  • Michener, Charles D. (2007). The Bees of the World. Baltimore: Johns Hopkins.

Outros artigos[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]