Danza do abellón

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.
Saltar ata a navegación Saltar á procura
Poema "O' avellon", de Brañas, publicado polo establecemento tipográfico coruñés de J. Puga.

Co nome de danza do abellón denomínase un antigo rito funerario no que tódolos familiares e asistentes ó velorio dun cadáver, formando roda collidos da man, daban voltas ó redor do corpo imitando o zunido dun abellón. Este ritual foi recollido por Alfredo Brañas a raíz dun velorio no que el mesmo participou en Vilanova de Arousa (Pontevedra) e constitúe un dos casos máis particulares das prácticas tradicionais galegas relacionados coa morte.

Críase que se algún dos participantes falaba ou interrompía o baile por calquera causa, sería o primeiro dos presentes en morrer.

A danza do abellón[editar | editar a fonte]

"O avellón", publicado de novo, en Revista Gallega, aos poucos días do pasamento do autor.

Brañas describiu a danza do abellón nun longo poema titulado O Avellón, premiado cun accésit nun certame de poesía, patrocinado pola Reunión Recreativa é Instructiva de Artesanos, celebrado na Coruña o 24 de agosto de 1884 e publicado en La Voz de Galicia os días 24, 25 e 27 dese mesmo mes.[1] Posteriormente foi publicado en panfleto, cunha tiraxe de cen exemplares,[2] e apareceu tamén n'O Tio Marcos d'a Portela no mes de novembro e en Revista Gallega en marzo de 1900 con motivo do pasamento do autor.[3]

Segundo o relato de Brañas, foi o caso que morreu unha veciña e avisárono para asistir ó velorio. Pouco a pouco foron acudindo familiares e veciños a despedirse da morta e louba-las súas bondades. Ó pouco alguén sacou unha garrafa de augardente e unha enchente de sardiñas salgadas, seguida dos habituais xogos de prendas. Por fin, todos xuntos, entraron na habitación onde estaba a morta.

Collidos pola man os concurrentes
e fungando baixiño e entre os dentes
foron da morta á triste habitación
e voltando ó redor da defuntiña
o vello, a vella, o mozo e a mociña
fungaban como funga un abellón.
¡Probe daquel que dese algunha fala
Ou de bulir deixase pola fala!
¡Siñal era de morte non fungar
As honras do “abellón” son tan precisas
Como son para os cregos moitas misas
E o gando e o ligón para labrar
(Alfredo Brañas, O Avellón, 1884)

Pero o piso non resistiu tanta xente e tanto movemento e rematou por afundir, caendo todos no cortello que ocupaba a planta baixa. Naturalmente, a consecuencia da caída houbo feridos, mesmo chegou a morrer unha vella esmagada pola caixa da tía Sabela, e o conseguinte escándalo público que deu que falar a toda a contorna.

Situación de Vilanova de Arousa

O certo é que a descrición de Brañas parece obedecer máis a unha crítica entre sarcástica e dura do que chega a denominar:

esta festa tal vez das máis xudías
que no lindo e vizoso país das Rías
é costume, feitizo e corrupción.
(Alfredo Brañas, O Avellón, 1884)

E pide á Igrexa que prohiba tan bárbaro costume, se ben non sabemos se inclúe tamén a enchente e os xogos que precedían ó propio baile:

¿Qué padrican os cregos nas eirexas
que permiten costumes tan anexas
no sigro dos aramios e da lus?
...
Acaben dunha vez esas romaxes,
esas festas do demo, esas salvaxes
runflas dos mesmos mortos a carón.
(Alfredo Brañas, O Avellón, 1884)

Orixes da danza do abellón[editar | editar a fonte]

Un abellón

Non consta que ninguén máis describise este costume en ningún outro punto de Galicia. Non se coñece ningunha mención anterior a esta data e os etnógrafos e historiadores que o recollen descríbeno como o fixo Brañas e citan case sempre a este como única referencia. Aínda así, o primeiro Diccionario Gallego-Castellano que publica a Real Academia Galega, a partir de 1913, afirma que este costume se coñece "nalgunhas localidades galegas", pero non especifica máis. Eladio Rodríguez González limítase a copiar o expresado pola Academia e só di que era "moi coñecida en varias comarcas galegas".

Tampouco se coñece cando apareceu (a Real Academia só di que "Esta crenza ten unha orixe antiquísima"; García Ramos escribía en 1912 que "aínda se conserva nos pobos das Rías Baixas") nin cando desapareceu (Carré Alvarellos di en 1928 que estaba "case desaparecida").

Segundo Xosé Ramón Mariño Ferro, pola zona de Cambados e ata non hai moito tempo, ir ao abellón significaba "ir ao velorio". Este autor engade que os participantes que zunen arredor do cadáver probablemente queren imitar as abellas cando limpan os cadáveres da colmea, polo que se podería tratar dun dos ritos de purificación dos enterros cos que se limparía "o mal de aire" xerado pola morte.[4] E o actual Dicionario da Real Academia Galega en liña da como sinónimos "velorio" e "abellón".[5]

Canto ás posibles raíces do ritual parece estar relacionado coa crenza de que as abellas representan a alma que sae do corpo do defunto. Así o explica a Real Academia [6] da man de Manuel Murguía (en Galicia, 1888):[7]

Na tradición popular -di Gubernatis, Mythol. Zool., tom. II, p. 230-, helénica, latina e alemá, a abella personifica a alma inmortal. Por isto "o abellón", que na citada cerimonia, representa o papel da abella e asume e consagra as súas esenciais condicións, ven a ser como unha representación material da alma do morto. Baixa esta da lúa á terra, segundo a remota tradición conservada por Porfirio, e cando se desprende do corpo que animou, enténdese que voa de novo ao ceo. De aí o acto simbólico de "o abellón".[8]

As abellas, as almas e os mortos[editar | editar a fonte]

Parece probado que xa desde os exipcios existe a crenza nunha relación mitolóxica entre as abellas e a alma, e coñécense noutras culturas diferentes ritos funerarios nos que tamén interveñen as abellas. Alonso Romero sostén que a crenza de que as abellas eran un símbolo da alma humana, unha reencarnación, naceu en Exipto e que se estendeu desde aí, cos cretenses, gregos e romanos, por toda a área mediterránea así como nas culturas centroeuropeas, desde o Río Danubio ó Cáucaso. Tamén se cre nesta simboloxía nos antigos pobos siberianos. Baseándose nisto, este autor considera que o feito de que a práctica da danza do abellón se describise en Vilanova de Arousa, localidade costeira, non é casual, senón que:

Unha abella
É evidente que o rito do abellón non naceu en Vilanova de Arousa, nin en ningún outro lugar das Rías Baixas, senón que chegou a Galicia con algún pobo indoeuropeo. A súa localización nunha zona moi romanizada e con contactos marítimos comerciais co Mediterráneo suxire a posibilidade de que chegara coa conquista romana.[9]

Porfirio, filósofo neoplatónico grego, testemuña a crenza de que as almas descendían da lúa en forma de abellas e que, no momento da morte, volvían saír do corpo e regresar á lúa. Manuel Mandianes recolleu aínda viva esta mesma crenza en Loureses (Aguís, Os Blancos, Provincia de Ourense), segundo a cal as abellas eran as almas dos devanceiros que viñan da lúa. Crenzas semellantes recolléronse en moitos outros sitios: no País Vasco e en Asturias considéranse sagradas, como tamén en Alemaña e Gales; en Escocia, Alemaña e Engiadina (Suíza) corren contos que coinciden en dicir que as almas saen do corpo pola boca durante o sono, en forma de abella, e que volvían entrar para que o suxeito acordase, pero, se alguén o espertaba antes de que volvesen, a persoa morría. En Viena crían que a picadela dunha abella significaba que a ánima dun familiar que estaba no purgatorio viña advertir que se rezase máis por el.[10]

En Asturias nunca blasfeman diante das abellas e falan delas chamándoas abeyinas de Dios, pitas de Dios ou benditas. Tamén en Asturias se tiña o coidado de ir comunicarlle ás abellas a morte do dono, para evitar que morresen ou fuxisen acompañando á alma; outras fontes din que se lles dicía tal cousa para que fabricaran máis cera para facer as candeas que había que pór ó defunto. Tamén cren que a entrada dunha abella na casa era agoiro de boa fortuna, mentres que se entraba un abellón era agoiro de mala sorte.

Lémbrense os refráns galegos que din que O que mata unha abella ten cen anos de pena, fronte ó seu oposto: O que mata un abellón ten cen anos de perdón.

Outro costume relacionado con ese momento, recollido por Murguía no País Vasco, Francia, Alemaña, Escocia, Inglaterra, Gales, ademais de en Galicia, era tapar as colmeas cun pano negro. En Inglaterra, ademais, daban a volta á colmea para que a biqueira mirase cara ó lado oposto.[11]

Pode atoparse un precedente deste baile ritual nos tímpanos dalgunhas igrexas románicas, nos que se representa a "danza da morte": un esqueleto toca un instrumento mentres dúas ou máis persoas danzan ó seu redor.[12] Na capela dos Benavente da Igrexa de Santa María de Mediavilla, en Medina de Rioseco (Provincia de Valladolid), pode contemplarse un relevo que representa a morte tocando a guitarra.[13]

Notas[editar | editar a fonte]

  1. Alonso Romero 2000, p. 75.
  2. Brañas Menéndez, A. (1884). O' avellón. Poesía gallega, premiada con accésit, consistente en 100 ejemplares impresos, en el certámen literario, celebrado el 24 de agosto de 1884 en el Teatro Principal, por la Reunión Recreativa é Instructiva de Artesanos de La Coruña. Coruña: Estab. Tipográfico de J. Puga. Calle Real núm. 30. 
  3. Brañas Menéndez 1900, p. 5-6.
  4. Mariño Ferro, Xosé Ramón; González Reboredo, Xosé Manuel (2010). Dicionario de etnografía e antropoloxía de Galiza. NigraTrea. ISBN 978-84-95364-84-5. 
  5. Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para velorio.
  6. Diccionario Gallego-Castellano, s. v. "abellón".
  7. Murguía 1888, p. 233.
  8. Traducido do orixinal: En la tradición popular -dice Gubernatis, Mythol. Zool., tom. II, p. 230-, helénica, latina y alemana, la abeja personifica el alma inmortal. Por esto "o abellón", que en la citada ceremonia, representa el papel de la abeja y asume y consagra sus esenciales condiciones, viene á ser como una representación material del alma del muerto. Baja esta de la luna á la tierra, según la remota tradición conservada por Porfirio, y cuando se desprende del cuerpo que animó, se entiende que vuela de nuevo al cielo. De ahí el acto simbólico de "o abellón".
  9. Traducido do orixinal: Es evidente que el rito del abellón no nació en Vilanova de Arosa, ni en ningún otro lugar de las Rías Bajas, sino que llegó a Galicia con algún pueblo indoeuropeo. Su localización en una zona muy romanizada y con contactos marítimos comerciales con el Mediterráneo sugiere la posibilidad de que llegara con la conquista romana.
  10. Alonso Romero 2000, p. 79-81.
  11. Alonso Romero 2000, p. 81-82.
  12. Enciclopedia Galega Universal: s.v. "abellón"
  13. Imaxe da capela dos Benavente da Igrexa de Santa María de Mediavilla de Medina de Rioseco.

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Bibliografía[editar | editar a fonte]

Outros artigos[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]