Pórtico da Gloria

Na Galipedia, a Wikipedia en galego.

Coordenadas: 42°52′50″N 8°32′42″W / 42.88056°N 8.54500°W / 42.88056; -8.54500

Pórtico da Gloria visto dende abaixo
Pantocrátor

O Pórtico da Gloria da Catedral de Santiago de Compostela é un pórtico románico realizado polo Mestre Mateo e o seu obradoiro por encargo do rei de Galiza e León Fernando II, entre 1168 e 1188. A primeira data consta no documento asinado por Fernando II o 23 de febreiro de 1168, no que se lle concede a Mateo un soldo vitalicio de dous marcos de prata anuais polo seu traballo nas obras da basílica de Santiago (documento que se conserva no Museo Catedralicio). A segunda data consta inscrita no lintel como indicación do seu remate.

Para soster o pórtico, o mestre Mateo deseñou unha novidosa cripta que salvaba o desnivel entre o piso das naves e a praza á que se abría a igrexa, hoxe Praza do Obradoiro.

O 1º de abril de 1188 colocáronse os linteis do Pórtico como se recolle na antedita inscrición. Porén a conclusión do conxunto demorouse ata o ano 1211 no que se consagrou o templo coa presenza do rei Afonso IX.

O Pórtico actual non é realmente o resultado da obra do Mestre Mateo, xa que algunhas das súas figuras foron retiradas ó construír a actual fachada da Catedral ("do Obradoiro") no século XVIII e consérvanse no Museo Catedralicio. Tampouco é obra súa exclusivamente, xa que os especialistas distinguen a man de catro escultores diferentes, como mínimo.

A obra orixinal estaba policromada, como era habitual na imaxinería relixiosa do románico, pintada de branco, negro, vermello, azul e dourado de pan de ouro[1], estando documentados varias restauracións da pintura en diversas ocasións, nos séculos XV e XVI, así como a levada a cabo por Crispín de Evelino en 1651, ano no que encarnou os brazos, pés e fazulas dos santos por 130 ducados[1]. Co paso do tempo, esta policromía desapareceu case por completo ata quedar reducida a restos dispersos en diferentes figuras. Os distintos traballos de restauración ós que foi sometido o Pórtico, e maiormente a acometida a partir de 2009, descubriron pinturas engadidas con posterioridade á súa creación así como zonas nas que a pintura orixinal se mantiña pero totalmente oculta polo po acumulado.

Atribuíuse a perda da pintura ós traballos realizados en 1866 polo italiano Domenico Brucciani por encargo do Museo Británico para facer unha copia en xeso da obra, manobra á que se acusou de estraga-las pinturas que resistiran durante séculos [2]. Parece máis certo que non houbo tal efecto (ou, como moito, que non foi significativo) e non consta documentación da época que xustifique aquela teoría, dándose por máis probable que a perda da pintura se deba á acción combinada da humidade, esmiuzamento da superficie da pedra e acumulación de po sobre as figuras. Desde 2006 púxose en marcha un proxecto de restauración para devolverlle parte da súa policromia estragada.

Estrutura arquitectónica[editar | editar a fonte]

SantCompostela16.jpg

A estrutura arquitectónica do pórtico consiste en tres plantas superpostas: a cripta que simboliza o mundo terreal, o pórtico propiamente dito, que constituía a porta de entrada occidental á catedral e que permaneceu aberto ó exterior durante a Idade Media e no que se representaba a Xerusalén Celeste, e a última planta era a tribuna, que por medio de rosetóns posibilitaba que estivera iluminada todo o día. Representando a elevación do humano ó divino.

O conxunto escultórico pretende ser unha representación da cidade celeste, utilizando na iconografía diferentes símbolos tomados do Apocalipse de San Xoán e doutros textos do Antigo Testamento. Outras teorías (como a do profesor Serafín Moralejo) explican as figuras e a súa disposición nunha representación en pedra do Ordo Prophetarumun, unha obra teatral de tipo relixioso do século XII na que Santo Agostiño convoca os profetas para louvar a Deus e condenar os xudeus.

Está constituído por tres arcos de medio punto que se corresponden con cada unha das tres naves da igrexa, sustentados por grosos piares con columnas adosadas. O arco central é o maior (o dobre que cada un dos laterais), é o único que posúe tímpano e está dividido por unha columna central, o parteluz, coa figura de Santiago.

Verticalmente, a franxa inferior está formada polas basas das columnas, decoradas con animais fantásticos; a franxa media está formada por columnas que sustentan as estatuas adosadas dos apóstolos; e a superior polos arcos que coroan as tres portas.

O arco central[editar | editar a fonte]

O tímpano
O Cristo

O arco central, único que presenta tímpano, está dividido en dous polo parteluz.

O tímpano[editar | editar a fonte]

A disposición do tímpano está baseada na descrición de Cristo que fai o evanxelista San Xoán na Apocalipse (Cap. 1,1-18). No centro, mostra o Pantócrator (Deus todopoderoso), coa imaxe de Cristo en Maxestade, mostrando nas mans e nos pés as feridas da crucifixión. A postura e roupaxe parecen reflectir a realeza; as feridas, o seu carácter humano, que sofre e morre. Arriba, xunto ó trono, dous pequenos anxos botan incenso.

Rodeando a Cristo, o Tetramorfo coas figuras dos catro Evanxelistas cos seus atributos: á esquerda, San Xoán e a aguia, arriba, e San Lucas co boi, debaixo; e á dereita, San Mateo, arriba, e San Marcos e o león, abaixo. Os catro evanxelistas semellan estar escribindo os Evanxeos apoiándose no seu animal simbólico pero San Mateo faino sobre un cofre en lugar de utiliza-lo anxo que lle simboliza (disque en alusión ó seu anterior traballo de recadador de impostos).

Ós dous lados dos Evanxelistas, tras San Marcos e San Lucas, aparecen catro anxos a cada lado cos instrumentos da paixón de Cristo. Uns levan, sen tocalos directamente, a cruz e a coroa de espiñas (á esquerda) e a lanza e os catro cravos (á dereita); outros, a columna na que foi flaxelado, a xerra coa que se lavara Poncio Pilatos, unha cana cunha esponxa, a xostra e un pergamiño (no que uns ven a sentenza á crucifixión e outros a inscrición co INRI da cruz). Sobre as cabezas destes anxos, dous nutridos grupos de almas dos benaventurados, 40 en total, representando á turba celeste que ninguén podía contar, en cita do Evanxeo.

Dous anciáns tocando un organistrum, na clave do arco central.
Reconstrución do organistrum do Pórtico da Gloria.

O tímpano central coróase cunha arquivolta na que aparecen sentados os 24 anciáns da Apocalipse, en representación de cada unha das 24 clases sacerdotais do antigo Templo de Xerusalén, portando cada un un instrumento musical, como preparando un concerto en honra a Deus. Como algúns dos anciáns (as figuras 4 e 21, contando de esquerda a dereita) non tocan instrumento algún, senón que sosteñen unha redoma, e os dous centrais manobran un só, o total son 21 instrumentos: unha zanfona, 14 cítaras, 4 salterios e dúas arpas. A Fundación Pedro Barrié de la Maza financiou a súa fiel reconstrución hai poucos anos [3] e mesmo realizáronse concertos con eles.

Nos espazos que unen o arco central cos arcos laterais hai cadanseu anxo, que representan o pobo xudeu (o primeiro da esquerda) e o pobo dos xentís (o primeiro da dereita), e os meniños que levan no colo simbolizan as almas dos meniños que levan cara Deus.

A forma na que o Mestre Mateo representa a Xesús Cristo racha coa visión apocalíptica medieval que imperaba ata entón. Quere mostrar un Deus máis humano e menos xusticeiro e afastado, e por iso reflicte a Deus coas feridas en mans e pés, e os anciáns do Testamento parecen rir e conversar entre eles.

O parteluz[editar | editar a fonte]

No parteluz ou mainel comezamos coa descrición da figura sedente de Santiago Apóstolo, co caxato de peregrino, como patrón da basílica. Santiago aparece portando un pergamiño no que está escrito Misit me Dominus (Envioume o Señor). Sobre a súa cabeza, a columna remata cun chapitel no que se representan as tentacións de Cristo en tres caras; na que mira cara ó interior do templo, rezan dous anxos axeonllados. Ó pé do santo, outro chapitel coas figuras da Santísima Trindade.

Baixo o apóstolo represéntase a árbore de Xesé, nome que recibe a árbore xenealóxica de Xesús Cristo a partir de Xesé, pai do rei David. Esta é a primeira vez que se representa na Península Ibérica este tema na iconografía relixiosa. A columna pousa sobre unha base na que hai unha figura con barba recostada sobre o peito (seica unha imaxe de Noé) e dous leóns. Durante séculos foi costume que os peregrinos que chegaban á Santiago e accedían á catedral tocaran o pé esquerdo do santo, simbolizando así o remate do seu camiño. Outra tradición levaba os peregrinos a pasa-la man por entre as cavidades da árbore mentres reza cinco oracións, antes de entrar na Catedral.

O Mestre Mateo.

Ó pé desta columna central pero na parte posterior, cara o Altar Maior da Catedral, está a figura axeonllada do propio Mestre Mateo, portando unha cartela na que estaba escrito Architectus. Tamén con el hai un costume de séculos, que consiste en bate-la cabeza contra a do escultor –disque tres veces-, para adquirir así parte da súa sabedoría. Esta tradición, orixinalmente propia dos veciños de Santiago e finalmente asumida polos peregrinos, xustifica o alcume de Santo dos croques co que se coñece popularmente esta estatua.

Lenda[editar | editar a fonte]

Conta a lenda que o arcebispo foi visita-las obras cando estaban próximas a rematar. Cando o Mestre Mateo lle estaba explicando o significado das diferentes figuras, o arcebispo preguntoulle por unha que o mestre non citara e que destacaba no tímpano central.

Mateo recoñeceu que esa figura era el mesmo, porque consideraba merece-la gloria despois da obra de arte que estaba a facer con tanto éxito, pero o crego recriminoulle duramente a súa falta de humildade.

Pasando o tempo, Mateo chamou polo arcebispo para que vise o Pórtico xa rematado e, cando chegou este, o primeiro no que se fixou foi en que aquela figura desaparecera do tímpano, pero agora había outra nova escultura na parte traseira, axeonllada e sen luz. Así se quería representa-lo mestre Mateo agora, humilde e arrepentido por pretender retratarse xunto a Deus.

Os apóstolos e profetas[editar | editar a fonte]

Apóstolos

Nas xambas da porta central, así como nas das dúas portas laterais, aparecen representados apóstolos, profetas e outras figuras. Todos eles están coroados con cadanseu chapitel no que se representan diferentes animais (aves, case sempre con cabezas humanas e outras con cabezas de animais) e motivos de follas.

Comezando pola xamba dereita e mirando de dereita a esquerda, están as figuras do apóstolo San Pedro, vestido de Pontifical e coas chaves do ceo na man; San Paulo, cun libro aberto e descalzo; Santiago o Menor, co báculo; e San Xoán, mozo, cun libro e sobre unha aguia. Baixo a figura de San Paulo vense unhas figuras que representan algunhas escenas da súa vida, nas que se quere ve-la obediencia que deben os inferiores ós superiores.

Na xamba da esquerda, e comezando pola que mira ó apóstolo Santiago, están as figuras dos profetas do Antigo Testamento Moisés, coas Táboas da Lei; Isaías, con bastón; Daniel e Xeremías, con barba; todos eles suxeitan unha cartela na que estaba escrito o seu nome. Debaixo da figura de Isaías, aparece un mozo disposto a golpear a un monstro; outras fontes ven a representación do sacrificio de Isaac.

A lenda explica o sorriso no rostro do profeta Daniel no feito de que ante el está unha estatua dunha muller de grandes peitos (a raíña de Saba para uns, unha emperatriz, para outros). Tamén hai que identifica esa figura co anxo de Reims. Máis ortodoxa é a teoría que o explica na alegría que ten ó anuncia-la chegada do Señor.

Porta dereita[editar | editar a fonte]

O inferno (detalle).
O ceo (detalle).

O arco da porta dereita representa o Xuízo Final. Ao igual que o arco da porta esquerda, carece de tímpano, disque eliminado por orde dun bispo nalgunha restauración. A dobre arquivolta está divida en dúas metades por dúas cabezas flanqueadas por cartelas. Uns identifican estas cabezas coas figuras de San Miguel e Cristo[4], para outros son Cristo-Xuíz e un anxo[5] e, finalmente, outras fontes din que representan a Deus Pai, a superior, e Deus Fillo, a inferior[6].

Á dereita destas cabezas aparece representado o inferno, con figuras de monstros (demos) que arrastran e torturan as almas dos condenados. Á esquerda, o ceo cos elixidos, con figuras de anxos con meniños que simbolizan as almas salvadas.

Na xamba da dereita están representados, por esta orde, os apóstolos San Bertomeu e Santo Tomé, seguidos por San Marcos, San Lucas e San Xoán. E na da esquerda, San Filipe e Santo André (identificacións dubidosas).

Porta esquerda[editar | editar a fonte]

No arco da porta esquerda represéntanse escenas do Antigo Testamento, cos xustos que agardan a chegada do Salvador. No centro da primeira arquivolta, envoltos entre follas, está Deus creador, que bendice ó peregrino e sostén o libro da Verdade Eterna; e á súa dereita Adán (nu), Abraham (co índice levantado) e Xacob. Con estes hai dúas figuras máis que unhas fontes identifican con Noé (novo pai da humanidade por salvala do dioivo) e Esaú e outros con Isaac e Xudá. Á esquerda de Deus vemos a Eva, Moisés, Aarón, David rei e Salomón (outras fontes sitúan aquí a Xudá e Benxamín, en lugar de Aarón e Salomón). Tanto Adán como Eva aparecen sen coroa porque xa pecaron e perderon a súa inocencia.

Na segunda arquivolta, a superior, dez pequenas figuras representan as dez tribos de Israel, faltando a tribo de Xudá (á que pertencía Cristo) e a de Benxamín. Tódalas figuras están medio ocultas por un bocel que parece telas presas e que simboliza a escravitude que as somete.

Na xamba da dereita están os profetas Oseas e Xoel, e na da esquerda a Amós e Abdías, nos catro caso cunha identificación dubidosa. Segue, á esquerda, unha figura cun bastón que pode ser o santo Xob, e as figuras de Judith e a raíña Esther. Debaixo da estatua do profeta Xoel hai unha columna con pombas picando nas uvas, dous centauros, catro guerreiros e dous leóns.

Basas[editar | editar a fonte]

Os catro piares do pórtico están sustentados sobre fortes basamentos nos que se representan grupos de diversos animais: seis aguias, un oso, catro leóns e dous animais indeterminados, así como tres cabezas humanas con barba. Hai quen quere ver nestas figuras imaxes de demos, e que simbolizan que o peso da gloria (o pórtico en si) esmaga o pecado. Outras fontes danlle unha interpretación apocalíptica, con guerras, fame e morte (representadas polas bestas), situacións que só se poden salvar grazas á intelixencia humana (as cabezas dos homes vellos).

O Pórtico na literatura[editar | editar a fonte]

Reprodución do Pótico a tamaño natural, no Victoria and Albert Museum, de Londres.

Moitos autores teñen escrito e admirado a singularidade desta obra. Entre eles, destaca Rosalía de Castro cando di:

¡védeos!, parece
qu´os labios moven, que falan quedo
os uns cos outros, e aló n´altura
do ceu a música vai dar comenzo,
pois os gloriosos concertadores tempran risoños os instrumentos

Notas[editar | editar a fonte]

  1. 1,0 1,1 Ao rescate da gloria do Pórtico, 5º parágrafo
  2. "El Pórtico de la Gloria recobrará la policromía que se perdió en 1866", artigo en El Correo Gallego (en castelán).
  3. Esta reconstrución recuperou 19 instrumentos, xa que, no Pórtico, un está dado a volta e outro ten o mástil roto.
  4. Serafín Moralejo
  5. archicompostela.com
  6. "Rincones de santiago"

Véxase tamén[editar | editar a fonte]

Commons
Commons ten máis contidos multimedia sobre: Pórtico da Gloria

Bibliografía[editar | editar a fonte]

Outros artigos[editar | editar a fonte]

Ligazóns externas[editar | editar a fonte]