Sacro Imperio Romano Xermánico

Heiliges Römisches Reich Imperium Romanum Sacrum Sacro Imperio Romano Xermánico
←   ← 962–1806 ↓
Bandeira Escudo
Capital	Non especificada • Ratisbona (Reichstag) • Viena (Reichshofrat) • Wetzlar (Reichskamm.)
Lingua	Latín, alemán, italiano, checo, holandés, francés, esloveno e moitos outros
Relixión	Catolicismo romano
Goberno	Monarquía electiva
Emperador
• 962–973 (primeiro)	Odón I
• 1792–1806 (último)	Francisco II
Período histórico	Idades Media e Moderna
• Coroación de Odón I	2 de febreiro de 962
• Paz de Westfalia	24 de outubro de 1648
• Confederación do Rin	12 de xullo de 1806
• Abdica Francisco II	3 de outubro de 1806
Precedido por Sucedido por Francia Media Francia Oriental Ant. Conf. Suíza Confederación do Rin Est. Unidos Bélxica Imperio Austríaco I Imperio Francés Princ. Liechtenstein Provincias Unidas Reino de Italia Reino de Prusia
Hoxe parte de:   Alemaña   Austria   Bélxica   Croacia   Eslovenia   Italia   Liechtenstein   Luxemburgo   Mónaco   Países Baixos   Polonia   República Checa   San Marino   Suíza

Escudo de armas dos emperadores do Sacro Imperio Xermánico.

Os príncipes electores do Sacro Imperio Xermánico. De Bildatlas der Deutschen Geschichte, por Dr Paul Knötel (1895)

O Sacro Imperio Romano Xermánico (en alemán: Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation «Sacro Imperio Romano de Nación Alemá»; ou Sacrum Romanum Imperium Nationis Germaniae en latín) foi a unión política dun conglomerado de estados de Europa central, que se mantivo desde a Idade Media ata inicios da Idade Contemporánea. Formado en 962 da parte oriental das tres en que se repartiu o reino franco de Carlomagno en 843 mediante o Tratado de Verdún, o Sacro Imperio foi a entidade predominante de Europa central durante case un milenio, ata a súa disolución en 1806 por Napoleón I. Á elección como emperador de Carlos V (28 de xuño de 1519) ademais dos territorios alemáns e de Holstein e Prusia, que con Riga chegaba ata o golfo de Finlandia, o Sacro Imperio comprendía Bohemia, Moravia e Silesia, alcanzando con Krajina as costas do Adriático; polo oeste, pertencían a el, o condado libre de Borgoña (Franco Condado) e Savoia, aos que se sumaban Xénova, Lombardía e Toscana en terras italianas. Tamén estaban integrados no Imperio a maior parte dos Países Baixos, coa excepción do Artois e Flandres, ao oeste do río Escalda. Partindo do norte dos Alpes, levaba todo un mes atravesar o territorio imperial en sentido norte-sur ou leste-oeste.

A denominación do Sacro Imperio variou enormemente ao longo dos séculos. En 1034 utilizábase a fórmula Imperio Romano para referirse ás terras baixo dominio de Conrado II e non foi ata 1157, durante o reinado de Federico I Barbarroxa, que se empezou a usar o termo Sacro Imperio. Doutra banda, o uso do termo Emperador Romano facía referencia aos gobernadores das terras europeas do norte e comezou a usarse con Odón II o Sanguinario (emperador entre 973 e 983). Os emperadores anteriores, desde Carlomagno (morto en 814) ata Odón I o Grande (emperador entre 962 e 973), utilizaran simplemente o título de Imperator Augustus (Emperador Augusto). O termo Sacro Imperio Romano comeza a ser utilizado a partir de 1254; e o termo Sacro Imperio Romano Xermánico data do 1512, logo de moitas variacións nos últimos anos do século XV.

Idiosincrasia do Sacro Imperio

O Sacro Imperio é unha institución única na historia mundial e é por iso que a forma máis sinxela de entendelo sexa quizais definilo polas súas diferenzas respecto doutras entidades máis comúns.

• Nunca tivo vocación de converterse en estado nación, a pesar do carácter xermánico da maior parte dos seus gobernantes e habitantes. Desde os seus inicios, o Sacro Imperio estivo constituído por diversos pobos, e unha parte substancial da súa nobreza e cargos electos procedía de fóra da comunidade xermano-falante. No seu apoxeo, o imperio englobaba a maior parte das actuais Alemaña, Austria, Suíza, Liechtenstein, Bélxica, Países Baixos, Luxemburgo, República Checa e Eslovenia, así como o leste de Francia, norte de Italia e oeste de Polonia. E con eles os seus idiomas, que comprendían multitude de dialectos e variantes do que formarían o alemán, o italiano e o francés, ademais das linguas eslavas. Doutra banda, a súa división en numerosos territorios gobernados por príncipes seculares e eclesiásticos, bispos, condes, cabaleiros imperiais e cidades libres facían del, polo menos na época moderna, un territorio moito menos cohesionado que os emerxentes estados modernos que tiña ao seu ao redor.

• A diferenza das confederacións, o concepto de imperio non só implicaba o goberno dun territorio específico, senón que tiña fortes connotacións relixiosas (de aí o prefixo sacro), e durante moito tempo mantivo un forte ascendente sobre outros gobernantes do orbe cristián. Ata 1508, os reis alemáns non eran considerados como emperadores ata que o Papa, vigairo de Cristo na terra, coroounos formalmente como talles.

O imperio, xa que logo, podería describirse como unha conxunción entre un estado e unha confederación de carácter relixioso.

Estrutura e institucións

Desde a Alta Idade Media, o Sacro Imperio caracterizouse por unha peculiar coexistencia entre emperador e poderes locais. Diferentemente dos gobernantes da Francia Occidentalis, que máis tarde se convertería en Francia, o emperador nunca obtivo o control directo sobre os estados que oficialmente rexentaba. De feito, desde os seus inicios viuse obrigado a ceder máis e máis poderes aos duques e os seus territorios. Devandito proceso empezaría no século XII, concluíndo en gran medida coa paz de Westfalia (1648).

Oficialmente, o imperio ou Reich compúñase do rei, que había de ser coroado emperador polo Papa (ata 1508), e os Reichsstände (Estados imperiais).

Rei dos pobos xermánicos

Coroa do Sacro Imperio (segunda metade do século X), conservada actualmente na Schatzkammer de Viena.

A coroación papal de Carlomagno como emperador dos romanos en 800 constituíu o exemplo que seguiron os posteriores reis; e foi a actuación de Carlomagno defendendo ao papa fronte á rebelión dos habitantes de Roma, o que iniciou a noción do emperador como protector da igrexa.

Converterse en emperador requiría acceder previamente ao título de rei dos alemáns (Deutscher König). Desde tempos inmemoriais, os reis alemáns foran designados por elección. No século IX era elixido entre os líderes das cinco tribos máis importantes (francos, saxóns, bávaros, suabos e turinxios), posteriormente entre os duques laicos e relixiosos do reino, reducíndose finalmente aos chamados Kurfürsten (príncipes electores). Finalmente, o colexio de electores quedou establecido mediante a Bula de Ouro (1356). Inicialmente había sete electores, pero o seu número foi variando lixeiramente a través dos séculos (véxase príncipes electores para máis detalles).

Ata 1508, os recentemente elixidos reis debían trasladarse a Roma para ser coroados emperadores polo Papa. Porén, habitualmente o proceso demorábase ata a resolución dalgúns conflitos crónicos: imporse no inestable norte de Italia, resolver disputas pendentes co patriarca romano, etc.

As tarefas habituais dun soberano, como decretar normas ou gobernar autonomamente o territorio, foron sempre, no caso do emperador, sumamente complexas. O seu poder estaba fortemente restrinxido polos diversos líderes locais. Desde finais do século XV, o Reichstag estableceuse como órgano lexislativo do imperio, unha complicada asemblea que se reunía a petición do emperador, sen unha periodicidade establecida e en cada ocasión nunha nova sede. En 1663, o Reichstag transformouse nunha asemblea permanente; véxase Reichstag (institución) para máis detalles.

Estados Imperiais

Unha entidade era considerada como un Reichsstand (estado imperial) se, conforme ás leis feudais, non tiña máis autoridade por encima que a do emperador do Sacro Imperio. Entre devanditos estados contábanse:

• Territorios gobernados por un príncipe ou duque, e nalgúns casos reis. (Aos gobernadores do Sacro Imperio, coa excepción da coroa de Bohemia, non se lles permitía ser reis de territorios dentro do imperio, pero algúns gobernaron reinos fose do mesmo, como ocorreu durante algún tempo, co reino da Gran Bretaña, cuxo rei era tamén Príncipe elector de Hannóver.)
• Territorios eclesiásticos dirixidos por un bispo ou príncipe-bispo. No primeiro caso, o territorio era con frecuencia idéntico ao da diocese, recaendo no bispo tanto os poderes mundanos como os eclesiásticos. Un exemplo, entre moitos outros, podería ser o de Osnabrück. Pola súa banda, un príncipe-bispo de notable importancia no Sacro Imperio foi o bispo de Maguncia, cuxa sede episcopal atopábase na catedral desa cidade.

• Cidades libres imperiais

O número de territorios era incriblemente grande, chegando a varios centenares en tempos da Paz de Westfalia, non excedendo a extensión de moitos deles uns poucos quilómetros cadrados. O imperio nunha definición afortunada era descrito como unha alfombra feita de retales (Flickenteppich).

Reichstag

O Reichstag era o órgano lexislativo do Sacro Imperio Romano Xermánico. Dividíase en tres tipos ou clases:

• O Consello dos electores, que incluía aos electores do Sacro Imperio Romano Xermánico.
• O Consello dos príncipes, que incluía tanto a laicos como a eclesiásticos.
  • O brazo laico ou secular: Príncipes (con título de príncipe, Gran Duque, Duque, Conde Palatino, Margrave ou Landgrave) tiñan dereito a voto; algúns tiñan varios votos ao posuír o goberno de máis dun territorio con dereito a voto. Así mesmo, o Consello incluía catro colexios que agrupaban a Condes ou Grafs: Wetterau, Suabia, Franconia, e Westfalia. Cada colexio podía emitir un voto conxunto.
  • O brazo eclesiástico: Arcebispos, algúns abades e os dous grandes mestres da orde dos Cabaleiros Teutóns e dos Cabaleiros Hospitalarios (Orde de San Xoán) tiñan cada un deles un voto. Varios abades máis estaban agrupados en dous colexios: Suabia e Rin. Cada colexio tiña un voto colectivo.
• O Consello das cidades imperiais, que incluía representantes das cidades imperiais agrupados en dous colexios: Suabia e Rin, tendo cada un un voto colectivo. O Consello das cidades imperiais, no entanto, non era totalmente igual ao resto, xa que non tiña dereito de voto en diversas materias como o da admisión de novos territorios.

Cortes imperiais

O Imperio tamén contaba con dous cortes: a Reichshofrat (tamén coñecida como Consello Áulico) na corte do rei/emperador (con posterioridade asentada en Viena), e a Reichskammergericht, establecida mediante a Reforma imperial de 1495.

Cronoloxía

Dos Francos do leste á querela das investiduras

O imperio occidental, tal e como se dividiu no Tratado de Verdún, 843. Do 'Atlas to Freeman's Historical Geography', editado por J.B. Bury, Longmans Green and Co. Third Edition 1903.

Aínda que existe unha certa polémica no plano das interpretacións, o ano 962 adóitase aceptar como o da fundación do Sacro Imperio. Nese ano Odón I o Grande, era coroado emperador, recuperando de xeito efectivo unha institución desaparecida desde o século V en Europa Occidental.

Algúns remontan a recuperación da institución imperial a Carlomagno e a súa coroación como emperador dos romanos en 800. Con todo, os documentos que xerou en vida a súa corte non dan un especial valor ao devandito título e seguiron utilizando principalmente o de rei dos francos. Aínda así no reino dos francos, incluíanse os territorios das actuais Francia e Alemaña, sendo este a orixe de ambos os países.

Moitos historiadores consideran que o establecemento do Imperio foi un proceso paulatino, iniciado coa fragmentación do reino franco no Tratado de Verdún de 843. Mediante este tratado repartíase o reino de Carlomagno entre os seus tres fillos. A parte oriental, e base do posterior Sacro Imperio, recaeu en Luís o Xermánico, cuxos descendentes reinarían ata a morte de Luís IV o Neno, e que sería o seu último rei carolinxio.

Tras a morte de Luís IV en 911, os líderes de Alemaña, Baviera, Francia e Saxonia aínda elixiron como sucesor a un nobre de estirpe franca, Conrado I. Pero unha vez morto, o Reichstag reunido en 919 na cidade de Fritzlar designou ao conde de Saxonia, Henrique I o Paxareiro (919–936). Coa elección dun saxón, rompían os últimos lazos co reino dos francos occidentais (aínda gobernados polos carolinxios) e en 921, Henrique I se intitulaba rex Francorum orientalum.

Henrique nomeou ao seu fillo Odón como sucesor, quen foi elixido rei en Aquisgrán en 936. A súa posterior coroación como emperador Odón I (máis tarde chamado o Grande) en 962 sinala un paso importante, xa que desde entón pasaba a ser o imperio – e non o outro reino franco aínda existente, o reino franco de occidente – quen recibiría a bendición do papa. Porén, Odón conseguiu a maior parte da súa autoridade e poder antes da súa coroación como emperador, cando na Batalla de Lechfeld (955) derrotou aos maxiares, co que afastou o perigo que este pobo representaba para os territorios orientais do seu reino. Esta vitoria foi capital para o reagrupamento da lexitimidade xerárquica nunha superestrutura política que estaba disgregándose ao xeito feudal desde o século anterior.

Desde o momento da súa celebración, a coroación de Odón foi coñecida como a translatio imperii, a transferencia do imperio dos romanos a un novo imperio. Os emperadores xermanos considerábanse sucesores directos dos seus homólogos romanos, motivo polo que se autodenominaron Augustus. Con todo, non utilizaron o apelativo de emperadores dos romanos, probablemente para non entrar en conflito cos de Constantinopla, que aínda ostentaban dito título. O termo imperator Romanorum, só chegaría a ser de uso común máis tarde, baixo o reinado de Conrado II o Sálico (1024 a 1039).

Por estas datas, o reino oriental non era tanto un reino “alemán”, como “unha confederación” das vellas tribos xermánicas dos bávaros, alamanos, francos e saxóns. O imperio como unión política probablemente só sobreviviu debido á determinación do rei Henrique e o seu fillo Odón, quen a pesar de ser oficialmente elixidos polos líderes das tribos xermánicas, de feito tiñan a capacidade de designar aos seus sucesores.

Esta situación cambiou tras a morte de Henrique II o Santo en 1024 sen deixar descendencia. Conrado II, iniciador da dinastía sálica, foi elixido rei entón só tras sucesivos debates. Como se realizou a elección do rei, parece unha complicada combinación de influencia persoal, rifas tribais, herdanza e aclamación por parte daqueles líderes que eventualmente formaban parte do colexio de príncipes electores.

Nesta etapa, empézase a facer evidente o dualismo entre os “territorios”, por aquel entón correspondentes aos das tribos asentadas nos países francos, e o rei/emperador. Cada rei prefería pasar a maior parte do tempo nos seus territorios de orixe. Os saxóns, por exemplo, pasaban a maior parte do tempo nos palacios ao redor das montañas do Harz, sobre todo en Goslar. Estas prácticas só cambiaron baixo Odón III (Rei en 983, emperador en 996–1002), que empezou a utilizar os bispados de todo o imperio como sedes do goberno temporal. Ademais, os seus sucesores, Henrique II o Santo, Conrado II, e Henrique III o Negro, exerceron un maior control sobre os duques dos distintos territorios. Non é casualidade xa que logo, que neste período, cambiase a terminoloxía, aparecendo as primeiras mencións como “regnum Teutonicum”.

O funcionamento do imperio case quedou colapsado debido á Querela das investiduras, pola que o papa Gregorio VII promulgou a excomuñón do rei Henrique IV (Rei en 1056, emperador en 1084–1106). Aínda que o edicto retirouse en 1077, tras o paseo de Canossa, a excomuñón tivo consecuencias de grande alcance. No intervalo, os duques alemáns elixiron un segundo rei, Rodolfo de Suabia, a quen Henrique IV só puido derrocar en 1080, tras tres anos de guerra. O halo de misticismo da institución imperial quedou irremediablemente danado; o rei alemán fora humillado e, o que era máis importante, a igrexa converteuse nun actor independente dentro do sistema político do imperio.

Véxase tamén

Outros artigos

• Lista de emperadores do Sacro Imperio Romano